Adhyaya 172

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । अथ ते ऋषयः सर्वे देवाश्चेन्द्रपुरोगमाः । माण्डव्यस्याश्रमे पुण्ये समीयुर्नर्मदातटे

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—मग ते सर्व ऋषी आणि इंद्र-प्रमुख देवगण नर्मदातटी मांडव्यांच्या पुण्य आश्रमात एकत्र जमले।

Verse 2

शङ्खदुन्दुभिनादेन दीपिकाज्वलनेन च । अप्सरोगीतनादेन नृत्यन्त्यो वारयोषितः

शंख-दुंदुभीच्या निनादाने, दीपांच्या प्रज्वलनाने आणि अप्सरांच्या गीतनादाने दिव्य योषिता नृत्य करू लागल्या।

Verse 3

कथानकैः स्तुवत्यन्ये तस्य शूलाग्रधारिणः । अष्टाशीतिसहस्राणि स्नातकानां तपस्विनाम्

इतर जण शूलाग्रधारी प्रभूची पवित्र कथांनी स्तुती करीत होते; तेथे तपस्वी स्नातकांची अठ्ठ्याऐंशी हजार संख्या होती।

Verse 4

समाजे त्रिदशैः सार्द्धं तत्र ते च दिदृक्षया । ब्रह्मविष्णुमहेशानास्तत्र हर्षात्समागताः

त्या पवित्र सभेत त्रिदशांसह तेही दर्शनासाठी आले; हर्षाने ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश तेथे समागम पावले।

Verse 5

मातरो मल्लिकाद्याश्च क्षेत्रपाला विनायकाः । दिक्पाला लोकपालाश्च गङ्गाद्याश्च सरिद्वराः

मल्लिका आदी दिव्य मातृका आल्या; क्षेत्रपाल, विनायक, दिक्पाल-लोकपाल तसेच गंगा आदी श्रेष्ठ नद्या तेथे आल्या।

Verse 6

ऋषिदेवसमाजे तु नित्यं हर्षप्रमोदने । तत्र राजा समायातः पौरजानपदैः सह

ऋषि-देवांच्या त्या सभेत नित्य हर्ष-प्रमोद होता; तेथे राजा पौर व जानपदांसह समागम पावला।

Verse 7

दृष्ट्वा कौतूहलं तत्र व्याकुलीकृतमानसम् । वित्रस्तमनसो भूत्वा भयात्सर्वे समास्थिताः

तेथील अद्भुत गोंधळ पाहून सर्वांची मने व्याकुळ झाली। भयाने अंतःकरण दचकले आणि सर्वजण जागीच स्तब्ध उभे राहिले।

Verse 8

तस्मिन्समागमे दिव्ये ब्रह्मविष्ण्वीशमब्रुवन् । भो माण्डव्य महासत्त्व वरदास्तेऽमरैः सह

त्या दिव्य सभेत ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश म्हणाले—“हे माण्डव्य महासत्त्व! आम्ही अमरांसह तुला वर देण्यासाठी आलो आहोत.”

Verse 9

अनेककष्टतपसा तव सिद्धिर्भविष्यति । प्रार्थयस्व यथाकामं यस्ते मनसि रोचते

अनेक कष्टांनी युक्त तपस्येमुळे तुझी सिद्धी पूर्ण होईल. तुझ्या मनास जे रुचेल ते इच्छेनुसार मागून घे.

Verse 10

अनादित्यमयं लोकं निर्वषट्कारमाकुलम् । नष्टधर्मं विजानीहि प्रकृतिस्थं कुरुष्व च । अनुग्रहं तु शाण्डिल्याः प्रार्थयाम द्विजोत्तम

“हा लोक सूर्यरहित, वषट्कारविहीन व गोंधळलेला आहे असे जाण. धर्म नष्टप्राय झाला आहे—त्याला त्याच्या स्वाभाविक स्थितीत स्थापन कर. आणि हे द्विजोत्तम, शाण्डिल्येवर अनुग्रह करावा अशी आम्ही प्रार्थना करीत आहोत.”

Verse 11

एष ते कष्टदो राजा समायातस्तवाग्रतः । संभूषयस्व विप्रर्षे जनं देवासुरं गणम्

“हा तोच राजा, ज्याने तुला कष्ट दिले, तुझ्यासमोर आला आहे. हे विप्रर्षे, आता देव-असुरांच्या या सर्व गणांचा यथोचित सत्कार कर.”

Verse 12

माण्डव्य उवाच । यदि प्रसन्ना मे देवाः समायाताः सुरैः सह । त्रिकालमत्र तीर्थे च स्थातव्यमृषिभिः सह

माण्डव्य म्हणाले—जर देवगण माझ्यावर प्रसन्न होऊन सुरांसह येथे आले असतील, तर तुम्ही ऋषींसह या तीर्थस्थानी त्रिकाळ राहावे।

Verse 13

भवतां तु प्रसादेन रुजा मे शाम्यतां सदा । एवमस्त्विति देवेशा यावज्जल्पन्ति पाण्डव

तुमच्या प्रसादाने माझी वेदना सदैव शांत होवो। हे ऐकून देवेश म्हणाले—“एवमस्तु”, हे पाण्डव, ते ज्या वेळेपर्यंत बोलत होते।

Verse 14

तावद्रक्षो गृहीत्वाऽग्रे कन्यां कामप्रमोदिनीम् । उवाच भगवञ्छापं पुरा दत्त्वोर्वशी मम

तेवढ्यात तो राक्षस कामप्रमोदिनी कन्येला पकडून पुढे धरून म्हणाला—“भगवन्, उर्वशीने मला पूर्वी एक शाप दिला होता।”

Verse 15

यदा कन्यां हरे रक्षःशापान्तस्ते भविष्यति । तेन मे गर्हितं कर्म शापेनाकृतबुद्धिना

“जेव्हा राक्षस कन्येचे हरण करील, तेव्हा तुझा शाप समाप्त होईल।” त्या शापामुळे माझी बुद्धी भ्रमित झाली आणि मी या निंद्य कर्मात प्रवृत्त झालो।

Verse 16

क्षन्तव्यमिति चोक्त्वा च गतश्चादर्शनं पुनः । गते चैव तु सा कन्या दृष्ट्वा पद्मदलेक्षणा

“क्षम्य असावे” असे म्हणून तो पुन्हा अदृश्य झाला. तो गेल्यावर कमळदल-नेत्री ती कन्या हे सर्व पाहून…

Verse 17

मन्त्रयित्वा सुरैः सर्वैर्दत्ता माण्डव्यधीमते । तां वज्रशूलिकां प्लाव्य पवित्रैर्नर्मदोदकैः

सर्व देवांशी मंत्रणा करून ती कन्या बुद्धिमान माण्डव्यांना अर्पण केली. मग त्या वज्रशूलिकेला नर्मदेच्या पवित्र जलाने स्नान घातले.

Verse 18

माण्डव्यमृषिमुत्तार्य जयशब्दादिमङ्गलैः । विवाहयित्वा तां कन्यां माण्डव्यर्षिपुंगवः

‘जय’ इत्यादी मंगलघोषांसह माण्डव्य ऋषींना पुढे नेऊन, ऋषिपुंगव माण्डव्यांनी त्या कन्येचा विधिपूर्वक विवाह केला.

Verse 19

अभिवाद्य च तान् सर्वान् दानसन्मानगौरवैः । अथ राजा समीपस्थो रत्नैश्च विविधैरपि

दान, सन्मान व गौरवाने त्या सर्वांना अभिवादन करून, मग जवळ उभा असलेला राजा देखील विविध रत्नांनी (त्यांचा) सत्कार करू लागला.

Verse 20

धिग्वादैर्निन्दितः सर्वैस्तैर्जनैर्भूषितः पुनः । राज्ञा च ब्राह्मणाः सर्वे भूषणाच्छादनाशनैः

जरी सर्व लोकांनी ‘धिक्’ अशा निंदावचनांनी त्याला धिक्कारले होते, तरी तो पुन्हा सन्मानित झाला. आणि राजानेही सर्व ब्राह्मणांना भूषण, वस्त्रे व अन्न देऊन पूजिले.

Verse 21

सुवर्णकोटिदानेन तुष्टान्कृत्वा क्षमापिताः । वृत्ते विवाह आहूय शाण्डिलीं तामथाब्रवीत्

सुवर्णाची कोटी दान देऊन त्यांना संतुष्ट करून त्याने क्षमा मिळवली. विवाह संपन्न झाल्यावर त्याने त्या शाण्डिलीला बोलावून असे म्हणाला.

Verse 22

मानयस्व इमान् विप्रान्मोचयस्व दिवाकरम् । अपहृत्य तमो येन कृपा सद्यः प्रवर्तते

या विप्रांचा सन्मान कर आणि दिवाकरास मुक्त कर. ज्याने तम दूर होईल, त्याची कृपा तत्काळ प्रवर्तो.

Verse 23

ऋषीणां वचनं श्रुत्वा शाण्डिली दुःखिताब्रवीत् । उदितेऽर्के तु मे भर्ता मृत्युं यास्यति भो द्विजाः

ऋषींचे वचन ऐकून शाण्डिली दुःखी होऊन म्हणाली—हे द्विजहो! सूर्य उगवला की माझा पती निश्चयच मृत्युला जाईल.

Verse 24

तं कथं मोचयामीह ह्यात्मनोऽनिष्टसिद्धये । क्रियाप्रवर्तनाच्चाद्य किं कार्यं मे महर्षयः

मी त्याला इथे कसा मुक्त करू, ज्याने माझे अनिष्ट सिद्ध होऊ नये? आणि क्रियेमुळेच प्रवृत्ती होते—हे महर्षींनो, आता मी काय करावे?

Verse 25

निःपुंसी स्त्री ह्यनाथाहं भवामि भवतो मतम् । तिष्ठ त्वमन्धकारे तु नेच्छामि रविणोदयम्

पती गेला तर मी निराधार, अनाथ स्त्री होईन—हेच तुमचे मत आहे. म्हणून तू अंधकारातच राहा; मला रविचा उदय नको.

Verse 26

तेन वाक्येन ते सर्वे देवासुरमहर्षयः । शिरःसंचालनाः सर्वे साधु साध्विति चाब्रुवन्

त्या वचनाने देव, असुर आणि महर्षी—सर्वांनी मान हलवून अनुमोदन केले आणि म्हणाले—“साधु! साधु!”

Verse 27

पतिव्रते महाभागे शृणु वाक्यं तपोधने । मन्यसे यदि नः सर्वान्कुरुष्व वचनं च यत्

हे पतिव्रते, हे महाभागे, हे तपोधने! आमचे वचन ऐक. तू आम्हा सर्वांना मान्य करीत असशील, तर आम्ही सांगतो तेच कर.

Verse 28

शाण्डिल्युवाच । येन मे न मरेद्भर्ता येन सत्यं मुनेर्वचः । तत्कुरुध्वं विचार्याशु येन संवर्धते सुखम्

शाण्डिल्या म्हणाली—ज्यामुळे माझा भर्ता मरणार नाही आणि मुनींचे वचन सत्य राहील, तो उपाय त्वरेने विचारून करा; ज्याने सुख-कल्याण वाढेल.

Verse 29

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा स्वप्नावस्थाकृतो हृषिः । अन्तर्हितो मुहूर्तं च शाण्डिल्याश्च प्रपश्य ताम्

तिचे वचन ऐकून मुनी जणू स्वप्नावस्थेत गेले तसे हर्षित झाले. मग ते क्षणभर अंतर्धान पावले, आणि शाण्डिल्या त्यांना पाहत राहिली.

Verse 30

पुनरादाय ते सर्वे कृत्वा निर्व्रणसत्तनुं स्नापितो नर्मदातोये शाण्डिल्यायै समर्पितः

मग ते सर्वजण त्याला पुन्हा उचलून, त्याचे शरीर निर्व्रण व सुदृढ केले. नर्मदेच्या जलात स्नान घालून त्याला शाण्डिल्येला समर्पित केले.

Verse 31

ततः सा हृष्टमनसा पतिं दृष्ट्वा तु तैजसम् । प्रणम्य तानृषीन् देवान् विमलार्कं जगत्कृतम्

तेव्हा ती हर्षित मनाने तेजस्वी पतीला पाहून, त्या ऋषी व देवांना प्रणाम करून, जगत्कर्ता-धर्ता निर्मळ सूर्यदेवालाही नमस्कार करू लागली.

Verse 32

क्रियाप्रवर्तिताः सर्वे देवगन्धर्वमानुषाः । हृष्टतुष्टा गताः सर्वे स्वमाश्रमपदं महत्

त्या विधिकर्माने प्रवृत्त होऊन देव, गंधर्व व मनुष्य—सर्वजण हर्षित व तृप्त होऊन आपापल्या महान् आश्रम-धामास गेले।

Verse 33

पतिव्रता स्वभर्त्रा सा मासमेवाश्रमे स्थिता । माण्डव्येनाप्यनुज्ञाता ययौ नत्वा स्वमाश्रमम्

ती पतिव्रता स्त्री पतीसह आश्रमात एक महिना राहिली. नंतर मांडव्यांचीही आज्ञा घेऊन नमस्कार करून आपल्या आश्रमास निघाली.

Verse 34

गतेषु तेषु सर्वेषु स्थापयामास चाच्युतम् । माण्डव्येश्वरनामानं नारायण इति स्मृतम्

सर्वजण निघून गेल्यावर त्याने तेथे अच्युत भगवंताची स्थापना केली—नारायण म्हणून स्मरणीय, आणि ‘मांडव्येश्वर’ या नामाने प्रसिद्ध.

Verse 35

दिव्यं वर्षसहस्रं तु पूजयामास भारत । गतोऽसावृषिसङ्घैश्च सहितोऽमरपर्वतम्

हे भारत! त्याने तेथे दिव्य एक हजार वर्षे पूजन केले. नंतर ऋषिसंघासह अमरपर्वताकडे प्रस्थान केले.

Verse 36

तपस्तपन्तौ तौ तत्र ह्यद्यापि किल भारत । भ्रातरौ संयतात्मानौ ध्यायतः परमं पदम्

हे भारत! ते दोघे भाऊ तेथे तप करीत आजही, असे म्हणतात, वास करतात—संयतचित्त होऊन परम पदाचे ध्यान करीत.

Verse 37

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा तर्पयेत्पितृदेवताः । पितरस्तस्य तृप्यन्ति पिण्डदानाद्दशाब्दिकम्

जो त्या तीर्थी स्नान करून पितृदेवतांना तर्पण करतो, त्याचे पितर दहा वर्षे पिंडदान केल्यासारखे तृप्त होतात।

Verse 38

देवगृहे तु पक्षादौ यः करोति विलेपनम् । गोदानशतसाहस्रे दत्ते भवति यत्फलम्

जो देवळात पक्षाच्या आरंभी पवित्र विलेपन करतो, त्याला एक लक्ष गोदान केल्यासारखे फळ मिळते।

Verse 39

उपलेपनेन द्विगुणमर्चने तु चतुर्गुणम् । दीपप्रज्वलने पुण्यमष्टधा परिकीर्तितम्

उपलेपनाने पुण्य दुप्पट होते, अर्चनाने चौपट; आणि दीप प्रज्वलनाने पुण्य आठपट असे सांगितले आहे।

Verse 40

दिव्यनेत्रधरो भूत्वा त्रैलोक्ये सचराचरे । दध्ना मधुघृतैर्देवं पयसा नर्मदोदकैः

दिव्यदृष्टीने युक्त होऊन, त्रैलोक्यातील चराचरांत (व्याप्त) देवाला दही, मधु, तूप, दूध व नर्मदेच्या जलाने स्नान घालावे।

Verse 41

स्नपनं ये प्रकुर्वन्ति पुष्पमालाविलेपनैः । येऽर्चयन्ति विरूपाक्षं देवं नारायणं हरिम्

जे पुष्पमाळा व पवित्र विलेपनांसह देवाचे स्नपन करतात, आणि जे विरूपाक्ष, नारायण, हरि या देवाचे अर्चन करतात,

Verse 42

तेऽपि दिव्यविमानेन क्रीडन्ते कल्पसंख्यया । दीपाष्टकं तु यः कुर्यादष्टमीं च चतुर्दशीम्

तेही दिव्य विमानात कल्पसंख्येपर्यंत क्रीडा करितात। आणि जो अष्टमी व चतुर्दशीस दीपाष्टक अर्पण करतो—

Verse 43

एकादश्यां तु कृष्णस्य न पश्यन्ति यमं तु ते । फलैर्नानाविधैः शुभ्रैर्यः कुर्याल्लिङ्गपूरणम्

कृष्णपक्षातील एकादशीस ते यमाला पाहात नाहीत। आणि जो विविध शुद्ध फळांनी लिंगास पूर्ण अर्पण करतो—

Verse 44

तेऽपि यान्ति विमानेन सिद्धचारणसेविताः । घण्टा चैव पताका च विमाने पुष्पमालिका

तेही सिद्ध-चारणांनी सेविलेले होऊन विमानाने प्रस्थान करितात। त्या विमानात घंटा, पताका व पुष्पमालिका असते—

Verse 45

वादित्राणि यथार्हाणि प्रान्ते च गच्छते शिवम् । देवालयं तु यः कुर्याद्वैष्णवं माण्डवेश्वरम्

यथायोग्य वाद्यांच्या निनादासह जीवनाच्या शेवटी तो शिवास प्राप्त होतो। आणि जो माण्डवेश्वर येथे वैष्णव देवालय उभारतो—

Verse 46

स्वर्गे वसति धर्मात्मा यावदाभूतसम्प्लवम् । माण्डव्यनारायणाख्ये विप्रान् भोजयतेऽग्रतः

धर्मात्मा प्रलयापर्यंत स्वर्गात वास करितो। माण्डव्य-नारायण नामक तीर्थी तो अग्रक्रमाने ब्राह्मणांना भोजन घालतो—

Verse 47

एकस्मिन् भोजिते विप्रे कोटिर्भवति भोजिता । आश्विने मासि सम्प्राप्ते शुक्लपक्षे चतुर्दशीम्

एक ब्राह्मणास भोजन घातले तरी ते जणू कोटी ब्राह्मणांना भोजन घातल्यासारखे फल देते. आश्विन मास आला की शुक्लपक्षातील चतुर्दशीच्या दिवशी—या पुण्यासाठी हा काळ अत्यंत प्रभावी मानला आहे.

Verse 48

कृतोपवासनियमो रात्रौ जागरणेन च । दीपमालां चतुर्दिक्षु पूजां कृत्वा तु शक्तितः

उपवासाचा नियम पाळून आणि रात्री जागरण करून, चारही दिशांना दीपमाळा लावून, आपल्या शक्तीनुसार पूजा करावी.

Verse 49

नारी वा पुरुषो वापि नृत्यगीतप्रवादनैः । प्रभाते विमले सूर्ये स्नानादिकविधिं नृप

स्त्री असो वा पुरुष, नृत्य-गीत व वाद्यांच्या निनादासह (उत्सव करावा); आणि मग प्रभाती निर्मळ सूर्य उगवल्यावर, हे नृपा, स्नानादी विधी करावेत.

Verse 50

अभिनिर्वर्त्य मौनेन पश्यते देवमीदृशम् । सर्वपापविनिर्मुक्तो रुद्रलोके महीयते

मौन धारण करून व्रत पूर्ण केल्यावर, तो अशा देवाचे दर्शन घेतो; सर्व पापांपासून मुक्त होऊन, रुद्रलोकी मान पावतो.

Verse 51

अथवा मार्गशीर्षे च चैत्रवैशाखयोरपि । श्रावणे वा महाराज सर्वकालेऽथवापि च

किंवा मार्गशीर्षात, तसेच चैत्र व वैशाखातही; किंवा श्रावणात, हे महाराजा—किंवा कोणत्याही काळी—हे पवित्र अनुष्ठान करता येते, कारण तीर्थाची महिमा कधीही कमी होत नाही.

Verse 52

शिवरात्रिसमं पुण्यमित्येवं शिवभाषितम् । वाजपेयाश्वमेधाभ्यां फलं भवति नान्यथा

“शिवरात्रीसमान पुण्य आहे”—असे स्वयं शिवांनी सांगितले आहे। याचे फळ वाजपेय व अश्वमेध यज्ञांच्या फलास तुल्य होते; निःसंशय, अन्यथा नाही।

Verse 53

दुर्भगा दुःखिता वन्ध्या दरिद्रा च मृतप्रजा । स्नाति रुद्रघटैर्या स्त्री सर्वान्कामानवाप्नुयात्

जी स्त्री दुर्भाग्यवती, दुःखी, वंध्या, दरिद्री किंवा मृतप्रजा असेल—ती जर रुद्रघटांनी स्नान करील, तर ती सर्व इच्छित कामना प्राप्त करते।

Verse 54

कृमिकीटपतङ्गाश्च तस्मिंस्तीर्थे तु ये मृताः । स्वर्गं प्रयान्ति ते सर्वे दिव्यरूपधरा नृप

हे नृपा! त्या तीर्थात जे कृमी, कीट व पतंग इत्यादी मरतात, ते सर्व स्वर्गास जातात आणि दिव्य रूप धारण करतात।

Verse 55

अनाशके जलेऽग्नौ तु ये मृता व्याधिपीडिताः । अनिवर्तिका गतिस्तेषां रुद्रलोके ह्यसंशयम्

जे रोगपीडित होऊन तेथे अनशनात, पाण्यात किंवा अग्नीत मृत्युमुखी पडतात—त्यांची गती अनिवर्तनीय आहे; ते निःसंशय रुद्रलोकास पोहोचतात।

Verse 56

नित्यं नमति यो राज शिवनारायणावुभौ । गोदानफलमाप्नोति तस्य तीर्थप्रभावतः

हे राजन्! जो नित्य शिव व नारायण—दोघांनाही नमस्कार करतो, तो त्या तीर्थप्रभावाने गोदानाचे फळ प्राप्त करतो।

Verse 57

देवालये तु राजेन्द्र यश्च कुर्यात्प्रदक्षिणाम् । प्रदक्षिणीकृता तेन ससागरधरा धरा

हे राजेंद्र! जो देवालयात प्रदक्षिणा करतो, त्याने जणू सागरांसह संपूर्ण पृथ्वीचीच प्रदक्षिणा केली असे होते।

Verse 58

सार्द्धं शतं च तीर्थानि मल्लिकाभवनाद्बहिः । तस्य तीर्थप्रमाणं तु विस्तरं राजसत्तम

हे राजसत्तम! मल्लिकाभवनाच्या बाहेर दीडशे तीर्थे आहेत; आता त्या तीर्थाचे प्रमाण व विस्तार सविस्तर ऐक।

Verse 59

सूत्रेण वेष्टयेत्क्षेत्रमथवा शिवमन्दिरम् । अथवा शिवलिङ्गं च तस्य पुण्यफलं शृणु

जर कोणी सूत्राने (धाग्याने) क्षेत्र, किंवा शिवमंदिर, अथवा शिवलिंग यास वेढून काढील, तर त्या कर्माचे पुण्यफळ ऐक।

Verse 60

जम्बूद्वीपश्च कृतस्नश्च शाल्मली कुशक्रौञ्चकौ । शाकपुष्करगोमेदैः सप्तद्वीपा वसुंधरा

जंबूद्वीप, कृतस्न, शाल्मली, कुश व क्रौंच, तसेच शाक, पुष्कर आणि गोमेद—अशा सात द्वीपांनी वसुंधरा बनली आहे।

Verse 61

भूषिता तेन राजेन्द्र सशैलवनकानना । रेवायां दक्षिणे भागे शिवक्षेत्रात्समीपतः

हे राजेंद्र! पर्वत, वन व काननांनी भूषित अशी ही धरा रेवाच्या दक्षिण भागात, शिवक्षेत्राच्या समीप आहे।

Verse 62

देवखातं महापुण्यं निर्मितं त्रिदशैरपि । तस्मिन् यः कुरुते स्नानं मुच्यते सर्वपातकैः

देवखात हे महापुण्यदायी कुंड त्रिदश देवांनीही निर्माण केले आहे। जो येथे स्नान करतो तो सर्व पातकांपासून मुक्त होतो।

Verse 63

पूर्णिमायाममावस्यां व्यतीपातेऽर्कसंक्रमे । श्राद्धं च संग्रहे कुर्यात्स गच्छेत्परमां गतिम्

पौर्णिमा, अमावस्या, व्यतीपात व सूर्यसंक्रमणाच्या वेळी त्या पवित्र संगमस्थळी श्राद्ध करावे; असे केल्याने परमगती प्राप्त होते.

Verse 64

देवखाते त्रयो देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । तिष्ठन्ति ऋषिभिः सार्द्धं पितृदेवगणैः सह

देवखात येथे ब्रह्मा, विष्णू व महेश्वर हे त्रिदेव ऋषींंसह तसेच पितृदेवगणांच्या संगतीने निवास करतात.

Verse 65

तत्र तीर्थेऽश्विने मासि चतुर्दश्यां विशेषतः । वायुमार्गे स्थितः शक्रस्तिष्ठते दैवतैः सह

त्या तीर्थस्थानी, विशेषतः आश्विन महिन्यातील चतुर्दशीस, वायुमार्गात (अंतरिक्षात) स्थित शक्र (इंद्र) इतर देवांसह तेथे ठाण मांडतो.

Verse 66

पृथिव्यां यानि तीर्थानि सरितः सागरास्तथा । विंशति तानि सर्वाणि देवखाते दिनद्वयम्

पृथ्वीवरील सर्व तीर्थे—नद्या व सागरांसह—ती सर्व वीस, जणू दोन दिवस देवखात येथे एकत्र प्रकट होतात.

Verse 67

गयाशिरे च यत्पुण्यं प्रयागे मकरकण्टके । प्रयागे सोमतीर्थे च तत्पुण्यं माण्डवेश्वरे

गयाशिर येथे जे पुण्य, प्रयागच्या मकरकण्टक येथे जे, आणि प्रयागच्या सोमतीर्थी जे पुण्य—तेच पुण्य माण्डवेश्वर येथे प्राप्त होते.

Verse 68

पट्टबन्धेन यत्पुण्यं मात्रायां लकुलेश्वरे । आश्विन्यामश्विनीयोगे तत्पुण्यं माण्डवेश्वरे

मात्रा येथील लकुलेश्वर येथे पट्टबन्ध-विधीने जे पुण्य मिळते, आणि आश्विन महिन्यात अश्विनीयोगाच्या वेळी जे पुण्य होते—तेच पुण्य माण्डवेश्वर येथेही मिळते.

Verse 69

उज्जयिन्यां महाकाले वाराणस्यां त्रिपुष्करे । संनिहत्यां रविग्रस्ते माण्डव्याख्ये सनातनम्

उज्जयिनीतील महाकाल, वाराणसीतील त्रिपुष्कर, संनिहत्या व रविग्रस्त, आणि माण्डव्य नावाचे सनातन क्षेत्र—या सर्वांची पावन महिमा (येथे) कथिली आहे.

Verse 70

इति ज्ञात्वा महाराज सर्वतीर्थेषु चोत्तमम् । पित्ःन्देवान् समभ्यर्च्य स्नानदानादिपूजनैः

हे महाराज! हे सर्व तीर्थांमध्ये उत्तम आहे असे जाणून, तेथे स्नान, दान इत्यादी पूजनकर्मांनी पितर व देव यांची विधिपूर्वक आराधना करावी.

Verse 71

चतुर्दश्यां निराहारः स्थितो भूत्वा शुचिव्रतः । पूजयेत्परया भक्त्या रात्रौ जागरणे शिवम्

चतुर्दशीला निराहार राहून, स्थिर होऊन शुचिव्रत धारण करून, रात्रौ जागरणात पराभक्तीने शिवाची पूजा करावी.

Verse 72

स्नानैश्च विविधैर्देवं पुष्पागरुविलेपनैः । प्रभाते पौर्णमास्यां तु स्नानादिविधितर्पणैः

विविध स्नानांनी तसेच पुष्प व अगुरु-लेपन अशा सुगंधी अर्पणांनी देवाचे पूजन करावे. पौर्णिमेच्या प्रभाती स्नान करून विधिपूर्वक तर्पणादी कर्मही करावे.

Verse 73

श्राद्धेन हव्यकव्येन शिवपूजार्चनेन च । अग्निष्टोमादियज्ञैश्च विधिवच्चाप्तदक्षिणैः

हव्य-कव्ययुक्त श्राद्धाने, शिवाची पूजा-अर्चना करून, तसेच अग्निष्टोमादी यज्ञ विधिपूर्वक व योग्य दक्षिणेसह संपन्न केल्याने (पुण्य प्राप्त होते).

Verse 74

धौतपापो विशुद्धात्मा फलते फलमुत्तमम् । गोसहस्रप्रदानेन दत्तं भवति भारत

ज्याची पापे धुऊन जातात व अंतःकरण शुद्ध होते, तो उत्तम फल प्राप्त करतो. हे भारत, हे जणू हजार गायींचे दान केल्यासारखे फलदायी ठरते.

Verse 75

स्नानाद्यैर्विधिवत्तत्र तद्दिने शिवसन्निधौ । हिरण्यं वृषभं धेनुं भूमिं गोमिथुनं हयम्

तेथे स्नानादी विधिपूर्वक करून, त्याच दिवशी शिवसन्निधीत सुवर्ण, वृषभ, धेनू, भूमी, गोयुगल आणि अश्व यांचे दान करावे.

Verse 76

शिवमुद्दिश्य वै वस्त्रयुग्मे दद्यात्सुरूपिणे । पादुकोपानहौ छत्रं भाजनं रक्तवाससी

शिवाला उद्देशून योग्य व सुरूप पात्राला वस्त्रयुग्म दान द्यावे. तसेच पादुका-उपानह, छत्र, भाजन आणि रक्तवस्त्रही द्यावे.

Verse 77

होमं जाप्यं तथा दानमक्षयं सर्वमेव तत् । ऋचमेकां तु ऋग्वेदे यजुर्वेदे यजुस्तथा

होम, जप आणि दान—हे सर्व अक्षय होते. ऋग्वेदातील एक ऋचा आणि यजुर्वेदातील एक यजुस्-मंत्रही जपावा.

Verse 78

सामैकं सामवेदे तु जपेद्देवाग्रसंस्थितः । सम्यग्वेदफलं तस्य भवेद्वै नात्र संशयः

सामवेदातील एक साम, देवांच्या अग्रस्थानी (परम देवासमोर) उभे राहून जपावे; त्याला वेदाचे पूर्ण फळ मिळते—यात संशय नाही.

Verse 79

गायत्रीजाप्यमात्रस्तु वेदत्रयफलं लभेत् । कुलकोटिशतं साग्रं लभते तु शिवार्चनात्

केवळ गायत्री-जपाने त्रिवेदाचे फळ मिळते; आणि शिवपूजनाने आपल्या कुलातील शंभर कोटी जनांचेही पूर्ण कल्याण व उद्धार होतो.

Verse 80

स्नाने दाने तथा श्राद्धे जागरे गीतवादिते । अनिवर्तिका गतिस्तस्य शिवलोकात्कदाचन

स्नान, दान, श्राद्ध, रात्रिजागरण आणि वाद्यासहित भजन-कीर्तन यांमुळे त्याची गती अनिवर्तनीय होते; तो शिवलोकातून कधीच परत येत नाही.

Verse 81

कालेन महताविष्टो मर्त्यलोके समाविशेत् । राजा भवति मेधावी सर्वव्याधिविवर्जितः

दीर्घ काळानंतर तो पुन्हा मर्त्यलोकी आला, तर तो राजा होतो—मेधावी आणि सर्व रोगांपासून मुक्त.

Verse 82

जीवेद्वर्षशतं साग्रं पुत्रपौत्रधनान्वितः । तच्च तीर्थं पुनः स्मृत्वा लीयमानो महेश्वरे

तो पुत्र‑पौत्र व धनसंपत्तीने युक्त होऊन शंभर वर्षांहून अधिक जगतो; आणि त्या तीर्थाचे पुन्हा स्मरण करून शेवटी महेश्वरात लीन होतो.

Verse 83

उपास्ते यस्तु वै सन्ध्यां तस्मिंस्तीर्थे च पर्वणि । साङ्गोपाङ्गैश्चतुर्वेदैर्लभते फलमुत्तमम्

जो त्या तीर्थी पर्वणी संध्योपासना करतो, तो साङ्गोपाङ्ग चतुर्वेदाध्ययनास तुल्य असे परम फल प्राप्त करतो.

Verse 84

तत्र सर्वं शिवक्षेत्राच्छरपातं समन्ततः । न संचरेद्भयोद्विग्ना ब्रह्महत्या नराधिप

हे नराधिप! तेथे शिवक्षेत्राच्या सर्व बाजूंनी बाण पडेल इतक्या अंतरापर्यंत भयभीत ब्रह्महत्येचे पापही फिरकत नाही.

Verse 85

यत्र तत्र स्थितो वृक्षान् पश्यते तीर्थतत्परः । विविधैः पातकैर्मुक्तो मुच्यते नात्र संशयः

तीर्थनिष्ठ यात्रेकरू जिथे कुठे उभा राहून तेथील वृक्षांचे दर्शन करतो, तो विविध पातकांपासून मुक्त होतो—यात संशय नाही.

Verse 86

श्वभ्री तत्र महाराज जलमध्ये प्रदृश्यते । कथानिका पुराणोक्ता वानरी तीर्थसेवनात्

हे महाराज! तेथे पाण्याच्या मध्यभागी ‘श्वभ्री’ नावाची एक कुंडी दिसते. पुराणोक्त कथेनुसार एका वानरीने तीर्थसेवेने शुद्धी प्राप्त केली.

Verse 87

तत्र कूपो महाराज तिष्ठते देवनिर्मितः । शिवस्य पश्चिमे भागे शिवक्षेत्रमनुत्तमम्

तेथे, हे महाराज, देवांनी निर्मिलेला एक कूप उभा आहे। शिवाच्या पश्चिम भागी अनुपम शिवक्षेत्र आहे।

Verse 88

वृषोत्सर्गं तु यः कुर्यात्तस्मिंस्तीर्थे नराधिप । क्रीडन्ति पितरस्तस्य स्वर्गलोके यदृच्छया

हे नराधिप! जो त्या तीर्थी वृषोत्सर्ग करील, त्याचे पितर स्वर्गलोकी यथेच्छ क्रीडा करतात।

Verse 89

अगम्यागमने पापमयाज्ययाजने कृते । स्तेयाच्च ब्रह्मगोहत्यागुरुघाताच्च पातकम् । तत्सर्वं नश्यते पापं वृषोत्सर्गे कृते तु वै

अगम्यगमन, अयाज्यास याजन, चोरी, ब्राह्मणहत्या, गोहत्या व गुरुघात यांपासून जे पातक होते—वृषोत्सर्ग केल्यावर ते सर्व पाप नष्ट होते.

Verse 90

माण्डव्यतीर्थमाहात्म्यं यः शृणोति समाधिना । मुच्यते सर्वपापेभ्यो नात्र कार्या विचारणा

जो समाधिभावाने माण्डव्यतीर्थाचे माहात्म्य ऐकतो, तो सर्व पापांतून मुक्त होतो; येथे विचार करण्याची गरज नाही.

Verse 172

अध्याय

‘अध्याय’—हे अध्यायसमाप्ती/परिवर्तन दर्शविणारे पद आहे.