Adhyaya 178

Verse 1

। श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र गङ्गावाहकमुत्तमम् । नर्मदायां महापुण्यं भृगुतीर्थसमीपतः

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—त्यानंतर, हे राजेन्द्रा, भृगुतीर्थाजवळ नर्मदेत असलेल्या महापुण्यदायक उत्तम गङ्गावाहक तीर्थास जावे।

Verse 2

तत्र गङ्गा महापुण्या चचार विपुलं तपः । पुरा वर्षशतं साग्रं परमं व्रतमास्थिता

तेथे महापुण्या गङ्गेने विपुल तप केले; प्राचीन काळी तिने शंभर वर्षांहून अधिक काळ परम व्रत धारण केले होते।

Verse 3

ध्यात्वा देवं जगद्योनिं नारायणमकल्मषम् । आत्मानं परमं धाम सरित्सा जगतीपते

निर्मळ जगद्योनि देव नारायणाचे ध्यान करून, आणि स्वतःला परम धाम मानून, ती सरिता (गङ्गा) जगतीपतीचे चिंतन करीत राहिली।

Verse 4

ततो जनार्दनो देव आगत्येदमुवाच ह

त्यानंतर देव जनार्दन तेथे येऊन हे वचन बोलला।

Verse 5

विष्णुरुवाच । तपसा तव तुष्टोऽहं मत्पादाम्बुजसम्भवे । मत्तः किमिच्छसे देवि ब्रूहि किं करवाणि ते

विष्णू म्हणाले—हे माझ्या चरणकमलातून उत्पन्न झालेल्या देवि! तुझ्या तपाने मी संतुष्ट आहे. तू माझ्याकडून काय इच्छितेस? सांग; मी तुझ्यासाठी काय करू?

Verse 6

गङ्गोवाच । त्वत्पादकमलाद्भ्रष्टा गङ्गा सहचरा विभो । यदृच्छया त्रिलोकेश वन्द्यमाना दिवौकसैः

गंगा म्हणाली—हे विभो! मी गंगा, तुझी सहचरी, तुझ्या चरणकमलातून घसरून येथे आले आहे. हे त्रिलोकेश! दिव्यलोकातील देवांनी वंदिलेली मी यदृच्छेने (इथे) स्थित झाले आहे.

Verse 7

नृपो भगीरथस्तस्मात्तपः कृत्वा सुदुष्करम् । समाराध्य जगन्नाथं शङ्करं लोकशङ्करम्

म्हणून राजा भगीरथाने अत्यंत दुष्कर तप करून जगन्नाथ, लोककल्याणकारी शंकरास सम्यक् रीतीने आराधून प्रसन्न केले.

Verse 8

अवतारयामास हि मां पृथिव्यां धरणीधर । मया वै युवयोर्वाक्यादवतारः कृतो भुवि

हे धरणीधर! त्यानेच मला पृथ्वीवर अवतरविले. खरेच, तुमच्या दोघांच्या वचनामुळेच माझा भुवी अवतार सिद्ध झाला.

Verse 9

वैष्णवीमिति मां मत्वा जनः सर्वाप्लुतो मयि । ये वै ब्रह्मणो लोके ये च वै गुरुतल्पगाः

मला ‘वैष्णवी’ असे मानून सर्व लोक माझ्यात स्नान-निमज्जन करतात—ब्रह्महत्येचे दोषी आणि गुरुतल्पगामीसुद्धा.

Verse 10

त्यागिनः पितृमातृभ्यां ये च स्वर्णहरा नराः । गोघ्ना ये मनुजा लोके तथा ये प्राणिहिंसकाः

जे आई-वडिलांचा त्याग करतात, जे सुवर्ण चोरतात; जे गोहत्या करतात आणि जे प्राणिहिंसा करतात—तेही माझ्या पावित्र्यावर श्रद्धा ठेवून माझ्यात स्नान करतात.

Verse 11

अगम्यागामिनो ये च ह्यभक्ष्यस्य च भक्षकाः । ये चानृतप्रवक्तारो ये च विश्वासघातकाः

जे निषिद्ध स्त्रीकडे जातात, जे अभक्ष्य भक्षण करतात; जे असत्य बोलतात आणि जे विश्वासघात करतात—तेही माझे पावित्र्य मानून माझ्यात स्नान करतात.

Verse 12

देवब्राह्मणवित्तानां हर्तारो ये नराधमाः । देवब्रह्मगुरुस्त्रीणां ये च निन्दाकरा नराः

जे देव व ब्राह्मणांस अर्पित धन हरण करतात ते अधम नर; आणि जे देव, ब्रह्मा, गुरु व स्त्रिया यांची निंदा करतात—असे पापीही येथे समाविष्ट आहेत.

Verse 13

ब्रह्मशापप्रदग्धा ये ये चैवात्महनो द्विजाः । भ्रष्टानशनसंन्यासनियतव्रतचारिणः

जे ब्रह्मशापाने दग्ध झाले आहेत, आणि जे आत्मघात करणारे द्विज आहेत; तसेच जे उपवास, संन्यास व नियत व्रतांच्या आचारातून भ्रष्ट झाले आहेत—तेही येथे गणले जातात.

Verse 14

तथैवापेयपेयाश्च ये च स्वगुरुनिन्दकाः । निषेधका ये दानानां पात्रदानपराङ्मुखाः

तसेच जे अपेय पितात, जे आपल्या गुरूची निंदा करतात; जे दानास प्रतिबंध करतात आणि जे योग्य पात्राला दान देण्यास पराङ्मुख असतात—तेही येथे समाविष्ट आहेत.

Verse 15

ऋतुघ्ना ये स्वपत्नीनां पित्रोः सेहपरा न हि । बान्धवेषु च दीनेषु करुणा यस्य नास्ति वै

जे आपल्या पत्नीच्या ऋतुकाळाचा भंग करतात, जे माता‑पित्यांप्रती स्नेह व सेवाभाव ठेवत नाहीत, आणि ज्यांच्या मनात दुःखी बंधू व दीनांवर करुणा नाही—तेही (याच गणात) धरले जातात।

Verse 16

क्षेत्रसेतुविभेदी च पूर्वमार्गप्रलोपकः । नास्तिकः शास्त्रहीनस्तु विप्रः सन्ध्याविवर्जितः

शेताच्या बांध‑सेतूचा भेद करणारा, जुने मार्ग पुसणारा, नास्तिक, शास्त्रहीन ब्राह्मण, आणि संध्यावंदन टाकणारा ब्राह्मण—हे सर्वही (यात) समाविष्ट आहेत।

Verse 17

अहुताशी ह्यसंतुष्टः सर्वाशी सर्वविक्रयी । कदर्या नास्तिकाः क्रूराः कृतघ्ना ये द्विजायः

जे आहुती‑अर्पण न करता खातात, जे सदैव असंतुष्ट असतात, जे सर्व काही खातात, जे सर्व काही विकतात, आणि जे कंजूष, नास्तिक, क्रूर व कृतघ्न—असे द्विज पतित होत।

Verse 18

पैशुन्या रसविक्रेयाः सर्वकालविनाकृताः । स्वगोत्रां परगोत्रां वा ये भुञ्जन्ति द्विजाधमाः

जे पैशुन्य (चहाडी‑निंदा) करतात, जे रस‑भोग्य पदार्थ विकतात, जे सर्वकाळ दुष्कर्मात रमतात, आणि जे स्वगोत्र वा परगोत्र स्त्रीचा भोग करतात—ते द्विजाधम होत।

Verse 19

ते मां प्राप्य विमुच्यन्ते पापसङ्घैः सुसंचितैः । तत्पापक्षारतप्ताया न शर्म मम विद्यते

ते मला प्राप्त होऊन दीर्घकाळ साठलेल्या पापसमूहांतून मुक्त होतात; तरीही त्यांच्या पापांच्या क्षार‑तापाने दग्ध होऊन मला शांतता लाभत नाही।

Verse 20

तथा कुरु जगन्नाथ यथाहं शर्म चाप्नुयाम् । एवमुक्तस्तु देवेशस्तुष्टः प्रोवाच जाह्नवीम्

हे जगन्नाथ! असे करा की मला ही शांती व कल्याण प्राप्त होवो. असे ऐकून देवेश प्रसन्न होऊन जाह्नवीला म्हणाले.

Verse 21

विष्णुरुवाच । अहमत्र वसिष्यामि गङ्गाधरसहायवान् । प्रविशस्व सदा रेवां त्वमत्रैव च मूर्तिना

विष्णू म्हणाले—गंगाधर (शिव) यांच्या सहाय्याने मी येथेच वास करीन. तू सदैव रेवेतील प्रवाहात प्रवेश कर आणि इथेच मूर्तिरूपाने स्थित राहा.

Verse 22

मम पादतलं प्राप्य वह त्रिपथगामिनि । यदा बहूदककाले नर्मदाजलसंभृता

हे त्रिपथगामिनी! माझ्या पादतळाला प्राप्त होऊन पुढे वाहत जा. जेव्हा बहुजलाचा काळ येईल, तेव्हा तू नर्मदेच्या जलाने परिपूर्ण होशील.

Verse 23

प्रावृट्कालं समासाद्य भविष्यति जलाकुला । प्लाव्योभयतटं देवी प्राप्य मामुत्तरस्थितम्

पावसाळा येताच ती जलाने भरून उचंबळेल. उत्तरेकाठी स्थित मला प्राप्त होऊन देवी दोन्ही तीर जलाने प्लावित करील.

Verse 24

प्लावयिष्यति तोयेन यदा शङ्खं करे स्थितम् । तदा पर्वशतोद्युक्तं वैष्णवं पर्वसंज्ञितम्

जेव्हा ती जलाने हातातील शंखही बुडवून टाकील, तेव्हा तो प्रसंग ‘वैष्णव पर्व’ म्हणून ओळखला जाईल—शंभर पर्वांच्या तुल्य पुण्यदायी.

Verse 25

न तेन सदृशं किंचिद्व्यतीपातादिसंक्रमम् । अयने द्वे च न तथा पुण्यात्पुण्यतरं यथा

व्यतीपातादी कोणताही संक्रांतियोग, तसेच दोन्ही अयनही त्याच्या तुलनेचे नाहीत; कारण तो साध्या पुण्यापेक्षाही अधिक पुण्यदायक आहे।

Verse 26

तस्मिन्पर्वणि देवेशि शङ्खं संस्पृश्य मानवः । स्नानमाचरते तोये मिश्रे गाङ्गेयनार्मदे

हे देवेशी! त्या पवित्र पर्वकाळी मनुष्याने शंखास स्पर्श करून, जिथे गंगाधारा व नर्मदेचे जल मिसळते त्या जलात स्नान करावे।

Verse 27

पुण्यं त्वशेषपुण्यानां मङ्गलानां च मङ्गलम् । विष्णुना विधृतो येन तस्माच्छान्तिः प्रचक्रमे

हे सर्व पुण्यांचे पुण्य, सर्व मंगलांचे मंगल आहे; विष्णूंनी यास धारण केले असल्याने यापासून शांती व कल्याण प्रवाहित होते।

Verse 28

तत्रान्तं पापसङ्घस्य ध्रुवमाप्नोति मानवः । शङ्खोद्धारे नरः स्नात्वा तर्पयेत्पितृदेवताः

तेथे मनुष्य निश्चितच पापसमूहाचा अंत प्राप्त करतो; शंखोद्धार येथे स्नान करून पितरांना व देवतांना तर्पण द्यावे।

Verse 29

तृप्तास्ते द्वादशाब्दानि सिद्धिं च सार्वकामिकीम् । गङ्गावहे तु यः श्राद्धं शङ्खोद्धारे प्रदास्यति

ते पितर बारा वर्षे तृप्त राहतात आणि साधकास सर्वकामसिद्धी मिळते; जो गंगाप्रवाहात शंखोद्धार येथे श्राद्ध देतो, त्याला हे फळ मिळते।

Verse 30

तेन पिण्डप्रदानेन नृत्यन्ति पितरस्तथा । शङ्खोद्धारे नरः स्नात्वा पूजयेद्बलकेशवौ

त्या पिंडदानाने पितर जणू नाचत आनंदित होतात. शंखोद्धार येथे स्नान करून मनुष्याने बल व केशव यांची भक्तिभावाने पूजा करावी.

Verse 31

रात्रौ जागरणं कृत्वा शुद्धो भवति जाह्नवि । यत्त्वं लोककृतं कर्म मन्यसे भुवि दुःसहम्

हे जाह्नवी! रात्री जागरण केल्याने मनुष्य शुद्ध होतो. आणि लोकांनी केलेले जे कर्म तू पृथ्वीवर दुःसह मानतेस…

Verse 32

तस्मिन्पर्वणि तत्सर्वं तत्र स्नात्वा व्यपोहय । एवमुक्त्वा नरश्रेष्ठ विष्णुश्चान्तरधीयत

त्या पर्वकाळी तेथे स्नान करून ते सर्व (पाप-मल) दूर कर. असे बोलून, हे नरश्रेष्ठा, विष्णू अंतर्धान पावले.

Verse 33

तदाप्रभृति तत्तीर्थं गङ्गावाहकमुत्तमम् । ब्रह्माद्यैरृषिभिस्तात पारम्पर्यक्रमागतैः

त्या वेळेपासून ते परम उत्तम तीर्थ ‘गंगावाहक’ या नावाने प्रसिद्ध झाले. हे ताता, ब्रह्मा आदि ऋषी परंपराक्रमाने येऊन तेथे (त्याचा सन्मान करीत).

Verse 34

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा भक्तिभावेन भारत । गङ्गातीर्थे तु स स्नातः समस्तेषु न संशयः

हे भारता! जो त्या तीर्थात भक्तिभावाने स्नान करतो, तो गंगातीर्थात स्नान केल्यासारखाच—खरे तर सर्व तीर्थांत स्नान केल्यासारखा; यात संशय नाही.

Verse 35

तत्र तीर्थे मृतानां तु नराणां भावितात्मनाम् । अनिवर्तिका गतिस्तेषां विष्णुलोकात्कदाचन

त्या तीर्थात भावितात्मा व संयमी पुरुष देह ठेवितात; त्यांची गती अनिवर्तनीय होते—ते विष्णुलोकातून कधीही परत येत नाहीत।