
या अध्यायात मार्कंडेय मुनी राजाला तीर्थोपदेश देतात आणि नर्मदेच्या उत्तरेकाठी असलेल्या परम शैव ‘कर्कटेश्वर’ तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. हे स्थान पापहर मानले आहे. विधिपूर्वक स्नान करून जो शिवपूजन करतो, त्याला मृत्यूनंतर रुद्रलोकाकडे अविचल, परत न फिरणारी गती प्राप्त होते. मुनी म्हणतात की या तीर्थाची महिमा पूर्णपणे संक्षेपात सांगता येत नाही; तरी मुख्य तत्त्व स्पष्ट करतात—येथे केलेले शुभ वा अशुभ कर्म ‘अक्षय’ होते, म्हणजे पवित्र क्षेत्रात कर्मफलाची टिकाऊपणा अधिक वाढतो. वलखिल्य ऋषी आणि मरीचिसंबंधी तपस्वी स्वेच्छेने येथे रमतात; तसेच देवी नारायणी येथे कठोर तपश्चर्या अखंड करीत असते. शेवटी पितृतर्पणाचे विधान येते—जो येथे स्नान करून तर्पण करतो, तो बारा वर्षे पितरांना तृप्त करतो. अशा रीतीने आत्मकल्याण, सदाचार आणि कुलकर्तव्य हे एकाच तीर्थकर्मात एकत्र गुंफले जाते.
Verse 1
मार्कण्डेय उवाच । धर्मपुत्र ततो गच्छेत्कर्कटेश्वरमुत्तमम् । उत्तरे नर्मदाकूले सर्वपापक्षयंकरम्
मार्कण्डेय म्हणाले—हे धर्मपुत्रा! मग उत्तरेच्या नर्मदा-तटी असलेल्या, सर्व पापांचा क्षय करणाऱ्या उत्तम कर्कटेश्वराकडे जावे।
Verse 2
तत्र स्नात्वा विधानेन यस्तु पूजयते शिवम् । अनिवर्तिका गतिस्तस्य रुद्रलोकादसंशयम्
तेथे विधिपूर्वक स्नान करून जो शिवाची पूजा करतो, त्याची गती अनावर्त होते; तो निःसंशय रुद्रलोकास प्राप्त होतो।
Verse 3
तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं पुराणे यच्छ्रुतं मया । न तद्वर्णयितुं शक्यं संक्षेपेण वदाम्यतः
त्या तीर्थाचे माहात्म्य, पुराणांत मी जसे ऐकले आहे, तसे यथार्थ वर्णन करणे शक्य नाही; म्हणून मी ते संक्षेपाने सांगतो।
Verse 4
तत्र तीर्थे तु यः कुर्यात्किंचित्कर्म शुभाशुभम् । हर्षान्मदान्महाराज तत्सर्वं जायतेऽक्षयम्
त्या तीर्थस्थानी जो कोणी थोडेसेही शुभ वा अशुभ कर्म करील, हे महाराज, हर्षाने किंवा प्रमादाने केलेले ते सर्व कर्म अक्षय फल देणारे होते।
Verse 5
तत्र तीर्थे तपस्तप्त्वा वालखिल्या मरीचयः । रमन्तेऽद्यापि लोकेषु स्वेच्छया कुरुनन्दन
त्या तीर्थात तप करून वालखिल्य व मरीचि, हे कुरुनंदना, आजही स्वेच्छेने लोकांत विचरत आनंदित राहतात।
Verse 6
तत्रस्थास्तन्न जानन्ति नराज्ञानबहिष्कृताः । शरीरस्थमिवात्मानमक्षयं ज्योतिरव्ययम्
तेथे राहणारे ते सत्य जाणत नाहीत, कारण अज्ञानाने ते बहिष्कृत झालेले असतात; जसे देहात असलेला आत्मा—अक्षय, अव्यय ज्योती—तरीही न ओळखावा।
Verse 7
तत्र तीर्थे नृपश्रेष्ठ देवी नारायणी पुरा । अद्यापि तपते घोरं तपो यावत्किलार्बुदम्
त्या तीर्थात, हे नृपश्रेष्ठा, देवी नारायणीने पूर्वी घोर तप केले; आणि आजही अर्बुद-पर्यंत काळ उग्र तप करीत आहे।
Verse 8
तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा तर्पयेत्पितृदेवताः । तस्य ते द्वादशाब्दानि तृप्तिं यान्ति पितामहाः
त्या तीर्थात जो स्नान करून पितृदेवतांना तर्पण करतो, त्याचे पितामह बारा वर्षे तृप्त राहतात।
Verse 137
। अध्याय
इति अध्याय समाप्त।