Adhyaya 16

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । समातृभिर्भूतगणश्च घोरैर्वृतः समन्तात्स ननर्त शूली । गजेन्द्रचर्मावरणे वसानः संहर्तुकामश्च जगत्समस्तम्

श्री मार्कंडेय म्हणाले—मातृगणांसह भयंकर भूतगणांनी सर्व बाजूंनी वेढलेला त्रिशूलधारी प्रभू नृत्य करू लागला। गजेन्द्रचर्म धारण करून तो समस्त जगत् संहारण्यास उद्यत दिसला।

Verse 2

महेश्वरः सर्वसुरेश्वराणां मन्त्रैरनेकेखबद्धमाली । मेदोवसारक्तविचर्चिताङ्गस्त्रैलोक्यदाहे प्रणनर्त शम्भुः

महेश्वर शंभू त्रैलोक्यदाहासाठी नृत्य करू लागले। सर्व सुरेश्वरांच्या मंत्रांतील अनेक अक्षरांनी गुंफलेली माळ त्यांनी धारण केली होती आणि त्यांचे अंग मेद, वसा व रक्ताने लिप्त होते।

Verse 3

स कालरात्र्या सहितो महात्मा काले त्रिलोकीं सकलां जहार । संवर्तकाख्यः सहभानुभावः शम्भुर्महात्मा जगतो वरिष्ठः

तो महात्मा शंभू कालरात्रिसह, योग्य काळी, संपूर्ण त्रिलोकीला आपल्या मध्ये लीन करून घेतो। ‘संवर्तक’ या नावाने प्रसिद्ध, सूर्यसम तेजस्वी, जगतात श्रेष्ठ असा तो महात्मा प्रकट झाला।

Verse 4

स विस्फुलिङ्गोत्करधूममिश्रं महोल्कवज्राशनिवाततुल्यम् । ततोऽट्टहासं प्रमुमोच घोरं विवृत्य वक्त्रं वडवामुखाभम्

तेव्हा त्याने वडवामुख-अग्नीप्रमाणे मुख उघडून, धूर व ठिणग्यांच्या वर्षावाने मिश्रित, महाउल्का व वज्रगर्जनेसारख्या वादळतुल्य भयंकर अट्टहास सोडला।

Verse 5

सहस्रवज्राशनिसंनिभेन तेनाट्टहासेन हरोद्गतेन । आपूरितास्तत्र दिशो दशैव संक्षोभिताः सर्वमहार्णवाश्च

हरापासून उद्भवलेल्या त्या सहस्र वज्रगर्जनेसारख्या अट्टहासाने दहा दिशाही पूर्ण भरून गेल्या, आणि सर्व महा-सागरही क्षोभून उठले।

Verse 6

स ब्रह्मलोकं प्रजगाम शब्दो ब्रह्माण्डभाण्डं प्रचचाल सर्वम् । किमेतदित्याकुलचेतनास्ते वित्रस्तरूपा ऋषयो बभूवुः

तो शब्द ब्रह्मलोकापर्यंत पोहोचला आणि संपूर्ण ब्रह्माण्डरूपी भांडं हादरलं. ‘हे काय?’ असे म्हणत ते ऋषी मनाने व्याकुळ होऊन भयाक्रांत झाले।

Verse 7

प्रणम्य सर्वे सहसैव भीता ब्रह्माणमूचुः परमेश्वरेशम् । भीताश्च सर्वे ऋषयस्ततस्ते सुरासुरैश्चैव महोरगैश्च

ते सर्व भयभीत होऊन एकदम प्रणाम करून परमेश्वरांचा ईश्वर ब्रह्मा यांना म्हणाले. मग ते ऋषी देव-दानव आणि महा-नागांसह सर्वच भयग्रस्त झाले।

Verse 8

विद्युत्प्रभाभासुरभीषणाङ्गः क एष चिक्रीडति भूतलस्थः । कालानलं गात्रमिदं दधानो यस्याट्टहासेन जगद्विमूढम्

“हा कोण आहे जो पृथ्वीवर उभा राहून क्रीडा करीत आहे—विद्युत्प्रभेसारखा तेजस्वी व भीषण देह धारण करून, कालाग्नीप्रमाणे शरीर घेऊन; ज्याच्या घोर अट्टहासाने सारा जग मोहित-सा झाला आहे?”

Verse 9

वित्रस्तरूपं प्रबभौ क्षणेन संहर्तुमिच्छेत्किमयं त्रिलोकीम् । सार्धं त्वया सप्तभिरर्णकैश्च जनस्तपः सत्यमभिप्रयाति

क्षणात तो भयावह रूपाने प्रकट झाला—हा खरोखर त्रिलोकीचा संहार करावयास इच्छितो काय? तुझ्यासह सात समुद्रांसकट सर्व जन तप व सत्य ह्यांनाच एकमेव आश्रय मानून धाव घेत आहेत।

Verse 10

संहर्तुकामो हि क एष देव एतत्समस्तं कथयाप्रमेय । न दृष्टमेतद्विषमं कदापि जानासि तत्त्वं परमो मतो नः

हे देव, संहाराची इच्छा धरणारा हा कोण? हे अप्रमेय, हे सर्व कथन करा. असे भयंकर दृश्य आम्ही कधीच पाहिले नाही; तत्त्व तुम्हालाच ठाऊक, म्हणून तुम्हीच आमचे परम प्रमाण आहात।

Verse 11

निशम्य तद्वाक्यमथाबभाषे ब्रह्मा समाश्वास्य सुरादिसङ्घान्

ते वचन ऐकून ब्रह्मदेवांनी मग उत्तर दिले आणि प्रथम देवगण व अन्य दिव्य समुदायांना धीर दिला।

Verse 12

श्रीब्रह्मोवाच । स एष कालस्त्रिदिवं त्वशेषं संहर्तुकामो जगदक्षयात्मा । पूर्णे च शेते परिवत्सराणां भविष्यतीशानविभुर्न चित्रम्

श्रीब्रह्मा म्हणाले—हा तोच काल आहे, जगाचा अक्षय आत्मा, जो आता संपूर्ण त्रिदिवही संहर्तु इच्छितो. परिवत्सरांचा काल पूर्ण झाला की तोच सर्वव्यापी ईशान-प्रभू होईल; यात नवल नाही।

Verse 13

संवत्सरोऽयं परिवत्सरश्च उद्वत्सरो वत्सर एष देवः । दृष्टोऽप्यदृष्टः प्रहुतः प्रकाशी स्थूलश्च सूक्ष्मः परमाणुरेषः

हा देवच संवत्सर, परिवत्सर, उद्वत्सर आणि वत्सर—वर्षरूपाने तोच आहे. दिसत असूनही अदृश्य; आहुतींनी आवाहन केला तरी स्वयंप्रकाश. तो स्थूलही आहे आणि सूक्ष्मही—तो परमाणुरूप आहे।

Verse 14

नातः परं किंचिदिहास्ति लोके परापरोऽयं प्रभुरात्मवादी । तुष्येत मे कालसमानरूप इत्येवमुक्त्वा भगवान्सुरेशः

या लोकी त्यांच्याहून श्रेष्ठ असे काहीच नाही. हा प्रभू परात्परही आहे आणि अंतर्यामीही—आत्मतत्त्वाचा प्रकाशक. ‘कालस्वरूप प्रभू माझ्यावर प्रसन्न होवो’—असे म्हणून देवांचा अधिपती इंद्र…

Verse 15

सनत्कुमारप्रमुखैः समेतः संतोषयामास ततो यतात्मा

त्यानंतर सनत्कुमारप्रमुख ऋषींसह, संयमी पुरुषाने त्यांना समाधान व आश्वासन दिले।

Verse 16

। अध्याय

‘अध्याय’—हे केवळ अध्याय-चिन्ह आहे; पद्य नाही.

Verse 17

ओङ्कार हुङ्कारपरिष्कृताय स्वधावषट्कार नमोनमस्ते । गुणत्रयेशाय महेश्वराय ते त्रयीमयाय त्रिगुणात्मने नमः

ओंकार-हूंकारांनी अलंकृत, स्वधा व वषट्-उच्चारांनी स्तुत्य—आपल्याला पुनःपुन्हा नमस्कार. हे महेश्वर, त्रिगुणांचे अधिपती! वेदत्रयीमय, त्रिगुणात्मा आपल्याला प्रणाम.

Verse 18

त्वं शङ्करत्वं हि महेश्वरोऽसि प्रधानमग्र्यं त्वमसि प्रविष्टः । त्वं विष्णुरीशः प्रपितामहश्च त्वं सप्तजिह्वस्त्वमनन्तजिह्वः

आपणच शंकर, आपणच महेश्वर. आपणच अग्र्य प्रधानतत्त्वात प्रविष्ट आहात. आपणच विष्णू, ईश्वर आणि प्रपितामह (ब्रह्मा) आहात. आपणच सप्तजिह्व अग्नी आणि आपणच अनंतजिह्व आहात.

Verse 19

स्रष्टासि सृष्टिश्च विभो त्वमेव विश्वस्य वेद्यं च परं निधानम् । आहुर्द्विजा वेदविदो वरेण्यं परात्परस्त्वं परतः परोऽसि

हे विभो! तूच स्रष्टा आणि सृष्टीची प्रक्रिया तूच; विश्वाचे परम ज्ञेय आणि सर्वोच्च निधीही तूच. वेदवेत्ता द्विज तुला वरेण्य म्हणतात—तू परात्पर, पराहूनही परे आहेस.

Verse 20

सूक्ष्मातिसूक्ष्मं प्रवदन्ति यच्च वाचो निवर्तन्ति मनो यतश्च

ते त्याला सूक्ष्माहूनही अतिसूक्ष्म म्हणतात—ज्याच्यापासून वाणी परतते आणि ज्याच्यापासून मनही निवृत्त होते.

Verse 21

श्रीमहादेव उवाच । त्वया स्तुतोऽहं विविधैश्च मन्त्रैः पुष्णामि शान्तिं तव पद्मयोने । ईक्षस्व मां लोकमिमं ज्वलन्तं वक्त्रैरनेकैः प्रसभं हरन्तम्

श्रीमहादेव म्हणाले—हे पद्मयोने! तू विविध मंत्रांनी माझी स्तुती केलीस; म्हणून मी तुला शांती देतो. आता मला पाहा—मी या लोकात ज्वलंत होऊन अनेक मुखांनी याला बलपूर्वक ग्रासत आहे.

Verse 22

एवमुक्त्वा स देवेशो देव्या सह जगत्पतिः । पितामहं समाश्वास्य तत्रैवान्तरधीयत

असे बोलून देवेश, जगत्पती, देवीसह पितामह ब्रह्म्याला धीर देऊन त्याच ठिकाणी अंतर्धान पावला.

Verse 23

इदं महत्पुण्यतमं वरिष्ठं स्तोत्रं निशम्येह गतिं लभन्ते । पापैरनेकैः परिवेष्टिता ये प्रयान्ति रुद्रं विमलैर्विमानैः

हे अत्यंत पुण्यतम व श्रेष्ठ स्तोत्र ऐकून लोक इथेच कल्याणकारी गती प्राप्त करतात. अनेक पापांनी वेढलेलेही निर्मळ विमानांत आरूढ होऊन रुद्राकडे जातात.

Verse 24

भयं च तेषां न भवेत्कदाचित्पठन्ति ये तात इदं द्विजाग्र्याः । सङ्ग्रामचौराग्निवने तथाब्धौ तेषां शिवस्त्राति न संशयोऽत्र

हे तात! जे द्विजश्रेष्ठ हे पठण करतात त्यांना कधीही भय होत नाही. संग्रामात, चोरांमध्ये, अग्नीत, वनात व समुद्रातही—शिवच त्यांचे रक्षण करतो; यात संशय नाही.