Adhyaya 82
या अध्यायात श्री मार्कंडेय राजाला तीर्थविधीचा उपदेश करतात. प्रथम वन्हीतीर्थाचे निर्देश देतात—नर्मदातटीचे ते विलक्षण स्थान, जिथे दंडकारण्यप्रसंगानंतर हुताशन (अग्नी) शुद्ध झाला असे मानले जाते. तेथे स्नान, महेश्वरपूजन, भक्तिकर्म, तसेच पितर व देवतांना तर्पण-आदी विधी सांगितले आहेत; प्रत्येक कर्माचे ठराविक फल आणि काही विधींचे फल महायज्ञसम असे प्रतिपादन केले आहे. पुढे कौबेरतीर्थाचे माहात्म्य येते—जिथे कुबेराने यक्षाधिपतीपद प्राप्त केले. तेथे स्नान, उमा सहित जगद्गुरूचे पूजन आणि दानधर्म, विशेषतः ब्राह्मणाला सुवर्णदान, यांचे विधान असून पुण्यफळाचे परिमाणही सांगितले आहे. शेवटी “नर्मदा तीर्थपंचक”ची स्तुती करून उत्तम परलोकगती आणि प्रलयकाळी इतर जल क्षीण झाले तरी रेवाची पवित्रता टिकून राहते, असे अधोरेखित केले आहे.
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महीपाल वह्नितीर्थमनुत्तमम् । यत्र सिद्धो महातेजास्तपः कृत्वा हुताशनः
श्री मार्कंडेय म्हणाले— हे महीपाल! त्यानंतर अनुपम वह्नितीर्थास जावे; जिथे महातेजस्वी हुताशनाने तप करून सिद्धी प्राप्त केली.
Verse 2
सर्वभक्ष्यः कृतो योऽसौ दण्डके मुनिना पुरा । नर्मदातटमाश्रित्य पूतो जातो हुताशनः
पूर्वी दंडक वनात एका मुनीने त्याला ‘सर्वभक्ष्य’ केले होते; पण नर्मदातटाचा आश्रय घेतल्याने हुताशन पवित्र झाला.
Verse 3
तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयित्वा महेश्वरम् । अग्निप्रवेशं कुरुते स गच्छेदग्निसाम्यताम्
त्या तीर्थात जो स्नान करून महेश्वराची पूजा करतो आणि नंतर अग्निप्रवेश करतो, तो अग्निसाम्य प्राप्त करतो.
Verse 4
भक्त्या स्नात्वा तु यस्तत्र तर्पयेत्पितृदेवताः । अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलमाप्नोत्यसंशयम्
जो तेथे भक्तीने स्नान करून पितरांना व देवतांना तर्पण करतो, तो निःसंशय अग्निष्टोम यज्ञाचे फळ प्राप्त करतो।
Verse 5
तस्यैवानन्तरं राजन्कौबेरं तीर्थमुत्तमम् । कुबेरो यत्र संसिद्धो यक्षाणामधिपः पुरा
त्याच्यानंतर, हे राजन्, कौबेर नावाचे उत्तम तीर्थ आहे, जिथे पूर्वी यक्षांचा अधिपती कुबेर सिद्धीला पोहोचला होता।
Verse 6
तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा समभ्यर्च्य जगद्गुरुम् । उमया सहितं भक्त्या सर्वपापैः प्रमुच्यते
त्या तीर्थात स्नान करून उमा सहित जगद्गुरु (शिव) यांची भक्तीने पूजा केली असता मनुष्य सर्व पापांतून मुक्त होतो।
Verse 7
तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा दद्याद्विप्राय कांचनम् । नाभिमात्रे जले तिष्ठन्स लभेतार्बुदं फलम्
त्या तीर्थात स्नान करून नाभीपर्यंत पाण्यात उभा राहून जो ब्राह्मणाला सुवर्ण दान देतो, तो अर्बुद-फल (अपरिमित पुण्य) मिळवतो।
Verse 8
दधिस्कन्दे मधुस्कन्दे नन्दीशे वरुणालये । आग्नेये यत्फलं तात स्नात्वा तत्फलमाप्नुयात्
दधिस्कंद, मधुस्कंद, नंदीश आणि वरुणालय येथे स्नान केल्यास, हे तात, आग्नेय कर्माचे जे फळ सांगितले आहे तेच फळ प्राप्त होते।
Verse 9
ते वन्द्या मानुषे लोके धन्याः पूर्णमनोरथाः । यैस्तु दृष्टं महापुण्यं नर्मदातीर्थपञ्चकम्
मनुष्यलोकी ते वंद्य आहेत—धन्य, पूर्णमनोरथ—ज्यांनी महापुण्यदायक नर्मदा-तीर्थपंचकाचे दर्शन केले आहे।
Verse 10
ते यान्ति भास्करे लोके परमे दुःखनाशने । भास्करादैश्वरे लोके चैश्वरादनिवर्तके
ते परम दुःखनाशक भास्कर-लोकी जातात; भास्कर-लोकातून ऐश्वर्य-लोकी, आणि पुढे अनावर्त परम धामास पोहोचतात।
Verse 11
नीयते स परे लोके यावदिन्द्राश्चतुर्दश । ततः स्वर्गाच्च्युतो मर्त्यो राजा भवति धार्मिकः
चौदा इंद्रांच्या काळापर्यंत तो परलोकांत नेला जातो; नंतर स्वर्गातून च्युत होऊन मर्त्यलोकी धर्मिष्ठ राजा म्हणून जन्म घेतो।
Verse 12
सर्वरोगविनिर्मुक्तो भुनक्ति सचराचरम् । विष्णुश्च देवता येषां नर्मदातीर्थसेविनाम्
तो सर्व रोगांपासून मुक्त होऊन चराचर सर्व समृद्धीचा उपभोग करतो; नर्मदा-तीर्थसेवकांची अधिदेवता स्वयं विष्णु आहेत।
Verse 13
अखण्डितप्रतापास्ते जायन्ते नात्र संशयः । गङ्गा कनखले पुण्या कुरुक्षेत्रे सरस्वती
ते अखंडित प्रतापाने जन्मतात—यात संशय नाही। गंगा कनखल येथे पुण्य आहे आणि सरस्वती कुरुक्षेत्रात पुण्य आहे।
Verse 14
ग्रामे वा यदि वारण्ये पुण्या सर्वत्र नर्मदा । रेवातीरे वसेन्नित्यं रेवातोयं सदा पिबेत्
गावी असो वा अरण्यात, नर्मदा सर्वत्र पुण्य आहे। रेवा-तीरी नित्य वास करावा आणि रेवा-जलाचे सदैव पान करावे।
Verse 15
स स्नातः सर्वतीर्थेषु सोमपानं दिने दिने । गङ्गाद्याः सरितः सर्वाः समुद्राश्च सरांसि च । कल्पान्ते संक्षयं यान्ति न मृता तेन नर्मदा
तो जणू सर्व तीर्थांत स्नान केलेला आणि दिवसेंदिवस सोमपान करणारा होय. गंगा इत्यादी सर्व नद्या, समुद्र व सरोवरे कल्पांती क्षय पावतात; म्हणून नर्मदा ‘मृत’ नाही—ती नाश पावत नाही।
Verse 82
। अध्याय
इति अध्यायसमाप्ती।