Adhyaya 170

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । कामप्रमोदिनीसख्यो नीयमानां च तेन तु । दृष्ट्वा ताश्चुक्रुशुः सर्वा निःसृत्य जलमध्यतः

श्रीमार्कण्डेय म्हणाले— त्याने नेली जात असलेली कामप्रमोदिनी पाहून, जलाच्या मध्यातून बाहेर येत तिच्या सर्व सख्या आक्रोश करू लागल्या।

Verse 2

गता राजगृहे सर्वाः कथयन्ति सुदुःखिताः । कामप्रमोदिनी राजन्हृता श्येनेन पक्षिणा

त्या सर्वजणी अतिशय दुःखी होऊन राजगृहात गेल्या व म्हणाल्या— ‘राजन्, कामप्रमोदिनीला श्येन पक्ष्याने उचलून नेले आहे।’

Verse 3

क्रीडन्ती च जलस्थाने तडागे देवसन्निधौ । अन्वेष्या च त्वया राजंस्तस्य मार्गं विजानता

‘देवसन्निधीजवळच्या तळ्यात, जलस्थानी ती खेळत होती; राजन्, मार्ग जाणणाऱ्या आपणच तिचा शोध घ्यावा।’

Verse 4

तासां तद्वचनं श्रुत्वा देवपन्नः सुदुःखितः । हाहेत्युक्त्वा समुत्थाय रुदमानो वरासनात्

त्यांचे वचन ऐकून राजा आपत्तीने व्याकुळ होऊन अत्यंत शोकमग्न झाला; ‘हाय हाय!’ असे म्हणत श्रेष्ठ आसनावरून उठून तो रडू लागला।

Verse 5

मन्त्रिभिः सहितस्तस्मिंस्तडागे जलसन्निधौ । न चिह्नं न च पन्थानं दृष्ट्वा दुःखान्मुमोह च

मंत्र्यांसह राजा त्या जलसन्निध तळ्याकाठी आला। तेथे ना चिन्ह दिसले ना वाट; हे पाहून तो शोकाने मूर्च्छित झाला।

Verse 6

तस्य राज्ञस्तु दुःखेन दुःखितो नागरो जनः । क्षणेनाश्वासितो राजा मन्त्रिभिः सपुरोहितैः

राजाच्या दुःखामुळे नगरातील लोकही दुःखी झाले. क्षणातच मंत्र्यांनी व पुरोहितांसह राजाला धीर दिला.

Verse 7

किं कुर्म इत्युवाचेदमस्मिन्काले विधीयताम् । सर्वैस्तत्संविदं कृत्वा वाहिनीं चतुरङ्गिणीम्

राजा म्हणाला—“आपण काय करावे? या वेळी जे योग्य तेच करावे.” मग सर्वांशी सल्लामसलत करून त्याने चतुरंगिणी सेना सज्ज केली.

Verse 8

प्रेषयामि दिशः सर्वा हस्त्यश्वरथसंकुला । वादित्राणि च वाद्यन्ते व्याकुलीभूतसंकुले

राजा म्हणाला—“हत्ती-घोडे-रथांनी भरलेल्या फौजा मी सर्व दिशांना पाठवितो.” आणि व्याकुळ जमावात वाद्ये निनादू लागली.

Verse 9

नाराचैस्तोमरैर्भल्लैः खड्गैः परश्वधादिभिः । राजा संनाहबद्धोऽभूद्गनं ग्रसते किल

नाराच, तोमर, भल्ल, खड्ग, परशू इत्यादी शस्त्रांनी राजा पूर्ण सन्नद्ध झाला—जणू शत्रुगणाला गिळून टाकील असा।

Verse 10

न देवो न च गन्धर्वो न दैत्यो न च राक्षसः । किं करिष्यति राजाद्य न जाने रोषनिष्कृतिम्

ना देव, ना गंधर्व, ना दैत्य, ना राक्षस—आज राजाच्या विरुद्ध कोण काय करील? त्याच्या क्रोधाचा परिणाम मला कळत नाही.

Verse 11

नागरोऽपि जनस्तत्र दृष्ट्वा चकितमानसः । चतुर्दशसहस्राणि दन्तिनां सृणिधारिणाम्

तेथे नगरातील लोकही ते पाहून विस्मयचकित झाले—अंकुशधारी चौदा हजार हत्ती होते.

Verse 12

अश्वारोहसहस्राणि ह्यशीतिः शस्त्रपाणिनाम् । रथानां त्रिसहस्राणि विंशतिर्भरतर्षभ

हजारो अश्वारोही होते, आणि हातात शस्त्रे धारण केलेले ऐंशी योद्धे; तसेच तीन हजार वीस रथ होते, हे भरतश्रेष्ठा.

Verse 13

सङ्ग्रामभेरीनिनदैः खुररेणुर्नभोगता । एतस्मिन्नन्तरे तात रक्षको नगरस्य हि

रणभेरींच्या निनादाने आणि खुरांच्या धुळीने आकाश व्यापले. याच वेळी, हे ताता, नगराचा रक्षकही…

Verse 14

गृहीत्वाभरणं तस्यास्त्वङ्गप्रत्यङ्गिकं तथा । कुण्डलाङ्गदकेयूरहारनूपुरझल्लरीः

तिचे अंग-प्रत्यंगावरील आभूषणही घेतले—कुंडले, अंगद, केयूर, हार, नूपुर आणि झंकार करणारे दागिने.

Verse 15

निवेद्याकथयद्राज्ञे मया दृष्टं त्ववेक्षणात् । तापसानामाश्रमे तु माण्डव्यो यत्र तिष्ठति

निवेदन करून तो राजास म्हणाला—मी स्वतः पाहणी करून जे पाहिले ते असे की तपस्व्यांच्या आश्रमात, जिथे माण्डव्य मुनी निवास करतात।

Verse 16

तापसैर्वेष्टितो यत्र ददृशे तत्र सन्निधौ । दण्डवासिवचः श्रुत्वा प्रत्यक्षाङ्गविभूषणम्

तेथेच त्याच्या सन्निधानी मी त्याला तपस्व्यांनी वेढलेला पाहिला. दंडधारी पहाऱ्याचे वचन ऐकून देहावरील अलंकार प्रत्यक्ष पुरावा म्हणून दिसले.

Verse 17

स क्रोधरक्तनयनो मन्त्रिणो वीक्ष्य नैगमान् । ईदृग्भूतसमाचारो ब्राह्मणो नगरे मम

तो क्रोधाने लाल झालेल्या नेत्रांनी मंत्र्यांकडे व नगरजनांकडे पाहून म्हणाला—‘अशा आचरणाचा ब्राह्मण माझ्या नगरी कसा असू शकतो?’

Verse 18

चौरचर्यां व्रतच्छन्नः परद्रव्यापहरकः । तेन कन्या हृता मेऽद्य तपस्विपापकर्मिणा

व्रताचे आवरण घेऊन तो चोरी करतो, परधन लुटतो; त्या पापकर्मी तपस्व्याने आज माझ्या कन्येचे हरण केले आहे.

Verse 19

शाकुन्तं रूपमास्थाय जलस्थो गगनं ययौ । पाखण्डिनो विकर्मस्थान् बिडालव्रतिकाञ्छठान्

पक्ष्याचे रूप धारण करून, जलात असूनही तो आकाशात गेला. असे पाखंडी—विकर्मात रत—बिडालव्रती कपटी व छलकरी असतात.

Verse 20

चाटुतस्करदुर्वृत्तान् हन्यान्नस्त्यस्य पातकम् । न द्रष्टव्यो मया पापः स्तेयी कन्यापहारकः

अशा चाटू चोर व दुष्ट वृत्तीच्या लोकांचा वध केला तरी त्यात पाप नाही. हा पापी—चोर व कन्या-अपहर्ता—माझ्या दृष्टीसही पडू नये।

Verse 21

शूलमारोप्यतां क्षिप्रं न विचारस्तु तस्य वै । स च वध्यो मया दुष्टो रक्षोरूपी तपोधनः

याला त्वरित शूळावर चढवा; याबाबत विचार करण्याचे कारण नाही. हा दुष्ट, तपोधनाचा केवळ वेष धारण केलेला, प्रत्यक्षात राक्षसरूपी आहे; याचा वध माझ्याच हातून व्हावा।

Verse 22

एवं ब्रुवंश्चलन्क्रोधादादिश्य दण्डवासिनम् । कार्याकार्यं न विज्ञाय शूलमारोपयद्द्विजम्

असे बोलून, क्रोधाने थरथरत, राजाने दंडाधिकारीस आज्ञा केली; काय करावे व काय करू नये हे न ओळखता त्याने त्या द्विजाला (ब्राह्मणाला) शूळावर चढविले।

Verse 23

पौरा जानपदाः सर्वे अश्रुपूर्णमुखास्तदा । हाहेत्युक्त्वा रुदन्त्यन्ये वदन्ति च पृथक्पृथक्

तेव्हा नगरवासी व ग्रामवासी सर्वांचे चेहरे अश्रूंनी भरले. ‘हाय!’ असे म्हणत काही रडू लागले, तर काहीजण वेगवेगळ्या स्वरांत, आपापल्या रीतीने बोलू लागले।

Verse 24

कुत्सितं च कृतं कर्म राज्ञा चण्डालचारिणा । ब्राह्मणो नैव वध्यो हि विशेषेण तपोवृतः

चांडाळासारखे आचरण करणाऱ्या राजाने निंद्य कर्म केले आहे. ब्राह्मणाचा वध कधीही करू नये—विशेषतः जो तप व व्रतांनी युक्त आहे।

Verse 25

यदि रोषसमाचारो निर्वास्यो नगराद्बहिः । न जातु ब्राह्मणं हन्यात्सर्वपापेऽप्यवस्थितम्

ज्याचे आचरण क्रोधाने चालते त्यास नगराबाहेर हद्दपार करावे; परंतु ब्राह्मणाचा वध कधीही करू नये—तो सर्व पापांत स्थित असला तरीही।

Verse 26

राष्ट्रादेनं बहिष्कुर्यात्समग्रधनमक्षतम् । नाश्नाति च गृहे राजन्नाग्निर्नगरवासिनाम् । सर्वेऽप्युद्विग्नमनसो गृहव्याप्तिविवर्जिताः

त्यास राष्ट्रातून बहिष्कृत करावे, त्याचे सर्व धन अखंड व अक्षत ठेवावे. हे राजन्, नगरवासियांच्या घरांत अग्नी ‘भक्षण’ करीत नाही (हविर्भाग स्वीकारत नाही); सर्वांचे मन उद्विग्न, गृहस्थजीवनाच्या स्थिर परिपूर्णतेपासून वंचित झाले आहे।

Verse 170

। अध्याय

अध्याय—(हे अध्याय-चिन्ह/शीर्षक-सूचक आहे)।