Adhyaya 50

Verse 1

उत्तानपाद उवाच । द्विजाश्च कीदृशाः पूज्या अपूज्याः कीदृशाः स्मृताः । श्राद्धे वैवाहिके कार्ये दाने चैव विशेषतः

उत्तानपाद म्हणाला—हे देव! कोणते द्विज पूज्य मानले गेले आहेत आणि कोणते अपूज्य असे स्मृत आहेत—विशेषतः श्राद्धकर्म, विवाहसंस्कार व दानाच्या वेळी?

Verse 2

यदि श्रद्धा भवेद्दैवयोगाच्छ्राद्धादिके विधौ । एतदाख्याहि मे देव कस्य दानं न दीयते

दैवयोगाने श्राद्धादि विधीचे आचरण करण्यास श्रद्धा उत्पन्न झाली तर, हे देव! मला सांगा—कुणाला दान देऊ नये?

Verse 3

ईश्वर उवाच । यथा काष्ठमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः । ब्राह्मणश्चानधीयानस्त्रयस्ते नामधारकाः

ईश्वर म्हणाले—जसा लाकडाचा हत्ती आणि चामड्याचा मृग केवळ नावापुरते, तसा जो ब्राह्मण वेदाध्ययन करत नाही तोही फक्त नामधारी आहे।

Verse 4

यथा षण्ढोऽफलः स्त्रीषु यथा गौर्गवि चाफला । यथा चाज्ञेऽफलं दानं तथा विप्रोऽनृचोऽफलः

जसा षण्ढ स्त्रियांमध्ये निष्फळ, जशी गाय गायीसोबत निष्फळ, आणि जसा अज्ञाला दिलेला दान निष्फळ—तसा वेदमंत्रांशिवायचा ‘ब्राह्मण’ही (ग्राही म्हणून) निष्फळ आहे।

Verse 5

यथाऽनृणे बीजमुप्त्वा वप्ता न लभते फलम् । तथानृचे हविर्दत्त्वा न दाता लभते फलम्

जशी नापीक जमिनीत बी पेरल्यावर पेरणाऱ्यास फळ मिळत नाही, तशी वेदमंत्रहीनाला हविर्दान केल्यावर दात्यासही फळ मिळत नाही।

Verse 6

रोगी हीनातिरिक्ताङ्गः काणः पौनर्भवस्तथा । अवकीर्णी श्यावदन्तः सर्वाशी वृषलीपतिः

रोगी, अवयव कमी-अधिक असलेला, काणा, निंद्य रीतीने पुनर्विवाह केलेला, ब्रह्मचर्यभंग करणारा, काळे दात असलेला, सर्वकाही बेधडक खाणारा, आणि शूद्रा स्त्रीचा पती—हे अयोग्य मानले आहेत।

Verse 7

मित्रध्रुक्पिशुनः सोमविक्रयी परनिन्दकः । पितृमातृगुरुत्यागी नित्यं ब्राह्मणनिन्दकः

मित्रद्रोही, चुगलखोर, सोम विकणारा, परनिंदक, पिता-माता-गुरूचा त्याग करणारा, आणि नेहमी ब्राह्मणांची निंदा करणारा—हेही अयोग्य मानले आहेत।

Verse 8

शूद्रान्नं मन्त्रसंयुक्तं यो विप्रो भक्षयेन्नृप । सोऽस्पृश्यः कर्मचाण्डालः स्पृष्ट्वा स्नानं समाचरेत्

हे नृपा! मंत्रसंयुक्त शूद्राचे अन्न जो ब्राह्मण भक्षतो, तो कर्मचांडाळ होऊन अस्पृश्य ठरतो; त्यास स्पर्श केल्यावर शुद्धीस्नान करावे।

Verse 9

कुनखी वृषली स्तेयी वार्द्धुष्यः कुण्डगोलकौ । महादानरतो यश्च यश्चात्महनने रतः

कुनखी, वृषली, चोर, सावकार/व्याजखोर, कुण्ड व गोलक, दिखाऊ ‘महादान’ करणारा, तसेच आत्मविनाशात रत—हेही त्याज्य मानले आहेत।

Verse 10

भृतकाध्यापकः क्लीबः कन्यादूष्यभिशस्तकः । एते विप्राः सदा त्याज्याः परिभाव्य प्रयत्नतः

वेतन घेऊन अध्यापन करणारा, क्लीब (अशक्त), आणि कन्यादूषणाच्या आरोपाने कलंकित—असे विप्र नेहमीच विचारपूर्वक व प्रयत्नाने टाळावेत।

Verse 11

प्रतिग्रहं गृहीत्वा तु वाणिज्यं यस्तु कारयेत् । तस्य दानं न दातव्यं वृथा भवति तस्य तत्

जो प्रतिग्रह स्वीकारून नंतर व्यापार करतो, त्याला दान देऊ नये; त्याला दिलेले दान व्यर्थ ठरते।

Verse 12

श्रुताध्ययनसम्पन्ना ये द्विजा वृत्ततत्पराः । तेषां यद्दीयते दानं सर्वमक्षयतां व्रजेत्

जे द्विज श्रुती-अध्ययनाने संपन्न व सद्वृत्तीत तत्पर आहेत, त्यांना दिलेले दान सर्वथा अक्षय पुण्य देणारे ठरते।

Verse 13

दरिद्रान्भर भूपाल मा समृद्धान् कदाचन । व्याधितस्यौषधं पथ्यं नीरुजस्य किमौषधैः

हे भूपाल! दरिद्रांचे पालन कर, केवळ समृद्धांचे कधीही नाही. औषध व पथ्य हे रोग्यासाठी; निरोगाला औषधांची काय गरज?

Verse 14

उत्तानपाद उवाच । कीदृशोऽथ विधिस्तत्र तीर्थश्राद्धस्य का क्रिया । दानं च दीयते यद्वत्तन्ममाख्याहि शङ्कर

उत्तानपाद म्हणाला— तेथे विधी कसा आहे? तीर्थश्राद्धाची क्रिया कोणती? आणि दान कसे द्यावे—हे शंकर, मला सांगावे.

Verse 15

ईश्वर उवाच । श्राद्धं कृत्वा गृहे भक्त्या शुचिश्चापि जितेन्द्रियः । गुरुं प्रदक्षिणीकृत्य भोज्य सीमान्तके ततः

ईश्वर म्हणाला— घरी भक्तीने श्राद्ध करून, शुद्ध व इंद्रियनिग्रही होऊन, गुरूची प्रदक्षिणा करावी; नंतर ग्रामसीमेच्या टोकाशी (आमंत्रित ब्राह्मणांना) भोजन द्यावे.

Verse 16

वाग्यतः प्रव्रजेत्तावद्यावत्सीमां न लङ्घयेत् । शूलभेदं ततो गत्वा स्नानं कुर्याद्यथाविधि

मौन पाळून, सीमा ओलांडू नये इतपत चालत जावे. नंतर शूलभेद तीर्थास जाऊन विधिपूर्वक स्नान करावे.

Verse 17

पञ्चस्थानेषु च श्राद्धं हव्यकव्यादिभिः क्रमात् । पिण्डदानं च यः कुर्यात्पायसैर्मधुसर्पिषा

आणि पाच ठिकाणी क्रमाने हव्य-कव्य इत्यादी अर्पणांनी श्राद्ध करावे. तसेच जो पायस, मधु व तुपाने केलेल्या पिंडांचे दान करतो—

Verse 18

पितरस्तस्य तृप्यन्ति द्वादशाब्दानि पञ्च च । अक्षतैर्बदरैर्बिल्वैर्गुदमधुसर्पिषा

त्याचे पितर बारा वर्षे आणि आणखी पाच वर्षे तृप्त होतात—अक्षत, बोरफळे, बेलफळे, गूळ, मध व तूप यांनी केलेल्या पिंड-तर्पणादि अर्पणाने।

Verse 19

सापि तत्फलमाप्नोति तीर्थेऽस्मिन्नात्र संशयः । उपानहौ च यो दद्याद्ब्राह्मणेभ्यः प्रयत्नतः

तीही या तीर्थात तेच फळ प्राप्त करते—यात संशय नाही। आणि जो प्रयत्नपूर्वक ब्राह्मणांना पादुका/चप्पल दान देतो—

Verse 20

सोऽपि स्वर्गमवाप्नोति हयारूढो न संशयः । शय्यामश्वं च यो दद्याच्छत्त्रिकां वा विशेषतः

तोही स्वर्ग प्राप्त करतो—घोड्यावर आरूढ होऊन, यात संशय नाही। विशेषतः जो शय्या, घोडा किंवा विशेष करून छत्र दान करतो।

Verse 21

गच्छेद्विमानमारूढः सोऽप्सरोवृन्दवेष्टितः । उत्तमं यो गृहं दद्यात्सप्तधान्यसमन्वितम्

तो विमानावर आरूढ होऊन प्रस्थान करतो, अप्सरांच्या वृंदाने वेढलेला—जो सात धान्यांनी युक्त उत्तम घर दान करतो।

Verse 22

स्वेच्छया मे वसेल्लोके काञ्चने भवने हि सः । तिलधेनुं च यो दद्यात्सवत्सां वस्त्रसंप्लुताम्

तो माझ्या लोकी स्वेच्छेने सुवर्णमय भवनात वास करतो—जो वस्त्रांनी आच्छादित व अलंकृत, वासरासह तिळधेनू दान करतो।

Verse 23

नाकपृष्ठे वसेत्तावद्यावदाभूतसम्प्लवम् । गृहे वा यदि वारण्ये तीर्थवर्त्मनि वा नृप

हे नृपा! जोपर्यंत महाप्रलय येत नाही, तो स्वर्गलोकाच्या शिखरावर वास करतो—तो घरी असो, अरण्यात असो, किंवा तीर्थमार्गावर असो।

Verse 24

तोयमन्नं च यो दद्याद्यमलोकं स नेक्षते । सर्वदानानि दीयन्ते तेषां फलमवाप्यते

जो जल व अन्नदान करतो, तो यमलोक पाहात नाही. सर्व प्रकारची दाने दिली असता, त्यांची त्यांची फळे प्राप्त होतात.

Verse 25

उदकं चात्र दानं च दद्यादभयमेव च । अन्नदानात्परं दानं न भूतं न भविष्यति

येथे उदकदान, इतर दान, तसेच निश्चयाने अभयदानही करावे. अन्नदानापेक्षा श्रेष्ठ दान ना पूर्वी झाले, ना पुढे होईल.

Verse 26

कन्यादानं तु यः कुर्याद्वृषं वा यः समुत्सृजेत् । तस्य वासो भवेत्तत्र यत्राहमिति नान्यथा

जो कन्यादान करील, किंवा जो वृषोत्सर्ग (बैल मुक्तिदान) करील—त्याचा वास नेमका तेथेच होतो जिथे मी आहे; हे सत्य, अन्यथा नाही.

Verse 27

उत्तानपाद उवाच । कन्यादानं कथं स्वामिन् कर्तव्यं धार्मिकैः सदा । परिग्रहो यथा पोष्यः कन्योद्वाहस्तथैव च

उत्तानपाद म्हणाला—हे स्वामिन्! धर्मशीलांनी सदैव कन्यादान कसे करावे? वराचा परिग्रह व पालन कसे करावे, तसेच कन्येचा विवाहविधी कसा करावा?

Verse 28

अन्यत्पृच्छामि देवेश कस्य कन्या न दीयते । दातव्यं कुत्र तद्देव कस्मै दत्तमथाक्षयम्

हे देवेश! मी आणखी विचारतो—कन्या कोणाला देऊ नये? हे देव! कुठे दान करावे, आणि कोणाला दिल्यास ते अक्षय पुण्य होते?

Verse 29

उत्तमं मध्यमं वापि कनीयः स्यात्कथं विभो । राजसं तामसं वापि निःश्रेयसमथापि वा

हे विभो! हे कसे उत्तम, मध्यम किंवा कनिष्ठ मानले जाते? हे कसे राजस किंवा तामस ठरते—किंवा कसे निःश्रेयस, म्हणजे परम कल्याण देणारे होते?

Verse 30

ईश्वर उवाच । सर्वेषामेव दानानां कन्यादानं विशिष्यते । यो दद्यात्परया भक्त्याभिगम्य तनयां निजाम्

ईश्वर म्हणाले—सर्व दानांमध्ये कन्यादान विशेष श्रेष्ठ आहे. जो परम भक्तीने समीप जाऊन विधिपूर्वक आपल्या कन्येचे दान करतो, तो परम पुण्य प्राप्त करतो.

Verse 31

कुलीनाय सुरूपाय गुणज्ञाय मनीषिणे । सुलग्ने सुमुहूर्ते च दद्यात्कन्यामलंकृताम्

कुलीन, सुरूप, गुणज्ञ व मनीषी अशा पुरुषाला—शुभ लग्न व उत्तम मुहूर्तावर—अलंकृत कन्येचे दान करावे.

Verse 32

अश्वान्ना गांश्च वासांसि योऽत्र दद्यात्स्वशक्तितः । तस्य वासो भवेत्तत्र पदं यत्र निरामयम्

जो येथे आपल्या शक्तीनुसार घोडे, अन्न, गायी आणि वस्त्रे दान करतो, त्याचा तेथे निवास होतो—त्या लोकात जिथे रोग व क्लेश नाहीत.

Verse 33

येनात्र दुहिता दत्ता प्राणेभ्योऽपि गरीयसी । तेन सर्वमिदं दत्तं त्रैलोक्यं सचराचरम्

ज्याने येथे प्राणांहूनही अधिक प्रिय अशी कन्या कन्यादानाने दिली, त्याने जणू चराचरांसह संपूर्ण त्रैलोक्यच दान केले।

Verse 34

यः कन्यार्थं ततो लब्ध्वा भिक्षते चैव तद्धनम् । स भवेत्कर्मचण्डालः काष्ठकीलो भवेन्मृतः

जो ‘कन्येसाठी’ म्हणून धन मिळवून नंतर तेच धन मागून भोगतो, तो कर्माने चांडाळ होतो; आणि मृत्यूनंतर काष्ठकीलासारखी निष्फळ अवस्था प्राप्त करतो।

Verse 35

गृहेऽपि तस्य योऽश्नीयाज्जिह्वालौल्यात्कथंचन । चान्द्रायणेन शुध्येत तप्तकृच्छ्रेण वा पुनः

त्याच्या घरी जो कोणी केवळ जिभेच्या लोभाने कसेही करून खाईल, त्याने चांद्रायण व्रताने किंवा तप्तकृच्छ्र प्रायश्चित्ताने शुद्ध व्हावे।

Verse 36

उत्तानपाद उवाच । वित्तं न विद्यते यस्य कन्यैवास्ति च यद्गृहे । कथं चोद्वाहनं तस्य न याञ्चां कुरुते यदि

उत्तानपाद म्हणाला—ज्याच्याकडे धन नाही आणि घरी केवळ कन्याच आहे, तो जर याचना करीत नाही तर तिचे लग्न कसे होईल?

Verse 37

ईश्वर उवाच । अवितेनैव कर्तव्यं कन्योद्वहनकं नृप । कन्यानाम समुच्चार्य न दोषाय कदाचन

ईश्वर म्हणाला—हे नृपा, धन नसले तरी कन्येचे विवाहकर्म अवश्य करावे; विधिपूर्वक कन्येचे नामोच्चारण झाले की त्यात कधीही दोष होत नाही।

Verse 38

अभिगम्योत्तमं दानं यच्च दानमयाचितम् । भविष्यति युगस्यान्तस्तस्यान्तो नैव विद्यते

स्वतः जाऊन दिलेले दान उत्तम मानले जाते; आणि न मागताच दिलेले दानही अत्यंत प्रशंसनीय आहे. युगाचा अंत होईल, पण त्या पुण्याचा अंत कधीच आढळत नाही.

Verse 39

अभिगम्योत्तमं दानं स्मृतमाहूय मध्यमम् । याच्यमानं कनीयः स्याद्देहि देहीति चाधमम्

स्वतः जाऊन दिलेले दान सर्वोच्च मानले आहे; बोलावून दिलेले दान मध्यम म्हणतात. मागितल्यावर दिलेले दान कनिष्ठ; आणि वारंवार ‘दे, दे’ म्हणत काढून घेतलेले दान अधम होय.

Verse 40

यथैवाश्माश्मनाबद्धो निक्षिप्तो वारिमध्यतः । द्वावेतौ निधनं यातस्तद्वदन्नमपात्रके

जसे एका दगडाला दुसरा दगड बांधून पाण्याच्या मध्यभागी टाकल्यास दोन्ही बुडून नष्ट होतात, तसेच अपात्राला दिलेले अन्न दाता व ग्राही—दोघांचाही नाश घडवते.

Verse 41

असमर्थे ततो दानं न प्रदेयं कदाचन । दातारं नयतेऽधस्तादात्मानं च विशेषतः

म्हणून अयोग्य (असमर्थ) व्यक्तीस दान कधीही देऊ नये. ते दात्यालाही अधःपातास नेते आणि विशेषतः ग्राहीला अधिकच पतित करते.

Verse 42

समर्थस्तारयेद्द्वौ तु काष्ठं शुष्कं यथा जले । यथा नौश्च तथा विद्वान्प्रापयेदपरं तटम्

परंतु समर्थ व योग्य पुरुष दोघांनाही तारून नेतो—जसे पाण्यावर कोरडे लाकूड तरंगते. जशी नौका दुसऱ्या तीरावर पोहोचवते, तसा तो विद्वान इतरांनाही पार नेतो.

Verse 43

आहिताग्निश्च गृह्णाति यः शूद्राणां प्रतिग्रहम् । इह जन्मनि शूद्रोऽसौ मृतः श्वा चोपजायते

जो आहिताग्नी असूनही शूद्रांकडून दान-प्रतिग्रह स्वीकारतो, तो याच जन्मी शूद्र होतो; आणि मृत्यूनंतर कुत्र्याच्या योनीत जन्म घेतो।

Verse 44

वृथा क्लेशश्च जायेत ब्राह्मणे ह्यग्निहोत्रिणि । असत्प्रतिग्रहं कुर्वन्गुप्तं नीचस्य गर्हितम्

अग्निहोत्री ब्राह्मणाने नीच व्यक्तीकडून गुप्तपणे निंद्य व अयोग्य दान-प्रतिग्रह केला तर त्याला व्यर्थच क्लेश प्राप्त होतो।

Verse 45

अभोज्यः स भवेन्मर्त्यो दह्यते कारिषाग्निना । कटकारो भवेत्पश्चात्सप्त जन्म न संशयः

असा मनुष्य अभोज्य ठरतो; त्याला शेणाच्या अग्नीत जाळले जाते। त्यानंतर तो सात जन्मांपर्यंत चटई/टोपली बनविणारा होतो—यात संशय नाही।

Verse 46

लज्जादाक्षिण्यलोभाच्च यद्दानं चोपरोधजम् । भृत्येभ्यश्च तु यद्दानं तद्वृथा निष्फलं भवेत्

लाज, औपचारिक सौजन्य, लोभ किंवा दबावामुळे जे दान दिले जाते, तसेच विवश होऊन नोकरचाकरांना दिलेले दान—हे सर्व व्यर्थ व निष्फळ ठरते।

Verse 50

। अध्याय

इति अध्याय समाप्त।