Adhyaya 150

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महाराज कुसुमेश्वरमुत्तमम् । दक्षिणे नर्मदाकूले उपपातकनाशनम्

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—त्यानंतर, हे महाराज, नर्मदेच्या दक्षिण तीरावरील उत्तम कुसुमेश्वराकडे जा; तो उपपातकांचा नाश करणारा आहे.

Verse 2

कामेन स्थापितो देवः कुसुमेश्वरसंज्ञितः । ख्यातः सर्वेषु लोकेषु देवदेवः सनातनः

कामाने स्थापित केलेला हा देव ‘कुसुमेश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध झाला। तो सर्व लोकांत विख्यात, देवांचा देव, सनातन प्रभू आहे.

Verse 3

कामो मनोभवो विश्वः कुसुमायुधचापभृत् । स कामान् ददाति सर्वान् पूजितो मीनकेतनः

काम—मनातून उत्पन्न, सर्वव्यापी, पुष्पायुध व धनुष्य धारण करणारा—मीनकेतना म्हणून पूजिला असता सर्व इच्छित कामना प्रदान करतो.

Verse 4

तेन निर्दग्धकायेन चाराध्य परमेश्वरम् । अनङ्गेन तथा प्राप्तमङ्गित्वं नर्मदातटे

तेव्हा दग्ध देह असलेल्या अनंगाने परमेश्वराची विधिपूर्वक आराधना केली; आणि अशा रीतीने नर्मदातटी त्याला पुन्हा देहधारण प्राप्त झाले.

Verse 5

युधिष्ठिर उवाच । अङ्गिभृतस्य नाशत्वमनङ्गस्य तु मे वद । न श्रुतं न च मे दृष्टं भूतपूर्वं कदाचन

युधिष्ठिर म्हणाला—देहधारीचा नाश कसा झाला आणि अनंग (कामदेव) कसा उत्पन्न झाला? हे मी कधी ऐकले नाही, कधीही पूर्वी असे पाहिले नाही।

Verse 6

एतत्सर्वं यथा वृत्तमाचक्ष्व द्विजसत्तम । श्रोतुमिच्छामि विप्रेन्द्र भीमार्जुनयमैः सह

हे द्विजश्रेष्ठ! हे सर्व जसे घडले तसे सविस्तर सांगावे। हे विप्रवर! मी भीम, अर्जुन आणि यमजांसह ते ऐकू इच्छितो।

Verse 7

श्रीमार्कण्डेय उवाच । आदौ कृतयुगे तात देवदेवो महेश्वरः । तपश्चचार विपुलं गङ्गासागरसंस्थितः

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—तात! कृतयुगाच्या आरंभी देवदेव महेश्वर गंगासागरात स्थित होऊन महान तप करू लागले।

Verse 8

तेन सम्पादिता लोकास्तपसा ससुरासुराः । जग्मुस्ते शरणं सर्वे देवदेवं शचीपतिम्

त्या तपामुळे देव-दानवांसह सर्व लोक व्याकुळ झाले। म्हणून ते सर्व देवदेव शचीपति (इंद्र) याच्या शरणास गेले।

Verse 9

व्यापकः सर्वभूतानां देवदेवो महेश्वरः । संतापयति लोकांस्त्रींस्तन्निवारय गोपते

सर्वभूतांत व्यापलेले देवदेव महेश्वर त्रिलोकीला संतप्त करीत आहेत; हे देवाधिप (इंद्रा), ते निवार।

Verse 10

श्रुत्वा तद्वचनं तेषां देवानां बलवृत्रहा । चिन्तयामास मनसा तपोविघ्नायचादिशत्

देवांचे ते वचन ऐकून पराक्रमी वृत्रहंता इंद्राने मनात विचार केला आणि त्या तपस्येत विघ्न घालण्याची आज्ञा दिली।

Verse 11

अप्सरां मेनकां रम्भां घृताचीं च तिलोत्तमाम् । वसन्तं कोकिलं कामं दक्षिणानिलमुत्तमम्

त्याने अप्सरा मेनका, रंभा, घृताची व तिलोत्तमा, तसेच वसंत, कोकिळा, कामदेव आणि उत्तम दक्षिण वारा यांना बोलावले।

Verse 12

गत्वा तत्र महादेवं तपश्चरणतत्परम् । क्षोभयध्वं यथान्यायं गङ्गासागरवासिनम्

“तेथे जाऊन तपश्चर्येत पूर्णत: तत्पर असलेल्या, गंगासागरवासी महादेवांना योग्य उपायांनी क्षोभित व विचलित करा.”

Verse 13

एवमुक्तास्तु ते सर्वे देवराजेन भारत । देवाप्सरःसमोपेता जग्मुस्ते हरसन्निधौ

देवराज इंद्राने असे सांगितल्यावर, हे भारत, ते सर्व देव-अप्सरांच्या समूहासह हराच्या (शिवाच्या) सान्निध्यात गेले।

Verse 14

वसन्तमासे कुसुमाकराकुले मयूरदात्यूहसुकोकिलाकुले । प्रनृत्य देवाप्सरगीतसंकुले प्रवाति वाते यमनैरृताकुले

वसंतमासात, जेव्हा उपवन फुलांनी भरून जाते आणि मयूर, दात्यूह, शुक, कोकिळ यांच्या कलरवाने गजबजते; देव-अप्सरांच्या गीत-नृत्याने संकुल होते—तेव्हा यम व नैऋताच्या भयछायांनी युक्त असा वारा वाहू लागतो।

Verse 15

तेन संमूर्छिताः सर्वे संसर्गाच्च खगोत्तमाः । मधुमाधवगन्धेन सकिन्नरमहोरगाः

त्या मोहप्रभावाने सर्वजण मूर्च्छित झाले; आणि त्या संसर्गाने खगोत्तम, किन्नर व महोरगही मधु-माधवाच्या सुगंधाने मत्त झाले।

Verse 16

यावदालोकते तावत्तद्वनं व्याकुलीकृतम् । वीक्षते मदनाविष्टं दशावस्थागतं जनम्

जितपत नजर जाई तितपत ते वन व्याकुळ झाले; आणि लोक मदनाने आविष्ट होऊन नानावस्थांत पडलेले दिसत होते।

Verse 17

देवदेवोऽपि देवानामवस्थात्रितयं गतः । सात्त्विकीं राजसीं राजंस्तामसीं तां शृणुष्व मे

देवांचा देवही त्रिविध अवस्थेला गेला. हे राजन्, माझ्याकडून ऐक—सात्त्विकी, राजसी आणि तामसी।

Verse 18

एकं योगसमाधिना मुकुलितं चक्षुर्द्वितीयं पुनः पार्वत्या जघनस्थलस्तनतटे शृङ्गारभारालसम् । अन्यद्दूरनिरस्तचापमदनक्रोधानलोद्दीपितं शम्भोर्भिन्नरसं समाधिसमये नेत्रत्रयं पातु वः

शंभूची त्रिनेत्रे तुमचे रक्षण करो—एक योगसमाधीत निमीलित; दुसरे पार्वतीच्या जघनस्थळ व स्तनतटावर शृंगारभाराने अलस; आणि तिसरे, दूर फेकलेल्या धनुष्यधारी मदनावर क्रोधाग्नीने प्रज्वलित, समाधिक्षणी भिन्न तेज प्रकट करणारे।

Verse 19

एवं दृष्टः स देवेन सशरः सशरासनः । भस्मीभूतो गतः कामो विनाशः सर्वदेहिनाम्

अशा रीतीने देवाने पाहताच काम—बाणांसह व धनुष्यांसह—भस्म होऊन निघून गेला; आणि देहधाऱ्यांचा विनाश करणारी कामना ठरला।

Verse 20

कामं दृष्ट्वा क्षयं यातं तत्र देवाप्सरोगणाः । भीता यथागतं सर्वे जग्मुश्चैव दिशो दश

तेथे कामाचा नाश झालेला पाहून देव-अप्सरांचे समूह भयभीत झाले; आणि जसे आले होते तसेच सर्वजण दहा दिशांना विखुरून निघून गेले।

Verse 21

कामेन रहिता लोकाः ससुरासुरमानवाः । ब्रह्माणं शरणं जग्मुर्देवा इन्द्रपुरोगमाः

कामरहित झाल्याने देव, असुर व मानव—सर्व लोक निष्प्रभ झाले; तेव्हा इंद्राच्या नेतृत्वाखाली देवगण ब्रह्मदेवांच्या शरण गेले।

Verse 22

सीदमानं जगद्दृष्ट्वा तमूचुः परमेष्ठिनम् । जानासि त्वं जगच्छेषं प्रभो मैथुनसम्भवात्

जग हळूहळू क्षीण होत आहे असे पाहून त्यांनी परमेष्ठी ब्रह्मदेवांना म्हटले—“हे प्रभो! सृष्टीचा प्रवाह मैथुनसम्भव आहे; म्हणून जगाचा उरलेला उपाय आपणच जाणता.”

Verse 23

प्रजाः सर्वा विशुष्यन्ति कामेन रहिता विभो

हे विभो! कामरहित झाल्याने सर्व प्रजा कोमेजून क्षीण होत आहेत।

Verse 24

एतच्छ्रुत्वा वचस्तेषां देवानां प्रपितामहः । जगाम सहितस्तत्र यत्र देवो महेश्वरः

देवांचे हे वचन ऐकून प्रपितामह ब्रह्मदेव त्यांच्यासह तेथे गेले, जिथे देवाधिदेव महेश्वर विराजमान होते।

Verse 25

अतोषयज्जगन्नाथं सर्वभूतमहेश्वरम् । स्तुतिभिस्तण्डकैः स्तोत्रैर्वेदवेदाङ्गसम्भवैः

त्याने वेद‑वेदाङ्गसम्भव स्तुती, तण्डकछंद व स्तोत्रांनी जगन्नाथ, सर्वभूत‑महेश्वर यांना संतुष्ट केले।

Verse 26

ततस्तुष्टो महादेवो देवानां परमेश्वरः । उवाच मधुरां वाणीं देवान्ब्रह्मपुरोगमान्

मग तुष्ट झालेले महादेव, देवांचे परमेश्वर, ब्रह्मा अग्रस्थ असलेल्या देवांना मधुर वाणीने म्हणाले।

Verse 27

किं कार्यं कश्च सन्तापः किं वागमनकारणम् । देवतानामृषीणां च कथ्यतां मम माचिरम्

काय कार्य आहे आणि हा संताप कशाचा? येण्याचे कारण काय? हे देवांनो व ऋषींनो, मला विलंब न करता सांगा।

Verse 28

देवा ऊचुः । कामनाशाज्जगन्नाशो भवितायं चराचरे । त्रैलोक्यं त्वं पुनः शम्भो उत्पादयितुमर्हसि

देव म्हणाले—काम नष्ट झाल्यास चराचर जगाचा नाश होईल। हे शंभो, तुम्ही त्रैलोक्य पुन्हा उत्पन्न करणे योग्य आहे।

Verse 29

एतच्छ्रुत्वा वचस्तेषां विमृश्य परमेश्वरः । चिन्तयामास कामस्य विग्रहं भुवि दुर्लभम्

त्यांचे वचन ऐकून परमेश्वर विचार करू लागले आणि भुवी दुर्लभ अशा कामाच्या विग्रहाचा चिंतन करू लागले।

Verse 30

आजगाम ततः शीघ्रमनङ्गो ह्यङ्गतां गतः । प्राणदः सर्वभूतानां पश्यतां नृपसत्तम

त्यानंतर अनंग (कामदेव) देहधारी होऊन शीघ्र आला—जो सर्व प्राण्यांना प्राण देणारा आहे—हे नृपश्रेष्ठ, सर्वांच्या पाहता-पाहता।

Verse 31

ततः शङ्खनिनादेन भेरीणां निःस्वनेन च । अभ्यनन्दंस्ततो देवं सुरासुरमहोरगाः

मग शंखनाद व भेरींच्या गजरासह, देव, असुर आणि महोरगांनी त्या देवाचे जयघोष करून अभिनंदन केले।

Verse 32

नमस्ते देवदेवेश कृतार्थाः सुरसत्तमाः । विसर्जिताः पुनर्जग्मुर्यथागतमरिन्दम

“हे देवदेवेश, तुला नमस्कार”—असे म्हणत कृतार्थ झालेले देवश्रेष्ठ, निरोप घेऊन, हे अरिंदम, जसे आले तसेच परत गेले।

Verse 33

गतेषु सर्वदेवेषु कामदेवोऽपि भारत । तपश्चचार विपुलं नर्मदातटमाश्रितः

सर्व देव निघून गेल्यावर, हे भारत, कामदेवानेही नर्मदातटाचा आश्रय घेऊन महान तप आचरले।

Verse 34

तपोजपकृशीभूतो दिव्यं वर्षशतं किल । महाभूतैर्विघ्नकरैः पीड्यमानः समन्ततः

तप व जपामुळे तो कृश झाला; खरोखर शंभर दिव्य वर्षे, विघ्न करणाऱ्या महाभूतांनी त्याला सर्व बाजूंनी पीडिले।

Verse 35

आत्मविघ्नविनाशार्थं संस्मृतः कुण्डलेश्वरः । चकार रक्षां सर्वत्र शरपाते नृपोत्तम

स्वतःवरील विघ्नांचा नाश व्हावा म्हणून त्याने कुण्डलेश्वराचे स्मरण केले; आणि बाणवृष्टीतही, हे नृपोत्तम, कुण्डलेश्वराने सर्वत्र रक्षा केली।

Verse 36

ततस्तुष्टो महादेवो दृढभक्त्या वरप्रदः । वरेण छन्दयामास कामं कामविनाशनः

मग दृढ भक्तीने संतुष्ट झालेले महादेव, वरदाता, कामविनाशक असून, कामाला म्हणाले—“इच्छित वर माग।”

Verse 37

ज्ञात्वा तुष्टं महादेवमुवाच झषकेतनः । प्रणतः प्राञ्जलिर्भूत्वा देवदेवं त्रिलोचनम्

महादेव प्रसन्न आहेत हे जाणून झषकेतू (कामदेव) म्हणाला—नम्र होऊन, हात जोडून, देवदेव त्रिलोचनास।

Verse 38

यदि तुष्टोऽसि देवेश यदि देयो वरो मम । अत्र तीर्थे जगन्नाथ सदा संनिहितो भव

“जर आपण प्रसन्न असाल, हे देवेश—जर मला वर द्यायचा असेल—तर, हे जगन्नाथ, या तीर्थात सदैव संनिहित रहा।”

Verse 39

तथेति चोक्त्वा वचनं देवदेवो महेश्वरः । जगामाकाशमाविश्य स्तूयमानोऽप्सरोगणैः

“तथेच” असे म्हणत देवदेव महेश्वर आकाशात प्रवेश करून निघून गेले; अप्सरागण त्यांची स्तुती करीत होते।

Verse 40

गते चादर्शनं देवे कामदेवो जगद्गुरुम् । स्थापयामास राजेन्द्र कुसुमेश्वरसंज्ञितम्

देव अदृश्य झाल्यावर, हे राजेंद्र, कामदेवाने तेथे जगद्गुरु शिवांना “कुसुमेश्वर” या नावाने प्रतिष्ठापित केले.

Verse 41

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा ह्युपवासपरायणः । चैत्रमासे चतुर्दश्यां मदनस्य दिनेऽथवा

त्या तीर्थी जो स्नान करून उपवासपरायण राहतो—चैत्रमासातील चतुर्दशीस, किंवा मदन (काम) यांच्या पवित्र दिवशी—

Verse 42

प्रभाते विमले प्राप्ते स्नात्वा पूज्य दिवाकरम् । तिलमिश्रेण तोयेन तर्पयेत्पितृदेवताः

निर्मळ प्रभात झाल्यावर स्नान करून सूर्यदेवाची पूजा करावी; नंतर तिळमिश्रित जलाने पितृदेवतांचे तर्पण करावे.

Verse 43

कृत्वा स्नानं विधानेन पूजयित्वा च तं नृप । पिण्डनिर्वपणं कुर्यात्तस्य पुण्यफलं शृणु

हे नृप, विधीनुसार स्नान करून व त्यांची पूजा करून पिंडनिर्वपण करावे; त्याचे पुण्यफळ ऐक.

Verse 44

सत्त्रयाजिफलं यच्च लभते द्वादशाब्दिकम् । पिण्डदानात्फलं तच्च लभते नात्र संशयः

द्वादश वर्षे सत्त्रयज्ञ करणारा जे फळ मिळवतो, तेच फळ पिंडदानाने मिळते; यात संशय नाही.

Verse 45

अङ्कुल्लमूले यः पिण्डं पित्ःनुद्दिश्य दापयेत् । तस्य ते द्वादशाब्दानि तृप्तिं यान्ति पितामहाः

जो अङ्कुल्ल वृक्षाच्या मुळाशी पितरांच्या निमित्ताने पिंडदान करवितो, त्याचे पितामह बारा वर्षे तृप्त होतात।

Verse 46

कृमिकीटपतङ्गा ये तत्र तीर्थे युधिष्ठिर । प्राप्नुवन्ति मृताः स्वर्गं किं पुनर्ये नरा मृताः

हे युधिष्ठिर, त्या तीर्थस्थानी कृमी, कीट व पतंगही मृत्यूनंतर स्वर्ग प्राप्त करतात; मग तेथे मरण पावलेल्या मनुष्यांचे काय सांगावे।

Verse 47

संन्यासं कुरुते योऽत्र जितक्रोधो जितेन्द्रियः । कुसुमेशे नरो भक्त्या स गच्छेच्छिवमन्दिरम्

जो येथे कुसुमेशी क्रोध जिंकून व इंद्रिये संयमून संन्यास धारण करतो, तो भक्तिभावाने शिवमंदिरास (शिवधामास) जातो।

Verse 48

तत्र दिव्याप्सरोभिश्च देवगन्धर्वगायनैः । क्रीडते सेव्यमानस्तु कल्पकोटिशतं नृप

हे नृपा, तेथे दिव्य अप्सरा व देव-गंधर्व गायक यांच्या सेवेत तो शंभर कोटी कल्पांपर्यंत क्रीडा करीत आनंद भोगतो।

Verse 49

पूर्णे चैव ततः काल इह मानुष्यतां गतः । जायते राजराजेन्द्रैः पूज्यमानो नृपो महान्

आणि तो काल पूर्ण झाल्यावर तो येथे मनुष्यजन्म घेऊन महान राजा म्हणून जन्मतो; ज्यास राजराजेंद्रही पूजतात।

Verse 50

सुरूपः सुभगो वाग्मी विक्रान्तो मतिमाञ्छुचिः । जीवेद्वर्षशतं साग्रं सर्वव्याधिविवर्जितः

तो सुरूप, सुभाग्यवान, वाक्पटु, पराक्रमी, बुद्धिमान व शुद्ध होतो. तो शंभर वर्षांहून अधिक जगतो आणि सर्व व्याधींनी रहित राहतो.

Verse 51

एतत्पुण्यं पापहरं तीर्थकोटिशताधिकम् । कुसुमेशेति विख्यातं सर्वदेवनमस्कृतम्

हे पुण्य पापांचा नाश करणारे असून कोट्यवधी तीर्थांपेक्षाही अधिक श्रेष्ठ आहे. हे ‘कुसुमेश’ म्हणून विख्यात असून सर्व देवांनी नमस्कार केलेले आहे.

Verse 150

। अध्याय

अध्याय (प्रकरण-चिन्ह).