Adhyaya 131

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । नर्मदादक्षिणे कूले नागतीर्थमनुत्तमम् । यत्र सिद्धा महानागा भये जाते ततो नृप

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—नर्मदेच्या दक्षिण तिरी अनुपम नागतीर्थ आहे; जिथे सिद्ध महानाग, हे नृपा, भय उत्पन्न झाल्यावर (आश्रय घेतात/प्रवृत्त होतात)।

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । महाभयानां लोकस्य नागानां द्विजसत्तम । कथं जातं भयं तीव्रं येन ते तपसि स्थिताः

युधिष्ठिर म्हणाला—हे द्विजश्रेष्ठ! लोकाला महाभय देणाऱ्या नागांना तो तीव्र भय कसा उत्पन्न झाला, ज्यामुळे ते तपश्चर्येत दृढपणे स्थित राहिले?

Verse 3

भूतं भव्यं भविष्यच्च यत्सुरासुरमानवे । तात ते विदितं सर्वं तेन मे कौतुकं महत्

देव, असुर आणि मानव यांच्याविषयी जे भूत, वर्तमान व भविष्य आहे—हे तात! ते सर्व तुला विदित आहे; म्हणून माझे कुतूहल फार मोठे आहे.

Verse 4

मम संतापजं दुःखं दुर्योधनसमुद्भवम् । तव वक्त्राम्बुजौघेन प्लावितं निर्वृतिं गतम्

दुर्योधनामुळे उत्पन्न झालेले माझे संतापजन्य दुःख तुझ्या कमलमुखातून वाहणाऱ्या वाणीच्या प्रवाहाने जणू प्लावित झाले; आता ते शांत निर्वृतीस गेले आहे.

Verse 5

श्रुत्वा तव मुखोद्गीतां कथां पापप्रणाशनीम् । भूयो भूयः स्मृतिर्जाता श्रवणे मम सुव्रत

हे सुव्रत! तुझ्या मुखातून गायिलेली पापनाशिनी कथा ऐकून, ऐकता ऐकता माझी स्मृती पुन्हा पुन्हा जागी होते.

Verse 6

न क्लेशत्वं द्विजे युक्तं न चान्यो जानते फलम् । विद्यादानस्य महतः श्रावितस्य सुतस्य च

हे द्विज! उत्तर देण्यात क्लेश किंवा संकोच योग्य नाही; कारण महान विद्यादानाचे आणि श्रवणाने सुशिक्षित झालेल्या पुत्राचे फळ खरेतर दुसरा कोणी जाणत नाही.

Verse 7

एवं ज्ञात्वा यथान्यायं यः प्रश्नः पृच्छितो मया । कथा तु कथ्यतां विप्र दयां कृत्वा ममोपरि

हे सर्व जाणून यथान्याय मी जो प्रश्न विचारिला आहे—हे विप्र, माझ्यावर दया करून ती पवित्र कथा सांगावी.

Verse 8

मार्कण्डेय उवाच । यथा यथा त्वं नृप भाषसे च तथा तथा मे सुखमेति भारती । शैथिल्यभावाज्जरयान्वितस्य त्वत्सौहृदं नश्यति नैव तात

मार्कण्डेय म्हणाले—हे नृपा, तू जसा जसा बोलतोस तसा तसा माझी वाणी अधिक सुखावते. जरी मी जरेच्या शैथिल्याने युक्त असलो, तरी हे ताता, तुझे सौहार्द कधीही नाश पावत नाही.

Verse 9

कथयामि यथावृत्तमितिहासं पुरातनम् । कथितं पूर्वतो वृद्धैः पारम्पर्येण भारत

हे भारत, मी जसा घडला तसा प्राचीन इतिहास सांगतो; जो पूर्वी वृद्धांनी परंपरेने कथन केला आहे.

Verse 10

द्वे भार्ये कश्यपस्यास्तां सर्वलोकेष्वनुत्तमे । गरुत्मतो वै विनता सर्पाणां कद्रुरेव च

कश्यपाच्या दोन भार्या होत्या, सर्व लोकांत अनुपम—गरुडाची जननी विनता आणि सर्पांची जननी कद्रू.

Verse 11

अश्वसंदर्शनात्ताभ्यां कलिरूपं व्यवस्थितम् । प्रभातकाले राजेन्द्र भास्कराकारवर्चसम्

त्या दोघींना अश्वदर्शन होताच कलिरूप असा वाद निर्माण झाला—हे राजेंद्र, प्रभातकाळी, सूर्यसदृश तेजाने दीप्त असा.

Verse 12

तं दृष्ट्वा विनता रूपमश्वं सर्वत्र पाण्डुरम् । अथ तां कद्रूमवोचत्सा पश्य पश्य वरानने

सर्वत्र पांडुर असा तो अश्व पाहून विनतेने त्याचे रूप निरखले. तेव्हा कद्रू तिला म्हणाली—“पाह, पाह, हे वरानने!”

Verse 13

उच्चैःश्रवसः सादृश्यं पश्य सर्वत्र पाण्डुरम् । धावमानमविश्रान्तं जवेन पवनोपमम्

“पाह, हा उच्चैःश्रवसासारखा आहे—सर्वत्र पांडुर। अविश्रांत धावत आहे, वेगाने पवनासमान।”

Verse 14

तं दृष्ट्वा सहसा यान्तमीर्ष्याभावेन मोहिता । कृष्णं मत्वा तथाजल्पत्तया सह नृपोत्तम

तो सहसा येताना पाहून ती ईर्ष्येच्या भावाने मोहित झाली. त्याला कृष्ण समजून तिने तसेच बोलले; आणि त्या नृपोत्तमाने तिच्याशी संवाद केला.

Verse 15

विनते त्वं मृषा लोके नृशंसे कुलपांसनि । कृष्णं चैनं वद श्वेतं नरकं यास्यसे परम्

“विनते, तू लोकासमोर खोटे बोलतेस—हे नृशंस, कुलकलंक! याला श्वेत नव्हे, कृष्ण म्हण; नाहीतर तू घोर नरकास जाशील।”

Verse 16

विनतोवाच । सत्यानृते तु वचने पणोऽयं ते ममैव तु । सहस्रं वत्सरान्दासी भवेयं तव वेश्मनि

विनता म्हणाली—“वचन सत्य की असत्य यावर तुझ्या-माझ्यात हा पण आहे. मी हरले तर तुझ्या घरात मी सहस्र वर्षे दासी होईन.”

Verse 17

तथेति ते प्रतिज्ञाय रात्रौ गत्वा स्वकं गृहम् । परित्यज्य उभे ते तु क्रोधमूर्छितमूर्छिते

‘तथास्तु’ असे म्हणत प्रतिज्ञा करून ते दोघे रात्री आपल्या घरी गेले. क्रोधाने व्याकुळ होऊन दोघेही मूर्छितप्राय झाले.

Verse 18

बन्धुगर्वस्य गत्वा तु कथयामास तं पणम् । कद्रूर्विनतया सार्द्धं यद्वृत्तं प्रमदालये

मग कद्रू बंधुगर्वाकडे जाऊन तो पण सांगितला—स्त्रीगृहात विनतेसोबत जे घडले ते सर्व कथन केले.

Verse 19

तच्छ्रुत्वा बान्धवाः सर्वे कद्रूपुत्रास्तथैव च । न मन्यन्ते हितं कार्यं कृतं मात्रा विगर्हितम्

हे ऐकून सर्व नातेवाईक—कद्रूचे पुत्रही—हे हितकारक कार्य मानत नव्हते; कारण मातेने केलेले कृत्य निंद्य होते.

Verse 20

अकृष्णः कृष्णतामम्ब कथं गच्छेद्धयोत्तमः । दासत्वं प्राप्स्यसे त्वं हि पणेनानेन सुव्रते

‘आई, जो श्रेष्ठ घोडा काळा नाही तो काळा कसा होईल? हे सुव्रते, या पणामुळे तू निश्चयच दासत्वाला प्राप्त होशील.’

Verse 21

कद्रूरुवाच । भवेयं न यथादासी तत्कुरुध्वं हि सत्वरम् । विशध्वं रोमकूपेषु तस्याश्वस्य मतिर्मम

कद्रू म्हणाली—‘मी दासी होऊ नये म्हणून तुम्ही हे त्वरित करा. त्या घोड्याच्या रोमकूपांत शिरा; हीच माझी युक्ती आहे.’

Verse 22

क्षणमात्रं कृते कार्ये सा दासी च भवेन्मम । ततः स्वस्थोरगाः सर्वे भविष्यथ यथासुखम्

ते कार्य क्षणभरासाठी केले असता ती माझी दासी होईल; आणि त्यानंतर तुम्ही सर्व सर्प सुरक्षित व सुखाने राहाल.

Verse 23

सर्पा ऊचुः । यथा त्वं जननी देवि पन्नगानां मता भुवि । तथापि सा विशेषेण वञ्चितव्या न कर्हिचित्

सर्प म्हणाले: 'हे देवी! जरी पृथ्वीवर तू आम्हा पन्नगांची (सर्पांची) माता मानली जातेस, तरीही तिची विशेषतः कधीही फसवणूक केली जाऊ नये.'

Verse 24

कद्रूरुवाच । मम वाक्यमकुर्वाणा ये केचिद्भुवि पन्नगाः । हव्यवाहमुखं सर्वे ते यास्यन्त्यविचारिताः

कद्रू म्हणाली: 'पृथ्वीवर जे कोणी सर्प माझ्या आज्ञेचे पालन करणार नाहीत, ते सर्व विनाविचार अग्निदेवाच्या मुखात जातील.'

Verse 25

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं घोरं मातृमुखोद्भवम् । केचित्प्रविष्टा रोमाणि तथान्ये गिरिसंस्थिताः

मातेच्या मुखातून निघालेले ते घोर वचन ऐकून, काही (घोड्याच्या) केसांमध्ये शिरले तर इतर पर्वतांवर आश्रयाला गेले.

Verse 26

केचित्प्रविष्टा जाह्नव्यामन्ये च तपसि स्थिताः

काही जाह्नवीत (गंगेत) प्रविष्ट झाले आणि इतर तपश्चर्येत मग्न झाले.

Verse 27

ततो वर्षसहस्रान्ते तुतोष परमेश्वरः । महादेवो जगद्धाता ह्युवाच परया गिरा

तेव्हा हजार वर्षांच्या अखेरीस जगद्धाता परमेश्वर महादेव संतुष्ट झाले आणि दिव्य वाणीने बोलले।

Verse 28

भो भोः सर्पा निवर्तध्वं तपसोऽस्य महत्फलम् । यमिच्छथ ददाम्यद्य नात्र कार्या विचारणा

“हो हो, हे सर्पांनो! तपश्चर्या थांबवा; या तपाचे महान फळ झाले आहे. जे तुम्ही इच्छिता ते आज मी देतो; येथे विचार करण्याची गरज नाही.”

Verse 29

सर्पा ऊचुः । कद्रूशापभयाद्भीता देवदेव महेश्वर । तव पार्श्वे वसिष्यामो यावदाभूतसम्प्लवम्

सर्प म्हणाले—“हे देवदेव महेश्वर! कद्रूच्या शापाच्या भयाने आम्ही भयभीत आहोत; महाप्रलय येईपर्यंत आम्ही तुमच्या पार्श्वाशी वास करू.”

Verse 30

देवदेव उवाच । एकश्चायं महाबाहुर्वासुकिर्भुजगोत्तमः । मम पार्श्वे वसेन्नित्यं सर्वेषां भयरक्षकः

देवदेव म्हणाले—“हा महाबाहु भुजगोत्तम वासुकी सदैव माझ्या पार्श्वाशी वास करो आणि सर्वांचा भय-रक्षक होवो.”

Verse 31

अन्येषां चैव सर्पाणां भयं नास्ति ममाज्ञया । आप्लुत्य नर्मदातोये भुजगास्ते च रक्षिताः

“आणि इतर सर्पांनाही माझ्या आज्ञेने भय नाही. नर्मदेच्या जलात डुबकी घेऊन ते भुजंग रक्षित झाले आहेत.”

Verse 32

नास्ति मृत्युभयं तेषां वसध्वं यत्र चेप्सितम् । कद्रूशापभयं नास्ति ह्येष मे विस्तरः परः

त्यांना मृत्यूचे भय नाही; जिथे इच्छा असेल तिथे वसा। कद्रूच्या शापाचेही भय नाही—ही माझी परम हमी व रक्षण आहे।

Verse 33

एवं दत्त्वा वरं तेषां देवदेवो महेश्वरः । जगामाकाशमाविश्य कैलासं धरणीधरम्

अशा रीतीने त्यांना वर देऊन देवदेव महेश्वर आकाशात प्रवेश करून पृथ्वीधारक कैलास पर्वतास गेले।

Verse 34

गते चादर्शनं देवे वासुकिप्रमुखा नृप । स्थापयित्वा तथा जग्मुर्देवदेवं महेश्वरम्

हे नृप, देव अदृश्य झाल्यावर वासुकीप्रमुख नागांनी तेथे विधिपूर्वक स्थापना करून देवदेव महेश्वराकडे प्रस्थान केले।

Verse 35

तत्र तीर्थे तु यः कश्चित्पञ्चम्यामर्चयेच्छिवम् । तस्य नागकुलान्यष्टौ न हिंसन्ति कदाचन

त्या तीर्थस्थानी जो कोणी पंचमीला शिवाची पूजा करतो, त्याला नागांच्या आठ कुळांपैकी कोणतेही कधीही इजा करत नाही.

Verse 36

मृतः कालेन महता तत्र तीर्थे नरेश्वर । शिवस्यानुचरो भूत्वा वसते कालमीप्सितम्

हे नरेश्वर, तो जेव्हा योग्य काळी त्या तीर्थात देह ठेवतो, तेव्हा शिवाचा अनुचर होऊन इच्छित काळपर्यंत शिवधामात वास करतो.

Verse 131

। अध्याय

॥ अध्याय ॥