Adhyaya 222
मार्कंडेय तिलादा नावाच्या श्रेष्ठ तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात; हे तीर्थ एक क्रोश अंतरातच गाठता येते. तेथे जाबाळी ‘तिलप्राशन’ व दीर्घ तपश्चर्येने शुद्धी प्राप्त करतो. मात्र त्याचे पूर्वजीवन दोषयुक्त होते—आई-वडिलांचा त्याग, अनुचित वासना, कपट व समाजनिंद्य कृत्यांमुळे तो लोकनिंदेला व समाजबहिष्काराला सामोरा जातो. मग तो तीर्थयात्रा करीत नर्मदेत वारंवार स्नान करतो आणि अणिवापान्ताजवळ दक्षिण तीरावर स्थिर होतो. तेथे तो तिळावर आधारलेली क्रमवार तपश्चर्या करतो—एकभक्त, एकांतर, तीन/सहा/बारा दिवसांचे नियम, पंधरवडा व मासिक व्रते, तसेच कृच्छ्र व चांद्रायण यांसारखी महाव्रते; अनेक वर्षे हा अभ्यास अखंड चालतो. अखेरीस ईश्वर प्रसन्न होऊन त्याला पावित्र्य व सालोक्य (देवलोकात सहवास) देतात. जाबाळीने स्थापलेला देव ‘तिलादेश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध होतो आणि तिलादा तीर्थ पापनाशक मानले जाते. अध्यायात विधीही सांगितले आहेत—चतुर्दशी, अष्टमी व हरिदिनी विशेष पूजा; तिळहोम, तिळलेपन, तिळस्नान व तिळोदकाचा उपयोग. लिंगात तिळ भरून तिळतेलाचा दीप लावल्यास रुद्रलोकप्राप्ती व सात पिढ्यांची शुद्धी होते. श्राद्धात तिळपिंड दिल्यास पितर दीर्घकाळ तृप्त राहतात आणि पितृकुल, मातृकुल व पत्नीचे कुल—या कूलत्रयाचा उद्धार होतो असे सांगितले आहे.
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततः क्रोशान्तरे गच्छेत्तिलादं तीर्थमुत्तमम् । तिलप्राशनकृद्यत्र जाबालिः शुद्धिमाप्तवान्
श्री मार्कण्डेय म्हणाले—त्यानंतर एक क्रोश अंतरावर ‘तिलाद’ नावाचे उत्तम तीर्थ आहे; तेथे तिळप्राशनाच्या कर्माने जाबालिने शुद्धी प्राप्त केली होती।
Verse 2
पितृमातृपरित्यागी भ्रातुर्भार्याभिलाषकृत् । पुत्रविक्रयकृत्पापश्छलकृद्गुरुणा सह
तो पितामात्यांचा त्याग करणारा, भावाच्या पत्नीवर आसक्ती करणारा, पुत्रविक्रयाचे पाप करणारा आणि गुरूसोबतही छल करणारा होता।
Verse 3
एवं दोषसमाविष्टो यत्र यत्रापि गच्छति । तत्र तत्रापि धिक्कारं लभते सत्सु भारत । न कोऽपि संगतिं धत्ते तेन सार्द्धं सभास्वपि
अशा रीतीने दोषांनी ग्रासलेला तो जिथे जिथे जाई, तिथे तिथे, हे भारत, सज्जनांत त्याला केवळ धिक्कारच मिळे; सभेतही कोणी त्याच्याशी संगत धरत नसे।
Verse 4
इति लज्जान्वितो विप्रः काले न महता नृप । चिन्तामवाप महतीमगतिज्ञो हि पावने
अशा प्रकारे लज्जेने भरलेला तो ब्राह्मण, हे नृप, बराच काळ गेल्यावर मोठ्या चिंतेत पडला; कारण पावनता व प्रायश्चित्त याबाबत त्याला कोणताही आश्रयमार्ग माहीत नव्हता।
Verse 5
चकार सर्वतीर्थानि रेवां चाप्यवगाहयत्
त्याने सर्व तीर्थांचे दर्शन केले आणि पावन रेवा (नर्मदा) नदीतही स्नान केले।
Verse 6
अणिवापान्तमासाद्य दक्षिणे नर्मदातटे । तस्थौ यत्र व्रती पार्थ जाबालिः प्राशयंस्तिलान्
अणिवापाच्या शेवटास, नर्मदेच्या दक्षिण तीरावर पोहोचून—हे पार्थ—जिथे व्रती जाबालि तिळांचे प्राशन करीत होता तिथे तो स्थिर झाला।
Verse 7
तिलैरेकाशनं कुर्वंस्तथैवैकान्तराशनम् । त्र्यहषड्द्वादशाहाशी पक्षमासाशनस्तथा
तिळांना पवित्र आहार मानून त्याने एकाशन व एकांतराशनाचे नियम पाळले; तसेच तीन, सहा, बारा दिवसांचे उपवास आणि पंधरवडा व महिनाभराचे व्रतही केले।
Verse 8
कृच्छ्रचान्द्रायणादीनि व्रतानि च तिलैरपि । तिलादत्वमनुप्राप्तो ह्यब्दद्वासप्ततिं क्रमात्
तिळांच्या आधाराने त्याने कृच्छ्र, चांद्रायण इत्यादी व्रतेही आचरली; आणि क्रमाने बहात्तर वर्षांच्या साधनेत ‘तिलात्म’—तिळनिष्ठ अवस्था—प्राप्त केली।
Verse 9
कालेन गच्छता तस्य प्रसन्नोऽभवदीश्वरः । प्रादादिहामुत्रिकीं तु शुद्धिं सालोक्यमात्मकम्
काळ लोटता ईश्वर त्याच्यावर प्रसन्न झाले आणि त्यांनी त्याला इहलोकी व परलोकी शुद्धी दिली—जिचा परिपाक सालोक्य, म्हणजेच त्या दिव्य लोकात सहवास, असा आहे।
Verse 10
तेन स स्थापितो देवः स्वनाम्ना भरतर्षभ । तिलादेश्वरसंज्ञां च प्राप लोकादपि प्रभुः
हे भरतश्रेष्ठा! त्याने त्या देवाची स्थापना आपल्या नावानेच केली; आणि प्रभूही लोकात ‘तिलादेश्वर’ या नामाने प्रसिद्ध झाले.
Verse 11
तदा प्रभृति विख्यातं तीर्थं पापप्रणाशनम् । तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा चतुर्दश्यष्टमीषु च
त्या वेळेपासून ते तीर्थ पापांचा नाश करणारे म्हणून विख्यात झाले. त्या तीर्थात जो मनुष्य स्नान करतो—विशेषतः चतुर्दशी व अष्टमीला—
Verse 12
उपवासपरः पार्थ तथैव हरिवासरे । तिलहोमी तिलोद्वर्ती तिलस्नायी तिलोदकी
हे पार्थ! उपवासपर होऊन, विशेषतः हरिवासरी (एकादशीला), तिळांनी होम करावा, तिळांचे उटणे लावावे, तिळांनी स्नान करावे आणि तिळ-जलाने विधी करावा.
Verse 13
तिलदाता च भोक्ता च नानापापैः प्रमुच्यते । तिलैरापूरयेल्लिङ्गं तिलतैलेन दीपदः । रुद्रलोकमवाप्नोति पुनात्या सप्तमं कुलम्
तिळ दान करणारा आणि तिळ भक्षण करणारा—दोघेही—अनेक पापांतून मुक्त होतात. तिळांनी लिंग आच्छादावे व तिळतेलाचे दीप अर्पण करावेत; तो रुद्रलोक प्राप्त करतो आणि आपल्या कुलातील सात पिढ्यांपर्यंत शुद्धी करतो.
Verse 14
तिलपिण्डप्रदानेन श्राद्धे नृपतिसत्तम । विकर्मस्थाश्च गच्छन्ति गतिमिष्टां हि पूर्वजाः
हे नृपतिश्रेष्ठा! श्राद्धात तिळपिंडाचे दान केल्याने, विकर्मामुळे दुरवस्थेत पडलेले पूर्वजही निश्चयाने आपली इष्ट, शुभ गती प्राप्त करतात.
Verse 15
स्वर्गलोकस्थिताः श्राद्धैर्ब्राह्मणानां च भोजनैः । अक्षयां तृप्तिमासाद्य मोदन्ते शाश्वतीः समाः
स्वर्गलोकी वसणारे श्राद्धकर्म व ब्राह्मणभोजन यांद्वारे अक्षय तृप्ती प्राप्त करून शाश्वत अनेक वर्षे आनंदित होतात।
Verse 16
पितुः कुलं मातृकुलं तथा भार्याकुलं नृप । कुलत्रयं समुद्धृत्य स्वर्गं नयति वै नरः
हे नृपा! मनुष्य पितृकुल, मातृकुल तसेच पत्नीचे कुल—या तिन्ही कुलांचा उद्धार करून त्यांना स्वर्गमार्गी नेतो।