Adhyaya 6
मार्कंडेय सांगतात की युगांतीच्या महाप्रलयात महादेव प्रथम अग्निरूप, नंतर मेघसदृश विश्वरूप धारण करून सर्व जग एकाच महासागरात बुडवितात. त्या अंधकारमय आद्यजलात शिवशक्तीच्या कार्यरूपाने तेजस्वी मयूराकार प्रकट होतो आणि त्यातूनच पुनःसृष्टीचा क्रम सुरू होतो. त्याच वेळी नर्मदा पुण्यनदी-देवी म्हणून प्रकट होते; दैवी कृपेने प्रलयातही ती नाश पावत नाही. शिवाज्ञेने जगाची पुनःप्रतिष्ठा होते; मयूराच्या पंखांतून देव व असुरगण उत्पन्न होतात, त्रिकूट पर्वत प्रकटतो आणि पुढे नद्यांच्या प्रवाहांनी भूगोल पुन्हा स्थिर होतो. नंतर नर्मदेची नावे व त्यांची व्युत्पत्ती सांगितली आहे—महतী, शोणा, कृपा, मंदाकिनी, महार्णवा, रेवाः, विपापा, विपाशा, विमला, रंजना इत्यादी—ज्यांत शुद्धीकरण, करुणा, संसारतरण व मंगलदर्शन हे गुण सूचित होतात. शेवटी असे फल सांगितले आहे की या नामांचे व त्यांच्या उगमाचे ज्ञान पापमुक्ती देऊन रुद्रलोकप्राप्ती घडविते.
Shlokas
Verse 1
मार्कण्डेय उवाच । पुनर्युगान्ते सम्प्राप्ते तृतीये नृपसत्तम । दादशार्कवपुर्भूत्वा भगवान्नीललोहितः
मार्कण्डेय म्हणाले—हे नृपश्रेष्ठ! तिसरा युगान्त पुन्हा आला तेव्हा भगवान नीललोहित बाराही सूर्यांसारखा दाहक तेजस्वी देह धारण करून प्रकट झाले.
Verse 2
सप्तद्वीपसमुद्रान्तां सशैलवनकाननाम् । निर्दग्धां तु महीं कृत्स्नां कालो भूत्वा महेश्वरः
सप्तद्वीप व समुद्रांनी वेढलेल्या, पर्वत-वन-उपवनांसह संपूर्ण पृथ्वीला महेश्वराने काळरूप धारण करून जाळून भस्म केले.
Verse 3
ततो महाघनो भूत्वा प्लावयामास वारिणा । कृष्णं कृष्णवपुस्त्वेनां विद्युच्चन्द्रायुधाङ्किताम्
मग तो तो महाघन होऊन पाण्याने सर्वत्र प्लावन करू लागला—स्वतः कृष्ण, कृष्णवर्ण देहधारी, आणि विद्युत् व चंद्रचिन्हयुक्त तेजस्वी आयुधांनी अंकित.
Verse 4
प्लावयित्वा जगत्सर्वं तस्मिन्नेकार्णवीकृते । सुष्वाप विमले तोये जगत्संक्षिप्य मायया
सर्व जगत् प्लावित करून, जेव्हा सर्व काही एकाच महासागरासारखे झाले, तेव्हा त्याने मायेद्वारे लोकांना स्वतःमध्ये संक्षिप्त करून निर्मळ जलावर शयन केले.
Verse 5
ततोऽहं भ्रममास्तु तमोभूते महार्णवे । दिव्यं वर्षसहस्रं तु वायुभूते महेश्वरे
मग मी त्या तमोमय झालेल्या भयानक महासागरात भटकत राहिलो; आणि महेश्वर हजार दिव्य वर्षे केवळ वायुरूपानेच स्थित राहिले।
Verse 6
। अध्याय
अध्याय। (अध्याय-चिन्ह)
Verse 7
तस्मिन्महार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे । मयूरं स्वर्णपत्राढ्यमपश्यंसहसा जले । विचित्रचन्द्रकोपेतं नीलकंठं सुलोचनम्
त्या भयानक महासागरात स्थावर-जंगम सर्व नष्ट झाल्यावर, मी पाण्यात सहसा सुवर्णपंखांनी शोभलेला एक मयूर पाहिला—विचित्र चंद्रकलगीयुक्त, नीलकंठ व सुलोचन।
Verse 8
ततो मयूरः स महार्णवान्ते विक्षोभयित्वा हि महास्वेण । चचार देवस्त्रिशिखी शिखण्डी त्रैलोक्यगोप्ता स महानुभावः
मग तो मयूर महासागराच्या काठावर प्रचंड नाद करून जलाला क्षोभित करू लागला; आणि तो देव—त्रिशिखी, शिखंडी, त्रैलोक्यरक्षक, महानुभाव—विचरू लागला।
Verse 9
शिवश्च रौद्रेण मयूररूपिणा विक्षोभ्यमाणे सलिलेऽपि तस्मिन् । सह भ्रमन्तीं च महार्णवान्ते सरिन्महौघां सुमहान्ददर्श
आणि मयूररूप धारण केलेल्या रौद्र शिवाने जेव्हा ते जल क्षोभित केले, तेव्हा महासागराच्या काठाशी फिरत जाणारा नदीचा अतिविशाल महाप्रवाह त्यांनी पाहिला।
Verse 10
स तां महादेवमयूररूपो दृष्ट्वा भ्रमन्तीं सहसोर्मिजालैः । का त्वं शुभे शाश्वतदेहभूता क्षयं न यातासि महाक्षयान्ते
असंख्य लाटांच्या जाळ्यांनी हेलकावत असलेली तिला पाहून मयूररूपधारी महादेव म्हणाले— “हे शुभे! तू कोण आहेस, शाश्वत देहधारिणी, जी महाप्रलयकाळीही नष्ट होत नाहीस?”
Verse 11
देवासुरगणे नष्टे सरित्सरमहार्णवे । का त्वं भ्रमसि पद्माक्षि क्व गतासि च न क्षयम्
नदी-सरांसारख्या त्या महा-सागरात देव-असुरांचे समूह नष्ट झाल्यावर तो म्हणाला— “हे पद्माक्षि! तू कोण आहेस? इथे का भटकतेस, आणि तुला क्षय कसा झाला नाही?”
Verse 12
नर्मदोवाच । तव प्रसादाद्देवेश मृत्युर्मम न विद्यते । सृज देव पुनर्विश्वं शर्वरी क्षयमागता
नर्मदा म्हणाली— “हे देवेश! तुमच्या प्रसादाने मला मृत्यु नाही। म्हणून, हे देव! पुन्हा विश्वाची सृष्टी करा; ही प्रलयरात्रि आता समाप्त झाली आहे।”
Verse 13
एवमुक्तो महादेवो व्यधुनोत्पक्षपञ्जरम् । तावत्पञ्जरमध्यान्ते तस्य पक्षाद्विनिःसृताः
असे ऐकून महादेवांनी आपल्या पंखांचा पिंजरा झटकला. तेवढ्यात पिंजऱ्याच्या आतून ते त्याच्या पंखांतून बाहेर पडले.
Verse 14
तावन्तो देवदैत्येन्द्राः पक्षाभ्यां तस्य जज्ञिरे । तेषां मध्ये पुनः सा तु नर्मदा भ्रमते सरित्
त्याच्या दोन्ही पंखांतून तितकेच देव-दैत्यांचे इंद्र (प्रधान) उत्पन्न झाले. आणि त्यांच्या मध्ये तीच नर्मदा नदी पुन्हा प्रवाहित होत राहिली.
Verse 15
ततश्चान्यो महाशैलो दृश्यते भरतर्षभ । त्रिभिः कूटैः सुविस्तीर्णैः शृङ्गवानिव गोवृषः
त्यानंतर, हे भरतश्रेष्ठ! आणखी एक महान पर्वत दिसतो—तीन विस्तीर्ण कूटांनी युक्त, जणू शिंगांनी शोभलेला महावृषभ।
Verse 16
त्रिकूटस्तु इति ख्यातः सर्वरत्नैर्विभूषितः । ततस्तस्मात्त्रिकूटाच्च प्लावयन्ती महीं ययौ
तो ‘त्रिकूट’ म्हणून प्रसिद्ध आहे, सर्व रत्नांनी विभूषित। मग त्या त्रिकूटातून ती (धारा) निघून पृथ्वीला प्लावित करीत पुढे गेली।
Verse 17
त्रिकूटी तेन विख्याता पितॄणां त्रायणी परा । द्वितीयाच्च ततो गङ्गा विस्तीर्णा धरणीतले
म्हणून ती ‘त्रिकूटी’ म्हणून विख्यात—पितरांची परम त्रायिणी (उद्धारिणी). आणि मग दुसऱ्या (शिखर) पासून गंगा धरणीतलावर विस्तीर्ण झाली।
Verse 18
तृतीयं च ततः शृङ्गं सप्तधा खण्डशो गतम् । जम्बूद्वीपे तु संजाताः सप्त ते कुलपर्वताः
त्यानंतर तिसरे शृंग सात भागांत विभागले गेले. जंबूद्वीपात त्यातूनच ते सात कुलपर्वत उत्पन्न झाले।
Verse 19
चन्द्रनक्षत्रसहिता ग्रहग्रामनदीनदाः । अण्डजं स्वेदजं जातमुद्भिज्जं च जरायुजम्
चंद्र-नक्षत्रांसह, ग्रहसमूह तसेच नद्या-नद; आणि अंडज, स्वेदज, उद्भिज्ज व जरायुज—हे सर्व जीवभेद प्रकट झाले।
Verse 20
एवं जगदिदं सर्वं मयूरादभवत्पुरा । समस्तं नरशार्दूल महादेवसमुद्भवम्
अशा प्रकारे पूर्वकाळी हे सर्व जग मयूरापासून उत्पन्न झाले। हे नरशार्दूल! हे सर्व महादेवापासूनच प्रकट झाले आहे।
Verse 21
ततो नदीः समुद्रांश्च संविभज्य पृथक्पृथक् । नर्मदामाह देवेशो गच्छ त्वं दक्षिणां दिशम्
त्यानंतर देवेशाने नद्या व समुद्र यांचे स्वतंत्र विभाग करून नर्मदेला म्हटले—“तू दक्षिण दिशेकडे जा.”
Verse 22
एवं सा दक्षिणा गंगा महापातकनाशिनी । उत्तरे जाह्नवी देशे पुण्या त्वं दक्षिणे शुभा
अशा रीतीने तू दक्षिणेची गंगा आहेस, महापातकांचा नाश करणारी. उत्तरे जाह्नवी देशी पवित्र; दक्षिणेत तू शुभ व पावन आहेस.
Verse 23
यथा गंगा महापुण्या मम मस्तकसंभवा । तद्विशिष्टा महाभागे त्वं चैवेति न संशयः
जशी गंगा महापुण्यवती, माझ्या मस्तकातून उत्पन्न झाली, तशीच हे महाभागे! तूही तद्विशिष्ट आहेस—यात संशय नाही.
Verse 24
त्वया सह भविष्यामि एकेनांशेन सुव्रते । महापातकयुक्तानामौषधं त्वं भविष्यसि
हे सुव्रते! मी माझ्या एका अंशासह तुझ्याबरोबर वास करीन. महापातकांनी ग्रस्त जनांसाठी तू औषध व उपाय होशील.
Verse 25
एवमुक्ता तु देवेन महापातकनाशिनी । दक्षिणं दिग्विभागं तु सा जगामाशु विक्रमा
देवाने असे सांगितल्यावर, महापातकांचा नाश करणारी ती महाविक्रमा शीघ्रच दक्षिण दिशेकडे निघाली।
Verse 26
ऋक्षशैलेन्द्रमासाद्य चन्द्रमौलेरनुग्रहात् । वार्यौघैः प्रस्थिता यस्मान्महादेवप्रणोदिता
चंद्रमौली शंकराच्या अनुग्रहाने ऋक्ष पर्वतराजास प्राप्त होऊन, महादेवाच्या प्रेरणेने ती जलप्रवाहांच्या महावेगाने पुढे निघाली।
Verse 27
महता चापि वेगेन यस्मादेषा समुच्छ्रिता । महती तेन सा प्रोक्ता महादेवान्महीपते
कारण ती महान वेगाने उफाळून प्रवाहित झाली, म्हणून तिला ‘महतী’ असे म्हटले गेले—हे राजन्, असे महादेवांनी सांगितले।
Verse 28
तपतस्तस्य देवस्य शूलाग्राद्बिन्दवोऽपतन् । तेनैषा शोणसंज्ञा तु दश सप्त च ताः स्मृताः
त्या देवाच्या तपस्येत त्रिशूलाच्या अग्रभागातून थेंब पडले; म्हणून ती ‘शोणा’ या नावाने प्रसिद्ध झाली, आणि ते थेंब सतराच मानले गेले आहेत।
Verse 29
सर्वेषां नर्मदा पुण्या रुद्रदेहाद्विनिःसृता । सर्वाभ्यश्च सरिद्भ्यश्च वरदानान्महात्मनः
सर्व नद्यांमध्ये नर्मदा परम पुण्य आहे, कारण ती रुद्राच्या देहातून प्रकट झाली. त्या महात्मा प्रभूच्या वरदानशक्तीने ती सर्व सरितांहून श्रेष्ठ आहे।
Verse 30
शंकरानुप्रहाद्देवी महापातकनाशिनी । यस्मान्महार्णवे घोरे दृश्यते महती च सा
शंकरांच्या अनुग्रहाने महापातकनाशिनी देवी घोर महासागरातही विशाल व महान रूपाने प्रकट होते; म्हणून ती ‘महती’ म्हणून ओळखली जाते।
Verse 31
सुव्यक्ताङ्गी महाकाया महती तेन सा स्मृता । तस्माद्विक्षोभ्यमाणा हि दिग्गजैरम्बुदोपमैः
तिचे अवयव स्पष्ट प्रकट असून देह अत्यंत विशाल आहे; म्हणून ती ‘महती’ म्हणून स्मरली जाते. त्यामुळे मेघासारख्या दिग्गजांनी ती खरोखरच उद्वेलित व मथित होते.
Verse 32
कलुषत्वं नयत्येव रसेन सुरसा तथा । कृपां करोति सा यस्माल्लोकानामभयप्रदा
आपल्या दिव्य रसाने ती निश्चयच कलुषता दूर करते, म्हणून ती ‘सुरसा’ आहे. लोकांवर करुणा करून अभय देते, म्हणून ती ‘कृपा’ म्हणून स्मरली जाते.
Verse 33
संसारार्णवमग्नानां तेन चैषा कृपा स्मृता । पुरा कृतयुगे पुण्ये दिव्यमन्दारभूषिता
संसार-सागरात बुडालेल्यांवर ती दया करते, म्हणून ती ‘कृपा’ म्हणून स्मरली जाते. प्राचीन पुण्य कृतयुगात ती दिव्य मन्दार पुष्पांनी अलंकृत होऊन शोभत होती.
Verse 34
कल्पवृक्षसमाकीर्णा रोहीतकसमाकुला । वहत्येषा च मन्देन तेन मन्दाकिनी स्मृता
कल्पवृक्षांनी परिपूर्ण व रोहीतक वृक्षांनी दाट अशी ही धारा मंद गतीने वाहते; म्हणून ती ‘मन्दाकिनी’ म्हणून स्मरली जाते.
Verse 35
भित्त्वा महार्णवं क्षिप्रं यस्माल्लोकमिहागता । पूज्या सुरैश्च सिद्धैश्च तस्मादेषा महार्णवा
जिने शीघ्र महा-समुद्र भेदून या लोकात आगमन केले आणि जी देव व सिद्धांनी पूज्य आहे, म्हणून ती ‘महार्णवा’ म्हणून प्रसिद्ध आहे.
Verse 36
विचित्रोत्पलसंघातैरृक्षद्विपसमाकुला
ती नानावर्णी कमळांच्या घोसांनी शोभून दिसत होती आणि तिचे तीर अस्वल व हत्ती यांनी गजबजलेले होते.
Verse 37
भित्त्वा शैलं च विपुलं प्रयात्येवं महार्णवम् । भ्रामयन्ती दिशः सर्वा रवेण महता पुरा
विपुल पर्वत भेदून ती अशी महा-समुद्राकडे निघाली; आणि पूर्वकाळी आपल्या प्रचंड गर्जनेने तिने सर्व दिशा निनादित व भ्रमित केल्या.
Verse 38
प्लावयन्ती विराजन्ती तेन रेवा इति स्मृता । भार्यापुत्रसुदुःखाढ्यान्नराञ्छापैः समावृतान्
जी तारून नेते व तेजस्विनी आहे, म्हणून ती ‘रेवा’ म्हणून स्मरली जाते. पत्नी-पुत्रांच्या तीव्र दुःखाने ग्रस्त व शापांनी वेढलेल्या नरांचेही ती कल्याण करते.
Verse 39
विपापान्कुरुते यस्माद्विपापा तेन सा स्मृता । विण्मूत्रनिचयां घोरां पांशुशोणितकर्दमाम्
ज्यामुळे ती पापरहित करते, म्हणून ती ‘विपापा’ म्हणून स्मरली जाते. मल-मूत्राचे भयानक ढीग आणि धूळ व रक्तमिश्र चिखलासारखी घोर मलिनताही ती दूर करते.
Verse 40
पाशैर्नित्यं तु सम्बाधां यस्मान्मोचयते भृशम् । विपाशेति च सा प्रोक्ता संसारार्णवतारिणी
जी नित्य बंधनांच्या दाट आवळणीतून जीवांना अत्यंत सामर्थ्याने मुक्त करते, ती ‘विपाशा’ म्हणून प्रसिद्ध आहे—संसार-सागर पार नेणारी।
Verse 41
नर्मदा विमलाम्भा च विमलेन्दुशुभानना । तमोभूते महाघोरे यस्मादेषा महाप्रभा
ती ‘नर्मदा’, ‘विमलाम्भा’ (निर्मळ जलयुक्त) आणि ‘विमलेन्दु-शुभानना’ (निर्दोष चंद्रासारख्या शोभामय मुखाची) आहे. घोर अंधारातही जी महातेजाने प्रकाशते, म्हणून ती ‘महाप्रभा’ म्हणतात.
Verse 42
विमला तेन सा प्रोक्ता विद्वद्भिर्नृपसत्तम । करैरिन्दुकरप्रख्यैः सूर्यरश्मिसमप्रभा
म्हणून, हे नृपश्रेष्ठा, विद्वान तिला ‘विमला’ असे म्हणतात; तिच्या किरणा चंद्रकिरणांसारख्या असून तिचे तेज सूर्यकिरणांइतके आहे.
Verse 43
क्षरन्ती मोदते विश्वं करभा तेन चोच्यते । यस्माद्रञ्जयते लोकान्दर्शनादेव भारत
वाहत असता ती सर्व विश्वाला आनंदित करते, म्हणून तिला ‘करभा’ असेही म्हणतात; कारण, हे भारत, केवळ दर्शनानेच ती लोकांना रंजित करते.
Verse 44
रञ्जनाद्रञ्जना प्रोक्ता धात्वर्थे राजसत्तम । तृणवीरुधगुल्माद्यास्तिर्यञ्चः पक्षिणस्तथा । तानुद्भूतान्नयेत्स्वर्गं तेनोक्ता वायुवाहिनी
धात्वर्थानुसार, हे राजसत्तमा, ‘रञ्जन’ (आनंदित/रंगविणे) यावरून तिला ‘रञ्जना’ असे म्हटले आहे. तृण, वेल, गुल्म इत्यादी तसेच तिर्यक् प्राणी व पक्षीही—जे तिच्या आश्रयात उद्भवतात—त्यांना ती स्वर्गास नेते; म्हणून ती ‘वायुवाहिनी’ म्हणून ओळखली जाते.
Verse 45
एवं यो वेत्ति नामानि निर्गमं च विशेषतः । स याति पापविर्मुक्तो रुद्रलोकं न संशयः
जो या नामांना आणि विशेषतः त्यांची उत्पत्ती/व्युत्पत्ती जाणतो, तो पापमुक्त होऊन निःसंशय रुद्रलोकास प्राप्त होतो.