Adhyaya 53

Verse 1

उत्तानपाद उवाच । आश्रमे वसतस्तस्य स दीर्घतपसो मुनेः । कनीयांस्तनयो देव कथं मृत्युमुपागतः

उत्तानपाद म्हणाला—हे देव! दीर्घतपस्वी मुनीच्या आश्रमात राहात असताना त्याचा कनिष्ठ पुत्र कसा काय मृत्यूस प्राप्त झाला?

Verse 2

ईश्वर उवाच । शृणुष्वैकमना भूत्वा कथां दिव्यां महीपते । श्रवणादेव यस्यास्तु मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

ईश्वर म्हणाला—हे महीपते! एकचित्त होऊन ही दिव्य कथा ऐक; हिचे श्रवणमात्र केले तरी सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते.

Verse 3

काशीराजो महावीर्यो महाबलपराक्रमः । चित्रसेन इति ख्यातां धरण्यां स नराधिप

काशीचा एक राजा होता—महावीर्य, महाबल व पराक्रमी. पृथ्वीवर तो ‘चित्रसेन’ या नावाने प्रसिद्ध असा नराधिप होता.

Verse 4

तस्य राज्ये सदा धर्मो नाधर्मो विद्यते क्वचित् । वेदधर्मरतो नित्यं प्रजा धर्मेण पालयन्

त्याच्या राज्यात सदैव धर्मच नांदत असे; कुठेही अधर्म दिसत नसे. तो नित्य वेदधर्मात रत राहून प्रजेला धर्माने पाळत असे.

Verse 5

स्वधर्मनिरतश्चैव युद्धातिथ्यप्रियः सदा । क्षत्रधर्मं समाश्रित्य भोगान्भुङ्क्ते स कामतः

तो स्वधर्मात स्थिर होता आणि सदैव युद्ध व अतिथिसत्कार यांचा प्रिय होता. क्षत्रधर्माचा आश्रय घेऊन तो इच्छेनुसार योग्य भोग भोगीत असे.

Verse 6

कोशस्यान्तो न विद्येत हस्त्यश्वरथपत्तिमान् । इतिहासपुराणज्ञैः पण्डितैः सह संकथाम्

त्याच्या कोशाला अंत नव्हता; हत्ती, घोडे, रथ व पायदळ यांसह तो समृद्ध होता. इतिहास-पुराणज्ञ पंडितांबरोबर तो धर्मकथा व संवाद करीत असे.

Verse 7

कथयन्राजते राजा कैलास इव शङ्करः । एवं स पालयन्राज्यं राजा मन्त्रिणमब्रवीत्

संवाद करीत असता राजा कैलासस्थ शंकरासारखा तेजस्वी दिसत होता. अशा रीतीने राज्यपालन करीत राजा मंत्र्याला म्हणाला.

Verse 8

मृगयायां गमिष्यामि तिष्ठध्वं राज्यपालने । गम्यतां सचिवैः प्रोक्ते गतोऽसौ वसुधाधिपः

राजा म्हणाला—“मी मृगयेस (शिकारास) जाणार; तुम्ही राज्यरक्षणात स्थिर रहा.” सचिवांनी “जा” असे म्हटल्यावर तो वसुधाधिपती निघून गेला.

Verse 9

अश्वारूढाश्च धावन्तो राजानो मण्डलाधिपाः । छत्रैश्छत्राणि घृष्यन्तोऽनुजग्मुः काननं प्रति

घोड्यावर आरूढ होऊन धावणारे, आपल्या-आपल्या मंडलांचे अधिपती राजे, छत्रांशी छत्रे घासीत, त्याच्या मागोमाग वनाकडे गेले.

Verse 10

रजस्तत्रोत्थितं भौमं गजवाजिपदाहतम् । तेनैतच्छादितं सर्वं सदिङ्मार्तण्डमंलम्

तेथे हत्ती-घोड्यांच्या पायांच्या आघाताने भूमीवरील धूळ उडाली; त्या धुळीने सर्व काही झाकले—दिशाही आणि सूर्य-मंडळसुद्धा.

Verse 11

न तत्र दृश्यते सूर्यो न काष्ठा न च चन्द्रमाः । पादपाश्च न दृश्यन्ते गिरिशृङ्गाणि सर्वतः

तेथे सूर्य दिसत नव्हता, दिशा दिसत नव्हत्या, चंद्रही दिसत नव्हता। सर्वत्र ना वृक्ष दिसत, ना पर्वतशिखरे।

Verse 12

परस्परं न पश्यन्ति निशार्द्धे वार्षिके यथा । तत्रासौ सुमहद्यूथं मृगाणां समलक्ष्यत

पावसाळी रात्रीच्या मध्यभागी जसे एकमेकांना दिसत नाही, तसेच तेथे ते परस्परांना पाहू शकले नाहीत. तेव्हा त्याने मृगांचा अतिशय मोठा कळप पाहिला.

Verse 13

अधावत्सहितः सर्वैः स राजा राजपुत्रकैः । वृन्दास्फोटोऽभवत्तेषां शीघ्रं जग्मुर्दिशो दश

तो राजा सर्व राजपुत्रांसह धावला; पण त्यांचा समूह गोंधळून विखुरला आणि ते लवकरच दहा दिशांना पसरले.

Verse 14

एकमार्गगतो राजा चित्रसेनो महीपतिः । एकाकी स गतस्तत्र यत्र यत्र च ते मृगाः

महीपति राजा चित्रसेन एकाच मार्गाने गेला. तो एकटाच तिथे गेला, जिथे जिथे ते मृग गेले होते.

Verse 15

प्रविष्टोऽसौ ततो दुर्गं काननं गिरिगह्वरम् । वल्लीगुल्मसमाकीर्णं स्थितो यत्र न लक्ष्यते

मग तो तो दुर्गम अरण्यात—गिरीगुहा व घन काननात—प्रवेशला. वेलीं-झुडपांनी भरलेल्या त्या ठिकाणी उभा असलेलाही सहज दिसत नव्हता.

Verse 16

अदृश्यांस्तु मृगान्मत्वा दिशो राजा व्यलोकयत् । कां दिशं नु गमिष्यामि क्व मे सैन्यसमागमः

मृग दृष्टीआड झाले असे मानून राजाने सर्व दिशा न्याहाळल्या आणि म्हणाला— “आता मी कोणत्या दिशेला जाऊ? माझ्या सैन्याशी माझा संगम कुठे होईल?”

Verse 17

एवं कष्टं गतो राजा चित्रसेनो नराधिपः । वृक्षच्छायां समाश्रित्य विश्राममकरोन्नृपः

अशा रीतीने संकटात पडलेला नराधिप राजा चित्रसेन वृक्षाच्या छायेत आश्रय घेऊन विश्रांती करू लागला.

Verse 18

क्षुत्तृषार्तो भ्रमन्दुर्गे कानने गिरिगह्वरे । ततोऽपश्यत्सरो दिव्यं पद्मिनीखण्डमण्डितम्

भूक-तहान यांनी व्याकुळ होऊन तो दुर्गम अरण्यात, गिरिगुहांच्या दऱ्यांत भटकत होता; तेव्हा त्याने कमळांच्या समूहांनी शोभलेले एक दिव्य सरोवर पाहिले.

Verse 19

हंसकारण्डवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम् । ततो दृष्ट्वा स राजेन्द्रः सम्प्रहृष्टतनूरुहः

ते सरोवर हंस व कारंडवांनी भरलेले आणि चक्रवाक पक्ष्यांनी शोभलेले होते; ते पाहताच राजेंद्राच्या अंगावर आनंदाने रोमांच उभे राहिले.

Verse 20

कमलानि गृहीत्वा तु ततः स्नानं समाचरत् । तर्पयित्वा पितृदेवान्मनुष्यांश्च यथाविधि

कमळे हातात घेऊन त्याने तेथे स्नान केले आणि विधिपूर्वक पितरांना, देवांना तसेच मनुष्यांनाही तर्पण देऊन तृप्त केले.

Verse 21

आच्छाद्य शतपत्रैश्च पूजयामास शङ्करम् । ययौ पानीयममलं यथावत्स समाहितः

शतदल कमळांनी पूजास्थान आच्छादून त्याने शंकराची यथाविधी पूजा केली। मग मन एकाग्र करून तो निर्मळ पाण्याकडे गेला आणि विधिपूर्वक पान केले।

Verse 22

उत्तीर्य सलिलात्तीरे दृष्ट्वा वृक्षं समीपगम् । उत्तरीयमधः कृत्वोपविष्टो धरणीतले

पाण्यातून वर येऊन तीरावर आला; जवळचा वृक्ष पाहून त्याने उत्तरीय खाली पसरले आणि धरणीवर बसला।

Verse 23

चिन्तयन्नुपविष्टोऽसौ किमद्य प्रकरोम्यहम् । तत्रासीनो ददर्शाथ वनोद्देशे मृगान्बहून्

तो बसून विचार करू लागला—“आज मी काय करावे?” असे विचारत बसलेला असता त्याने वनप्रदेशात अनेक मृग पाहिले।

Verse 24

केचित्पूर्वमुखास्तत्र चापरे दक्षिणामुखाः । वारुण्यमिमुखाः केचित्केचित्कौबेरदिङ्मुखाः

तेथे काही पूर्वेकडे तोंड करून होते, तर काही दक्षिणेकडे. काही वरुणाच्या पश्चिम दिशेकडे, तर काही कुबेराच्या उत्तर दिशेकडे मुख करून होते।

Verse 25

केचिन्निद्रापराः केचिदूर्ध्वकर्णाः स्थिताः परे । मृगमध्ये स्थितो योगी ऋक्षशृङ्गो महातपाः

काही झोपेत मग्न होते, काही कान ताठ करून उभे होते. मृगांच्या मध्ये महातपस्वी योगी ऋक्षशृंग उभा होता।

Verse 26

मृगान्दृष्ट्वा ततो राजा आहारार्थमचिन्तयत् । हत्वैतेषु मृगं कंचिद्भक्षयामि यदृच्छया

मृग पाहून राजा आहारासाठी मनात विचार करू लागला—“यांपैकी एखाद्या मृगाला यदृच्छेने मारून मी त्याचे मांस भक्ष करीन।”

Verse 27

स्वस्थावस्थो भविष्यामि मृगमांसस्य भक्षणात् । काशीं प्रति गमिष्यामि मार्गमन्विष्य यत्नतः

मृगमांस भक्षणाने मी पुन्हा स्वस्थ होईन; मग यत्नपूर्वक मार्ग शोधून काशीच्या दिशेने जाईन।

Verse 28

विचिन्त्यैवं ततो राजा वृक्षमूलमुपाश्रितः । चापं गृह्य कराग्रेण स शरं संदधे ततः

असे ठरवून राजा वृक्षाच्या मुळाशी आश्रयास गेला। हाताने धनुष्य उचलून त्यावर बाण चढविला।

Verse 29

विचिक्षेप शरं तत्र यत्र ते बहवो मृगाः । तेषां मध्ये स वै विद्ध ऋक्षशृङ्गो महातपाः

जिथे अनेक मृग होते तिथे त्याने बाण सोडला; पण त्यांच्या मध्ये महातपस्वी ऋक्षशृंगच विद्ध झाला।

Verse 30

जग्मुस्त्रस्तास्तु ते सर्वे शब्दं कृत्वा वनौकसः । स ऋषिः पतितस्तत्र कृष्ण कृष्णेति चाब्रवीत्

ते सर्व वनवासी घाबरून मोठा आवाज करीत पळून गेले. तो ऋषी तिथेच पडला आणि ‘कृष्ण! कृष्ण!’ असे आर्तपणे म्हणाला।

Verse 31

हाहा कष्टं कृतं तेन येनाहं घातितोऽधुना । कस्यैषा दुर्मतिर्जाता पापबुद्धेर्ममोपरि

अरेरे! ज्याने मला आता मारले, त्याने हे मोठे कष्टदायक कृत्य केले आहे. कोणाची ही दुष्ट बुद्धी माझ्यावर उलटली आहे?

Verse 32

मृगमध्ये स्थितश्चाहं न कंचिदुपरोधये । तां वाचं मानुषीं श्रुत्वा स राजा विस्मयान्वितः

मी हरणांच्या कळपात उभा होतो आणि कोणालाही त्रास देत नव्हतो. ती मानवी वाणी ऐकून तो राजा आश्चर्यचकित झाला.

Verse 33

शीघ्रं गत्वा ततोऽपश्यद्ब्राह्मणं ब्रह्मतेजसा । हाहा कष्टं कृतं मेऽद्य येनासौ घातितो द्विजः

मग वेगाने जाऊन त्याने ब्रह्मतेजाने युक्त अशा ब्राह्मणाला पाहिले. 'अरेरे! आज माझ्या हातून घोर पाप घडले, ज्याने हा द्विज मारला गेला.'

Verse 34

चित्रसेन उवाच । अकामाद्घातितस्त्वं तु मृगभ्रान्त्या मयानघ । गृहीत्वा बहुदारूणि स्वतनुं दाहयाम्यहम्

चित्रसेन म्हणाला: 'हे निष्पाप! हरणाच्या भ्रमाने माझ्याकडून अजाणतेपणी तुझा वध झाला. आता पुष्कळ लाकडे गोळा करून मी स्वतःचे शरीर जाळून घेईन.'

Verse 35

दृष्टादृष्टं तु यत्किंचिन्न समं ब्रह्महत्यया । अन्यथा ब्रह्महत्यायाः शुद्धिर्मे न भविष्यति

या लोकात पाहिलेले किंवा ऐकलेले काहीही ब्रह्महत्येच्या पापाच्या बरोबरीचे नाही. त्याशिवाय माझी ब्रह्महत्येपासून शुद्धी होणार नाही.

Verse 36

ऋक्षशृङ्ग उवाच । न ते सिद्धिर्भवेत्काचिन्मयि पञ्चत्वमागते । बह्व्यो हत्या भविष्यन्ति विनाशे मम साम्प्रतम्

ऋक्षशृंग म्हणाला: 'मी मृत्युमुखी पडलो तर तुला कोणतीही सिद्धी मिळणार नाही. माझ्या विनाशाने आता अनेक हत्या घडतील.'

Verse 37

जननी मे पिता वृद्धो भ्रातरश्च तपस्विनः । भ्रातृजाया मरिष्यन्ति मयि पञ्चत्वमागते

माझी आई, वृद्ध वडील, तपस्वी भाऊ आणि भावजया—मी मेल्यावर हे सर्वजण प्राण सोडतील.

Verse 38

एता हत्या भविष्यन्ति कथं शुद्धिर्भवेत्तव । उपायं कथयिष्यामि तं कर्तुं यदि मन्यसे

या सर्व हत्या झाल्या तर तुझी शुद्धी कशी होईल? जर तुला योग्य वाटत असेल, तर मी तुला एक उपाय सांगतो.

Verse 39

चित्रसेन उवाच । उपायः कथ्यतां मेऽद्य यस्ते मनसि वर्तते । करिष्ये तमहं सर्वं यत्नेनापि महामुने

चित्रसेन म्हणाला: 'हे महामुने! तुमच्या मनात जो उपाय आहे तो मला सांगा. मी प्रयत्नाने ते सर्व करीन.'

Verse 40

ऋक्षशृङ्ग उवाच । पृच्छामि त्वां कथं को वा कुतस्त्वमिह चागतः । ब्रह्मक्षत्रविशां मध्ये को भवानुत शूद्रजः

ऋक्षशृंग म्हणाला: 'मी तुला विचारतो—तू कोण आहेस आणि कोठून व कसा येथे आला आहेस? ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्यांमध्ये तू कोण आहेस, की तू शूद्र आहेस?'

Verse 41

चित्रसेन उवाच । नाहं शूद्रोऽस्मि भोस्तात न वैश्यो ब्राह्मणो न वा । न चान्त्यजोऽस्मि विप्रेन्द्र क्षत्रियोऽस्मि महामुने

चित्रसेन म्हणाला—हे तात! मी शूद्र नाही, वैश्य नाही, ब्राह्मणही नाही. हे विप्रश्रेष्ठ, मी अंत्यजही नाही; हे महामुने, मी क्षत्रिय आहे.

Verse 42

धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च सर्वसत्त्वहिते रतः । अकामात्पातकं जातं कथं शुद्धिर्भविष्यति

मी धर्मज्ञ आहे, कृतज्ञ आहे आणि सर्व प्राण्यांच्या हितासाठी रत असतो. तरीही अनाहूतपणे माझ्याकडून पातक झाले—आता शुद्धी कशी होईल?

Verse 43

ऋक्षशृङ्ग उवाच । मां गृहीत्वा आश्रमं गच्छ यत्र तौ पितरौ मम । आवेदयस्व चात्मानं पुत्रघातिनमातुरम्

ऋक्षशृंग म्हणाला—मला घेऊन त्या आश्रमात चल, जिथे माझे दोन्ही माता-पिता आहेत. तेथे स्वतःची ओळख सांग—पुत्रवधाच्या अपराधाने व्याकुळ झालेला म्हणून.

Verse 44

ते दृष्ट्वा मां करिष्यन्ति कारुण्यं च तवोपरि । उपायं कथयिष्यन्ति येन शान्तिर्भविष्यति

ते मला पाहून नक्कीच तुझ्यावर करुणा करतील. आणि ज्यायोगे शांती होईल तो उपाय ते तुला सांगतील.

Verse 45

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चित्रसेनो नृपोत्तम । स्कन्धे कृत्वा तु तं विप्रं जगामाश्रमसन्निधौ

त्याचे वचन ऐकून नृपोत्तम राजा चित्रसेनाने त्या विप्राला खांद्यावर उचलले आणि आश्रमाजवळ गेला.

Verse 46

न शक्नोति यदा वोढुं विश्राम्यति पुनःपुनः । तावत्पश्यति तं विप्रं मूर्छितं विकलेन्द्रियम्

जेव्हा तो भार वाहू शकला नाही आणि पुन्हा पुन्हा विसावा घेऊ लागला, तेव्हा त्याने त्या ब्राह्मणाला मूर्च्छित, इंद्रिये शिथिल झालेला पाहिले।

Verse 47

मुमोच चित्रसेनस्तं छायायां वटभूरुहः । वस्त्रं चतुर्गुणं कृत्वा चक्रे वातं मुहुर्मुहुः

चित्रसेनाने त्याला वडाच्या झाडाच्या सावलीत ठेवले; आणि वस्त्र चार दुमडून तो त्याला वारंवार वारा घालू लागला।

Verse 48

पश्यतस्तस्य राजेन्द्र ऋक्षशृङ्गो महातपाः । पञ्चत्वमगमच्छीघ्रं ध्यानयोगेन योगवित्

हे राजेंद्र! त्याच्या पाहता पाहता महातपस्वी, योगविद् ऋक्षशृंग ध्यानयोगाने शीघ्रच पंचत्व (मृत्यू) पावला।

Verse 49

दाहयामास तं विप्रं विधिदृष्टेन कर्मणा । स्नानं कृत्वा स शोकार्तो विललाप मुहुर्मुहुः

त्याने विधिनिर्दिष्ट कर्मानुसार त्या ब्राह्मणाचा दाहसंस्कार केला; मग स्नान करून शोकाकुल होऊन तो वारंवार विलाप करू लागला।

Verse 53

। अध्याय

इति अध्याय समाप्त।