Adhyaya 83

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महाराज तीर्थं परमशोभनम् । ब्रह्महत्याहरं प्रोक्तं रेवातटसमाश्रयम् । हनूमताभिधं ह्यत्र विद्यते लिङ्गमुत्तमम्

श्री मार्कंडेय म्हणाले—त्यानंतर, हे महाराज, परम शोभन अशा तीर्थास जावे, जे ब्रह्महत्या-नाशक म्हणून प्रसिद्ध असून रेवा-तटावर आहे. तेथे ‘हनूमता’ नावाचे उत्तम लिंग आहे।

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । हनूमन्तेश्वरं नाम कथं जातं वदस्व मे । ब्रह्महत्याहरं तीर्थं रेवादक्षिणसंस्थितम्

युधिष्ठिर म्हणाले—‘हनूमन्तेश्वर’ हे नाव कसे पडले ते मला सांगा. हे ब्रह्महत्या-नाशक तीर्थ रेवेच्या दक्षिण तीरावर स्थित आहे।

Verse 3

श्रीमार्कण्डेय उवाच । साधु साधु महाबाहो सोमवंशविभूषण । गुह्याद्गुह्यतरं तीर्थं नाख्यातं कस्यचिन्मया

श्री मार्कंडेय म्हणाले— साधु, साधु, हे महाबाहो, सोमवंशभूषण! हे तीर्थ गुह्याहूनही अधिक गुह्य आहे; मी ते कोणालाही सांगितलेले नाही.

Verse 4

तव स्नेहात्प्रवक्ष्यामि पीडितो वार्द्धकेन तु । पूर्वं जातं महद्युद्धं रामरावणयोरपि

तुझ्या स्नेहामुळे, वार्धक्याने पीडित असूनही, मी हे सांगतो. पूर्वी राम आणि रावण यांच्यातही एक महान युद्ध झाले होते.

Verse 5

पुलस्त्यो ब्रह्मणः पुत्रो विश्रवास्तस्य वै सुतः । रावणस्तेन संजातो दशास्यो ब्रह्मराक्षसः

पुलस्त्य हे ब्रह्मदेवांचे पुत्र होते आणि त्यांचा पुत्र विश्रवा होता. त्याच्यापासून दशानन रावण जन्मला— ब्रह्मराक्षस म्हणून प्रसिद्ध.

Verse 6

त्रैलोक्यविजयी भूतः प्रसादाच्छूलिनः स च । गीर्वाणा विजिताः सर्वे रामस्य गृहिणी हृता

त्रिशूलधारी प्रभूच्या कृपेने तो त्रैलोक्यविजयी झाला. सर्व देव पराजित झाले आणि रामाची गृहिणी (सीता) हरण केली गेली.

Verse 7

वारितः कुम्भकर्णेन सीतां मोचय मोचय । विभीषणेन वै पापो मन्दोदर्या पुनःपुनः

तो पापी कुम्भकर्णाने, विभीषणाने आणि पुन्हा पुन्हा मंदोदरीने रोखला— “सीतेला सोड, सोड!” असे म्हणत.

Verse 8

त्वं जितः कार्तवीर्येण रैणुकेयेन सोऽपि च । स रामो रामभद्रेण तस्य संख्ये कथं जयः

तू कार्तवीर्याने जिंकला गेलास, आणि तोही रैणुकेय राम (जामदग्न्य) याने पराभूत झाला. तो रामसुद्धा रामभद्राने जिंकला; मग रणात त्याचा जय कसा निश्चित होईल?

Verse 9

रावण उवाच । वानरैश्च नरैरृक्षैर्वराहैश्च निरायुधैः । देवासुरसमूहैश्च न जितोऽहं कदाचन

रावण म्हणाला—निरायुध वानर, नर, ऋक्ष (अस्वल) व वराह यांनी, तसेच देव-आसुरांच्या समूहांनीही, मी कधीच जिंकला गेलो नाही.

Verse 10

श्रीमार्कण्डेय उवाच । सुग्रीवहनुमद्भ्यां च कुमुदेनाङ्गदेन च । एतैरन्यैः सहायैश्च रामचन्द्रेण वै जितः

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—सुग्रीव-हनुमान, कुमुद-अंगद आणि इतर सहाय्यकांसह, रामचंद्रानेच तुला खरोखर जिंकले.

Verse 11

रामचन्द्रेण पौलस्त्यो हतः संख्ये महाबलः । वनं भग्नं हताः शूराः प्रभञ्जनसुतेन च

महाबली पौलस्त्य (रावण) रणात रामचंद्राने मारला. वन उद्ध्वस्त झाले, आणि प्रभंजनसुत (हनुमान) यानेही शूर वीरांना ठार केले.

Verse 12

रावणस्य सुतो जन्ये हतश्चाक्षकुमारकः । आयामो रक्षसां भीमः सम्पिष्टो वानरेण तु

रणात रावणाचा पुत्र अक्षकुमार मारला गेला; आणि राक्षसांचा एक भयंकर योद्धाही वानराने चिरडून टाकला.

Verse 13

एवं रामायणे वृत्ते सीतामोक्षे कृते सति । अयोध्यां तु गते रामे हनुमान्स महाकपिः

अशा रीतीने रामायणातील वृत्तांत पूर्ण झाला आणि सीतेचा मोक्ष संपन्न झाला. राम अयोध्येला गेल्यावर तो महाकपी हनुमान पुढे प्रस्थान झाला।

Verse 14

कैलासाख्यं गतः शैलं प्रणामाय महेशितुः । तिष्ठ तिष्ठेत्यसौ प्रोक्तो नन्दिना वानरोत्तमः

महेश्वराला प्रणाम करण्यासाठी तो कैलास नावाच्या पर्वतावर गेला. तेव्हा वानरश्रेष्ठ हनुमानास नंदी म्हणाला—“थांब, थांब!”

Verse 15

ब्रह्महत्यायुतस्त्वं हि राक्षसानां वधेन हि । भैरवस्य सभा नूनं न द्रष्टव्या त्वया कपे

राक्षसांचा वध केल्यामुळे तुझ्यावर ब्रह्महत्येचे पाप लागले आहे. म्हणून, हे कपे, भैरवाची सभा तुला नक्कीच पाहू नये, तेथे जाऊ नये।

Verse 16

हनुमानुवाच । नन्दिनाथ हरं पृच्छ पातकस्योपशान्तिदम् । पापोऽहं प्लवगो यस्मात्संजातः कारणान्तरात्

हनुमान म्हणाला—हे नंदिनाथ, पातकाची शांती करणारा उपाय हर (शिव) यांना विचारा. कारण मी प्लवंग असूनही अन्य कारणामुळे पापयुक्त झालो आहे।

Verse 17

नन्द्युवाच । रुद्रदेहोद्भवा किं ते न श्रुता भूतले स्थिता । श्रवणाज्जन्मजनितं द्विगुणं कीर्तनाद्व्रजेत्

नंदी म्हणाला—हे रुद्रदेहातून उत्पन्न, पृथ्वीवर राहून तू हे ऐकले नाहीस काय? केवळ श्रवणाने जन्मजन्य पाप नष्ट होते; आणि कीर्तनाने दुप्पट पुण्य प्राप्त होते।

Verse 18

त्रिंशज्जन्मार्जितं पापं नश्येद्रेवावगाहनात् । तस्मात्त्वं नर्मदातीरं गत्वा चर तपो महत्

रेवेत स्नान केल्याने तीस जन्मांत साचलेले पाप नष्ट होते. म्हणून तू नर्मदा-तीरी जाऊन महान तप आचर.

Verse 19

गन्धर्वाहसुतोऽप्येवं नन्दिनोक्तं निशम्य च । प्रयातो नर्मदातीरमौर्व्यादक्षिणसङ्गमम्

गंधर्वाहेचा पुत्रही नंदीचे वचन ऐकून नर्मदा-तीरी, और्वीच्या दक्षिण संगमाकडे निघाला.

Verse 20

दध्यौ सुदक्षिणे देवं विरूपाक्षं त्रिशूलिनम् । जटामुकुटसंयुक्तं व्यालयज्ञोपवीतिनम्

दक्षिणाभिमुख होऊन त्याने देव विरूपाक्ष त्रिशूलधारीचे ध्यान केले—जटामुकुटधारी व सर्प-यज्ञोपवीत परिधान केलेला.

Verse 21

भस्मोपचितसर्वाङ्गं डमरुस्वरनादितम् । उमार्द्धाङ्गहरं शान्तं गोनाथासनसंस्थितम्

त्याने त्या शांत प्रभूचे ध्यान केले—ज्याचे सर्वांग भस्माने लेपित, डमरूच्या नादाने निनादित, उमा अर्धांगधारी आणि वृषभनाथ (नंदी) आसनावर विराजमान.

Verse 22

वत्सरान् सुबहून् यावदुपासांचक्र ईश्वरम् । तावत्तुष्टो महादेव आजगाम सहोमया

अनेक वर्षे त्याने ईश्वराची उपासना केली. तेव्हा प्रसन्न होऊन महादेव उमा सहित तेथे आले.

Verse 23

उवाच मधुरां वाणीं मेघगम्भीरनिस्वनाम् । साधु साध्वित्युवाचेशः कष्टं वत्स त्वया कृतम्

तो मेघगर्जनेसारख्या गंभीर मधुर वाणीने बोलला— “साधु, साधु,” असे ईश्वर म्हणाला; “वत्सा, तू अत्यंत कठीण कार्य केलेस।”

Verse 24

न च पूर्वं त्वया पापं कृतं रावणसंक्षये । स्वामिकार्यरतस्त्वं हि सिद्धोऽसि मम दर्शनात्

रावणसंहारात तू पूर्वी कोणतेही पाप केले नाहीस. स्वामीच्या कार्यात तत्पर राहून, माझ्या दर्शनाने तू सिद्धी प्राप्त केलीस।

Verse 25

हनुमांश्च हरं दृष्ट्वा उमार्द्धाङ्गहरं स्थिरम् । साष्टाङ्गं प्रणतोऽवोचज्जय शम्भो नमोऽस्तु ते । जयान्धकविनाशाय जय गङ्गाशिरोधर

हनुमानाने उमा अर्धांग धारण करणाऱ्या स्थिर हराला पाहून साष्टांग प्रणाम केला व म्हणाला— “जय शंभो, नमोऽस्तु ते; अंधकविनाशकाची जय, गंगाशिरोधराची जय।”

Verse 26

एवं स्तुतो महादेवो वरदो वाक्यमब्रवीत् । वरं प्रार्थय मे वत्स प्राणसम्भवसम्भव

अशी स्तुती झाल्यावर वरद महादेव म्हणाले— “वत्सा, माझ्याकडे वर माग; हे प्राणसम्भव (वायुदेव) याच्या पुत्रा।”

Verse 27

श्रीहनुमानुवाच । ब्रह्मरक्षोवधाज्जाता मम हत्या महेश्वर । न पापोऽहं भवेदेव युष्मत्सम्भाषणे क्षणात्

श्री हनुमान म्हणाले— “महेश्वर, ब्रह्मराक्षसवधामुळे माझ्यावर हत्यादोष आला आहे. हे देव, तुमच्याशी संभाषण होताच क्षणात मी पापी राहू नये।”

Verse 28

ईश्वर उवाच । नर्मदातीर्थमाहात्म्याद्धर्मयोगप्रभावतः । मन्मूर्तिदर्शनात्पुत्र निष्पापोऽसि न संशयः

ईश्वर म्हणाला—नर्मदा-तीर्थाच्या माहात्म्यामुळे, धर्म-योगाच्या प्रभावामुळे आणि माझ्या स्वरूपदर्शनाने, हे पुत्रा, तू निष्पाप झालास; यात संशय नाही।

Verse 29

अन्यं च ते प्रयच्छामि वरं वानरपुंगव । उपकाराय लोकानां नामानि तव मारुते

आणखी, हे वानरपुंगवा, मी तुला दुसरा वर देतो—लोकांच्या उपकारासाठी, हे मारुती, तुझी नावे सर्वत्र प्रसिद्ध होतील।

Verse 30

हनूमानं जनिसुतो वायुपुत्रो महाबलः । रामेष्टः फाल्गुनो गोत्रः पिङ्गाक्षोऽमितविक्रमः

तो हनुमान—अंजनीसुत, वायुपुत्र, महाबलवान; रामाचा प्रिय; फाल्गुन गोत्रातील; पिंगट नेत्रांचा, अमाप पराक्रमाचा आहे।

Verse 31

उदधिक्रमणश्रेष्ठो दशग्रीवस्य दर्पहा । लक्ष्मणप्राणदाता च सीताशोकनिवर्तनः

समुद्र लंघण्यात श्रेष्ठ, दशग्रीवाचा दर्प नाश करणारा; लक्ष्मणाला प्राण देणारा आणि सीतेचा शोक दूर करणारा।

Verse 32

इत्युक्त्वान्तर्दधे देव उमया सह शङ्करः । हनूमानीश्वरं तत्र स्थापयामास भक्तितः

असे बोलून देव शंकर उमेच्या सहित अंतर्धान पावले। मग हनुमानाने तेथे भक्तिभावाने ईश्वराची स्थापना केली।

Verse 33

आत्मयोगबलेनैव ब्रह्मचर्यप्रभावतः । ईश्वरस्य प्रसादेन लिङ्गं कामप्रदं हि तत् । अच्छेद्यमप्रतर्क्यं च विनाशोत्पत्तिवर्जितम्

आत्मयोगाच्या बळानेच आणि ब्रह्मचर्याच्या प्रभावाने, ईश्वरकृपेने ते लिंग खरोखर इच्छित फल देणारे झाले—अच्छेद्य, तर्कातीत आणि उत्पत्ती-विनाशरहित।

Verse 34

श्रीमार्कण्डेय उवाच । हनूमन्तेश्वरे पुत्र प्रत्यक्षप्रत्ययं शृणु । यद्वृत्तं द्वापरस्यादौ त्रेतान्ते पाण्डुनन्दन

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—हे पुत्रा! हनूमन्तेश्वर येथे प्रत्यक्ष व प्रमाणभूत वृत्तान्त ऐक—जो द्वापरयुगाच्या आरंभी आणि त्रेतायुगाच्या शेवटी घडला, हे पाण्डुनंदना।

Verse 35

सुपर्वा नाम भूपालो बभूव वसुधातले । तस्य राज्ञः सदा सौख्यं नरा दीर्घायुषः सदा

वसुधातळी सुपर्वा नावाचा एक भूपाल झाला. त्या राजाच्या राज्यात सदैव सुख-समृद्धी होती आणि प्रजा नेहमीच दीर्घायुषी होती।

Verse 36

स पुत्रधनसंयुक्तश्चौरोपद्रववर्जितः । शतबाहुर्बभूवास्य पुत्रो भीमपराक्रमः

तो पुत्र-धनाने संपन्न होता आणि त्याच्या राज्यात चोरांचा उपद्रव नव्हता. त्याचा पुत्र शतबाहु, भीम पराक्रमाचा वीर होता।

Verse 37

आसक्तोऽसौ सदा कालं पापधर्मैर्नरेश्वर । अटाट्यत धरां सर्वां पर्वतांश्च वनानि च

हे नरेश्वर! तो सदैव पापधर्मांत आसक्त असे; अस्वस्थपणे तो संपूर्ण पृथ्वीवर—पर्वतांत व वनांतही—भटकत फिरत असे।

Verse 38

वधार्थं मृगयूथानामागतो विन्ध्यपर्वतम् । तरुजातिसमाकीर्णे हस्तियूथसमाचिते

मृगांच्या कळपांचा वध करण्यासाठी तो विन्ध्य पर्वतावर आला—नाना वृक्षजातींनी दाटलेला व हत्तींच्या कळपांनी भरलेला।

Verse 39

सिंहचित्रकशोभाढ्ये मृगवाराहसंकुले । क्रीडित्वा स वने राजा नर्मदामानतः क्वचित्

सिंहांच्या व नानाविध शोभेच्या वैभवाने नटलेल्या, मृग व वराहांनी भरलेल्या त्या वनात राजा क्रीडा करीत करीत कधीतरी नर्मदेच्या जवळ आला।

Verse 40

हनूमन्तवने प्राप्तः शतक्रोशप्रमाणके । चिञ्चिणीवनशोभाढ्ये कदम्बतरुसंकुले

तो शतक्रोश विस्ताराच्या हनूमंतवनात पोहोचला—चिंचांच्या उपवनांनी शोभित व कदंब वृक्षांनी दाटलेला।

Verse 41

नित्यं पालाशजम्बीरैः करंजखदिरैस्तथा । पाटलैर्बदरैर्युक्तैः शमीतिन्दुकशोभितम्

ते वन नित्य पलाश व जंबीर, तसेच करंज व खदिर यांनी युक्त; पाटल व बदरांनी संयुक्त आणि शमी व तिंदुकांनी शोभित होते।

Verse 42

मृगयूथैः समाछन्नशिखण्डिस्वरनादितम् । पारावतकसङ्घानां समन्तात्स्वरशोभितम्

ते वन मृगांच्या कळपांनी आच्छादित व मोरांच्या नादाने निनादित होते; आणि सर्व बाजूंनी पारव्यांच्या थव्यांच्या मधुर स्वरांनी शोभत होते।

Verse 43

शरत्कालेऽरमद्राजा बहुले चाश्विनस्य सः । वनमध्यं गतोऽद्राक्षीद्भ्रमन्तं पिङ्गलद्विजम्

शरदृतूत, आश्विन पौर्णिमेच्या वेळी राजा आनंदाने क्रीडा करीत होता। मग तो वनाच्या मध्यभागी गेला आणि तेथे पिंगलवर्ण ब्राह्मण भटकताना पाहिला।

Verse 44

पुस्तिकाकरसंस्थं च पप्रच्छ चपलं द्विजम्

हातात पुस्तिका धरलेल्या त्या चंचल ब्राह्मणाला राजाने तेथे प्रश्न विचारला।

Verse 45

शतबाहुरुवाच । एकाकी त्वं वने कस्माद्भ्रमसे पुस्तिकाकरः । इतस्ततोऽपि सम्पश्यन् कथयस्व द्विजोत्तम

शतबाहू म्हणाला—हे द्विजोत्तम! तू एकटा या वनात हातात पुस्तिका घेऊन का भटकतोस? इकडे-तिकडे पाहत मला सांग।

Verse 46

ब्राह्मण उवाच । कान्यकुब्जात्समायातः प्रेषितो राजकन्यया । अस्थिक्षेपाय वै राजन्हनूमन्तेश्वरे जले

ब्राह्मण म्हणाला—हे राजन्! मी कान्यकुब्जाहून आलो आहे. राजकन्येने मला हनूमन्तेश्वराच्या जलात अस्थिक्षेप करण्यासाठी पाठविले आहे।

Verse 47

राजोवाच । अस्थिक्षेपो जले कस्माद्धनूमन्तेश्वरे द्विज । क्रियते केन कार्येण साश्चर्यं कथ्यतां मम

राजा म्हणाला—हे द्विज! हनूमन्तेश्वराच्या जलात अस्थिक्षेप का केला जातो? कोणत्या कार्यासाठी हा विधी होतो? हे आश्चर्य मला सांग।

Verse 48

सुपर्वणः सुतो यानं त्यक्त्वा भूमौ प्रणम्य च । कृताञ्जलिपुटो भूत्वा ब्राह्मणाय नरेश्वर । समस्तं कथयामास वृत्तान्तं स्वं पुरातनम्

हे नरेश्वर! सुपर्वणाचा पुत्र वाहन सोडून भूमीवर साष्टांग प्रणाम करून, हात जोडून ब्राह्मणास आपला प्राचीन सर्व वृत्तान्त सांगू लागला।

Verse 49

ब्राह्मण उवाच । शिखण्डी नाम राजास्ति कन्यकुब्जे प्रतापवान् । अपुत्रोऽसौ महीपालः कन्या जाता मनोरथैः

ब्राह्मण म्हणाले—कन्यकुब्जात शिखण्डी नावाचा प्रतापवान राजा आहे. तो महीपाल अपुत्र होता; तरीही त्याच्या मनोऱथाप्रमाणे एक कन्या जन्मली.

Verse 50

जातिस्मरा सुचार्वङ्गी नर्मदायाः प्रभावतः । पित्रा च सैकदा कन्या विवाहाय प्रजल्पिता

नर्मदेच्या प्रभावाने ती कन्या जातिस्मरा व सुडौल अंगांची होती. एकदा पित्याने तिच्या विवाहाविषयी बोलणे काढले.

Verse 51

अनित्ये पुत्रि संसारे कन्यादानं ददाम्यहम् । श्वःकृत्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकम् । न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतं चास्य न चाकृतम्

‘मुली, हा संसार अनित्य आहे; मी तुझे कन्यादान करीन. उद्याचे कार्य आजच करावे, आणि अपराह्णाचेही पूर्वाह्णीच—कारण मृत्यू केलेले वा न केलेले याची वाट पाहत नाही.’

Verse 52

कन्योवाच । इच्छेयं यत्र काले हि तत्र देया त्वया पितुः । पुत्रीवाक्यादसौ राजा विस्मितो वाक्यमब्रवीत्

कन्या म्हणाली—‘पिताजी, ज्या वेळी मला इच्छा होईल, त्या वेळीच तुम्ही माझे विवाहदान करावे.’ मुलीचे वचन ऐकून राजा विस्मित होऊन बोलला.

Verse 53

शिखण्ड्युवाच । कथ्यतां मे महाभागे साश्चर्यं भाषितं त्वया । पितुर्वाक्येन सा बालोत्तमा ह्यागतान्तिकम्

शिखंडी म्हणाली—हे महाभागे! तू जे अद्भुत वचन बोललीस ते मला विस्ताराने सांग. पित्याच्या वचनाने ती उत्तम कन्या तुझ्या जवळ आली.

Verse 54

कथयामास यद्वृत्तं हनूमन्तेश्वरे नृप । कलापिनी ह्यहं तात युता भर्त्रावसं तदा

हे नृपा! मग तिने हनूमंतेश्वर येथे जे घडले ते सर्व सांगितले—“तात, मी तेव्हा कलापिनी होते आणि पतीसह तेथेच राहत होते.”

Verse 55

रेवौर्व्यासङ्गमन्तिस्था रेवाया दक्षिणे तटे । हनूमन्तवने पुण्ये चिक्रीडाहं यदृच्छया

रेवेच्या संगमाजवळ, रेवेच्या दक्षिण तीरावर, पवित्र हनूमंतवनात मी सहजच फिरत क्रीडा करीत होते.

Verse 56

भर्तृयुक्ता च संसुप्ता रजन्यां सरले नगे । आगता लुब्धकास्तत्र क्षुधार्ता वनमुत्तमम्

पतीसह मी रात्री सरळ वृक्षाखाली गाढ झोपले होते. तेव्हा भुकेने व्याकुळ झालेले शिकारी त्या उत्तम वनात तेथे आले.

Verse 57

भर्तृयोगयुता पापैर्दृष्टाहं वधचिन्तकैः । पाशबन्धं समादाय बद्धाहं स्वामिना सह

पतीसोबत असूनही, वधाचा विचार करणाऱ्या त्या पापींनी मला पाहिले. त्यांनी पाशाच्या दोऱ्या घेऊन माझ्या स्वामीसह मला बांधले.

Verse 58

ग्रीवां ते मोटयामासुः पिच्छाछोटनकं कृतम् । हुताशनमुखे तैस्तु सह कान्तेन लुब्धकैः

त्या लुब्धक शिकाऱ्यांनी तुझी मान वळवून पिसांचा गुच्छ केला आणि मग माझ्या प्रियासह आम्हांला अग्नीच्या मुखी टाकले।

Verse 59

परिभर्ज्यावयोर्मांसं भक्षयित्वा यथेष्टतः । सुप्ताः स्वस्थेन्द्रिया रात्रौ सा गता शर्वरी क्षयम्

आमचे मांस भाजून मनासारखे खाऊन ते रात्री तृप्त इंद्रियांनी झोपले; आणि ती रात्र संपत आली।

Verse 60

प्रभाते मांसशेषं च जम्बुकैर्गृध्रघातिभिः । मच्छरीरोद्भवं चास्थि स्नायुमांसेन चावृतम्

प्रभाती उरलेले मांस गिधाडघातक कोल्ह्यांनी नेले; आणि माझ्या देहातून उत्पन्न झालेले एक हाड स्नायु-मांसाने झाकलेले उरले।

Verse 61

गृहीतं घातिनैकेन चाकाशात्पतितं तदा । तं मांसभक्षणं दृष्ट्वा परे पक्षिण आगताः

तेव्हा एका घातक पक्ष्याने ते पकडले आणि ते आकाशातून खाली पडले; ते मांसभक्षण पाहून इतर पक्षीही आले।

Verse 62

दृष्ट्वा पक्षिसमूहं तु अस्थिखण्डं व्यसर्जयत् । विहगानां समस्तानां धावतां चैव पश्यताम्

पक्ष्यांचा समूह पाहताच त्याने ते अस्थिखंड टाकून दिले; सर्व विहंग धावत व पाहत राहिले।

Verse 63

पतितं नर्मदातोये हनूमन्तेश्वरे नृप । मदीयमस्थिखण्डं च पतितं नर्मदाजले

हे नृपा, हनूमन्तेश्वर येथे नर्मदेच्या पाण्यात माझ्या अस्थीचा एक खंड पडला; तो नर्मदेच्या पवित्र प्रवाहातच विलीन झाला।

Verse 64

तस्य तीर्थस्य पुण्येन जाताहं पुत्रिका तव । भूपकन्या त्वहं जाता पूर्णचन्द्रनिभानना

त्या तीर्थाच्या पुण्यप्रभावाने मी तुझी कन्या म्हणून जन्मले; मी राजकन्या झाले, माझे मुख पूर्णचंद्रासारखे उजळ आहे।

Verse 65

जातिस्मरा नरेन्द्रस्य संजाता भवतः कुले । तस्माद्विवाहं नेच्छामि मम भर्ता नृपोत्तम

हे नरेन्द्र, तुझ्या कुळात मी पूर्वजन्मस्मरणशक्तीने युक्त अशी जन्मले आहे; म्हणून मला विवाह नको—माझा भर्ता श्रेष्ठ राजा आहे।

Verse 66

विषमे वर्ततेऽद्यापि शकुन्तमृगजातिषु । तस्यास्थिशेषं राजेन्द्र तस्मिंस्तीर्थे भविष्यति

तो आजही पक्षी व मृगयोनीत विषम अवस्थेत आहे; पण हे राजेन्द्र, त्याच्या देहाच्या उरलेल्या अस्थी त्या तीर्थस्थानी मिळतील।

Verse 67

तत्क्षेपणार्थं वै तात प्रेषयाद्य द्विजोत्तमम् । एतत्ते सर्वमाख्यातं कारणं नृपसत्तम

म्हणून, हे ताता, त्या अस्थींच्या विसर्जनासाठी आजच एका श्रेष्ठ ब्राह्मणाला पाठवा; हे नृपश्रेष्ठ, मी तुला सर्व कारण सांगितले आहे।

Verse 68

मद्भर्ता विषमे स्थाने शकुन्तमृगजातिषु । यदि प्रेषयसे तात कंचित्त्वं नर्मदातटे

माझे पती अत्यंत विषम अवस्थेत, पक्षी व मृगांच्या योनिंमध्ये पडले आहेत। हे तात, तुम्ही कुणाला पाठवणार असाल तर नर्मदा-तटीच पाठवा।

Verse 69

तस्याहं कथयिष्यामि स्थानैश्चिह्नैश्च लक्षितम् । शिखण्डिनाप्यहं तत्र ह्याहूतो ह्यवनीपते

त्या स्थानाचे वर्णन मी देशचिन्हे व संकेतांसह सांगीन। हे अवनीपते, तेथेही शिखंडीनेच मला बोलाविले होते.

Verse 70

दास्यामि विंशतिग्रामान्गच्छ त्वं नर्मदातटे । प्रेषणं मे प्रतिज्ञातमलक्ष्म्या पीडितेन तु

मी वीस गावे देईन—तू नर्मदा-तटी जा. दुर्दैवाने पीडित होऊन मी हे प्रेषण प्रतिज्ञेने ठरविले आहे.

Verse 71

कन्योवाच । गच्छ त्वं नर्मदां पुण्यां सर्वपापक्षयंकरीम् । आग्नेय्यां सोमनाथस्य हनूमन्तेश्वरः परः

कन्या म्हणाली—तू पुण्यदायिनी, सर्व पापांचा क्षय करणाऱ्या नर्मदेकडे जा. सोमनाथाच्या आग्नेय (दक्षिण-पूर्व) दिशेस परम हनूमन्तेश्वराचे तीर्थ आहे.

Verse 72

अर्धक्रोशेन रेवाया विस्तीर्णो वटपादपः । करंजः कटहश्चैव सन्निधाने वटस्य च

रेवापासून अर्ध क्रोश अंतरावर एक विस्तीर्ण वडवृक्ष उभा आहे. त्या वडाच्या सन्निधानी करंज व कटह ही झाडेही आहेत.

Verse 73

न्यग्रोधमूलसांनिध्ये सूक्ष्मान्यस्थीनि द्रक्ष्यसि । समूह्य तानि संगृह्य गच्छ रेवां द्विजोत्तम

वडाच्या मुळाजवळ तुला सूक्ष्म अस्थिकण दिसतील. ती एकत्र करून काळजीपूर्वक संग्रह कर आणि, हे द्विजोत्तम, रेवेच्या तीराकडे जा.

Verse 74

आश्विनस्यासिते पक्षे त्रिपुरारिस्तु वै तिथौ । स्नाप्य त्रिशूलिनं भक्त्या रात्रौ त्वं कुरु जागरम्

आश्विन महिन्याच्या कृष्णपक्षात, त्रिपुरारि-तिथीला, भक्तिभावाने त्रिशूलधारी प्रभूचा अभिषेक कर आणि रात्रभर जागरण कर.

Verse 75

क्षिपेः प्रभाते तानि त्वं नाभिमात्रजलस्थितः । इत्युच्चार्य द्विजश्रेष्ठ विमुक्तिस्तस्य जायताम्

प्रभाती नाभीपर्यंत पाण्यात उभे राहून ती अस्थी विसर्जित कर—असे सांगून, हे द्विजश्रेष्ठ, त्याला मुक्ती प्राप्त होते.

Verse 76

क्षिप्त्वास्थीनि पुनः स्नानं कर्तव्यं त्वघनाशनम् । एवं कृते तु राजेन्द्र गतिस्तस्य भविष्यति

अस्थी विसर्जित केल्यावर पुन्हा स्नान करावे—ते पापनाशक आहे. असे केल्यास, हे राजेन्द्र, त्याची सद्गती निश्चित होते.

Verse 77

कथितं कन्यया यच्च तत्सर्वं पुस्तिकाकृतम् । आगतोऽहं नृपश्रेष्ठ तीर्थेऽत्र दुरितापहे

कन्येने जे काही सांगितले ते सर्व मी एका पुस्तिकेत लिहून ठेवले आहे. म्हणून, हे नृपश्रेष्ठ, पापहर या तीर्थस्थानी मी आलो आहे.

Verse 78

सोऽभिज्ञानं ततो दृष्ट्वा नीत्वास्थीनि नरेश्वर । पूर्वोक्तेन विधानेन प्राक्षिपं नार्मदा मसिपुष्पवृष्टिःऽशु साधु साध्विति पाण्डव । विमानं च ततो दिव्यमागतं बर्हिणस्तदा

मग, हे नरेश्वर, ओळखचिन्ह पाहून आणि अस्थी घेऊन, पूर्वोक्त विधीने मी त्या नर्मदेत विसर्जित केल्या. तत्क्षणी खड्ग-पुष्पवृष्टी झाली आणि “साधु साधु” असा जयघोष झाला, हे पांडवा; नंतर तेथे दिव्य विमान आले।

Verse 79

दिव्यरूपधरो भूत्वा गतो नाके कलापवान् । एवं तु प्रत्ययं दृष्ट्वा हनूमन्तेश्वरे नृप

दिव्य रूप धारण करून तो तेजस्वी स्वर्गास गेला. असे प्रमाण पाहून, हे नृप, हनूमन्तेश्वर येथे ते प्रत्यक्ष दिसले.

Verse 80

चकारानशनं विप्रः शतबाहुश्च भूपतिः । शोषयामासतुस्तौ स्वमीश्वराराधने रतौ

विप्राने अनशन केले आणि राजा शतबाहूनेही तसेच केले. दोघेही स्वामी ईश्वराच्या आराधनेत रत होऊन तपाने देह क्षीण करू लागले.

Verse 81

ध्यायन्तौ तस्थतुर्देवं शतबाहुद्विजोत्तमौ । मासार्धेन मृतो राजा शतबाहुर्महामनाः

राजा शतबाहू आणि श्रेष्ठ विप्र—हे दोघे देवाचे ध्यान करीत स्थिर राहिले. अर्ध्या महिन्यात महात्मा राजा शतबाहूचा देहान्त झाला.

Verse 82

किङ्कणीजालशोभाढ्यं विमानं तत्र चागतम् । साधु साधु नृपश्रेष्ठ विमानारोहणं कुरु

किंकिणींच्या जाळ्याने शोभणारे दिव्य विमान तेथे आले. (वाणी झाली)—“साधु साधु, हे नृपश्रेष्ठ, विमानावर आरोहण कर.”

Verse 83

। अध्याय

॥ अध्याय समाप्त ॥

Verse 84

अप्सरस ऊचुः । लोभावृतो ह्ययं विप्रो लोभात्पापस्य संग्रहः । हनूमन्तेश्वरे राजन्ये मृताः सत्त्वमास्थिताः

अप्सरा म्हणाल्या— हा ब्राह्मण लोभाने आच्छादित आहे; लोभापासूनच पापाचा संचय होतो. परंतु हनूमन्तेश्वर येथे जे राजवंशी मृत झाले, त्यांनी सत्त्वनिष्ठा प्राप्त केली.

Verse 85

ते यान्ति शांकरे लोके सर्वपापक्षयंकरे । नैव पापक्षयश्चास्य ब्राह्मणस्य नरेश्वर

ते शंकराच्या लोकास जातात, जो सर्व पापांचा क्षय करणारा आहे. पण, हे नरेश्वर, या ब्राह्मणाचा पापक्षय झाला नाही.

Verse 86

गृहं च गृहिणी चित्ते ब्राह्मणस्य प्रवर्तते । शतबाहुस्ततो विप्रमुवाच विनयान्वितः

ब्राह्मणाच्या चित्तात पुन्हा ‘घर’ आणि ‘पत्नी’ यांचे विचार उठू लागले. तेव्हा विनययुक्त शतबाहूने त्या ब्राह्मणास म्हटले.

Verse 87

त्यज मूलमनर्थस्य लोभमेनं द्विजोत्तम । इत्युक्त्वा स्वर्ययौ राजा स्वर्गकन्यासमावृतः

हे द्विजोत्तम, हा लोभ सोड— हाच अनर्थाचा मूळ आहे. असे बोलून राजा स्वर्गास गेला, स्वर्गकन्यांनी वेढलेला.

Verse 88

दिनैः कैश्चिद्गतो विप्रः स्वर्गं वैतालिकैर्वृतः । बर्ही च काशीराजस्य पुत्रस्तीर्थप्रभावतः

काही दिवसांनी तो विप्र दिव्य वैतालिकांनी वेढलेला स्वर्गास गेला. तसेच काशीराजाचा पुत्र बर्ही हाही त्या तीर्थाच्या प्रभावाने तेच फल प्राप्त झाला.

Verse 89

आत्मानं कन्यया दत्तं पूर्वजन्म व्यचिन्तयन् । सा च तं प्रौढमालोक्य पितुराज्ञामवाप्य च । स्वयंवरे स्वभर्तारं लेभे साध्वी नृपात्मजम्

पूर्वजन्म आठवून तो विचार करू लागला की त्या कन्येने मला कसे ‘दान’ केले होते. आणि ती साध्वी कन्या त्याला आता प्रौढ पाहून, पित्याची आज्ञा मिळवून, स्वयंवरात त्या राजपुत्रालाच पती म्हणून वरण करते.

Verse 90

श्रीमार्कण्डेय उवाच । एतद्वृत्तान्तमभवत्तस्मिंस्तीर्थे नृपोत्तम । एतस्मात्कारणान्मेध्यं तीर्थमेतत्सदा नृप

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—हे नृपोत्तम, हा सर्व वृत्तान्त त्या तीर्थस्थानीच घडला. म्हणून, हे राजन्, हे तीर्थ सदैव मेध्य, शुद्ध व पावन आहे.

Verse 91

अष्टम्यां वा चतुर्दश्यां सर्वकालं नरेश्वर । विशेषाच्चाश्विने मासि कृष्णपक्षे चतुर्दशीम्

हे नरेश्वर, अष्टमी किंवा चतुर्दशीला—कोणत्याही काळी—(हे करावे); पण विशेषतः आश्विन मासातील कृष्णपक्षाच्या चतुर्दशीला.

Verse 92

स्नापयेदीश्वरं भक्त्या क्षौद्रक्षीरेण सर्पिषा । दध्ना च खण्डयुक्तेन कुशतोयेन वै पुनः

भक्तीने ईश्वरास स्नान घालावे—मधु व दूधाने, तुपाने, साखर मिसळलेल्या दह्याने, आणि नंतर कुशाने पवित्र केलेल्या जलाने.

Verse 93

श्रीखण्डेन सुगन्धेन गुण्ठयेच्च महेश्वरम् । ततः सुगन्धपुष्पैश्च बिल्वपत्रैश्च पूजयेत्

सुगंधित श्रीखंडचंदनाने महेश्वरास लेपन करावे। नंतर सुगंधी पुष्पे व बिल्वपत्रांनी विधिपूर्वक पूजन करावे।

Verse 94

मुचकुन्देन कदेन जातीकाशकुशोद्भवैः । उन्मत्तमुनिपुष्पौघैः पुष्पैस्तत्कालसम्भवैः

मुचकुंदाच्या फुलांनी, कदा फुलांनी, जाती (चमेली) फुलांनी, काश व कुशापासून उत्पन्न फुलांनी—तसेच उन्मत्तमुनि फुलांच्या समूहाने आणि त्या ऋतूत मिळणाऱ्या फुलांनीही—

Verse 95

अर्चयेत्परया भक्त्या हनूमन्तेश्वरं शिवम् । घृतेन दापयेद्दीपं तैलेन तदभावतः

परम भक्तीने हनूमन्तेश्वर शिवाचे अर्चन करावे। तुपाने दीप अर्पण करावा; तूप नसेल तर तेलाने करावा.

Verse 96

श्राद्धं च कारयेत्तत्र ब्राह्मणैर्वेदपारगैः । सर्वलक्षणसम्पूर्णैः कुलीनैर्गृहपालकैः

तेथे वेदपारंगत ब्राह्मणांकडून श्राद्ध करवावे—जे सर्व सद्‌लक्षणांनी संपन्न, कुलीन व गृहधर्मपालक असतील.

Verse 97

तर्पयेद्ब्राह्मणान् भक्त्या वसनान्नहिरण्यतः । नरकस्था दिवं यान्तु प्रोच्येति प्रणमेद्द्विजान्

भक्तीने ब्राह्मणांना वस्त्र, अन्न व सुवर्ण देऊन तृप्त करावे। ‘नरकस्थ जन स्वर्गास जावोत’ असे म्हणून द्विजांना प्रणाम करावा.

Verse 98

पतितान् वर्जयेद्विप्रान् वृषली यस्य गेहिनी । स्ववृषं चापरित्यज्य वृषैरन्यैर्वृषायते

पतित ब्राह्मणांचा त्याग करावा; आणि ज्याची गृहिणी वृषली असेल—स्वपतीचा त्याग करून अन्य पुरुषांची ‘पत्नी’ होऊन राहते—अशा पुरुषालाही वर्ज्य करावे।

Verse 99

वृषलीं तां विदुर्देवा न शूद्री वृषली भवेत् । ब्रह्महत्या सुरापानं गुरुदारनिषेवणम्

देव तिलाच वृषली म्हणतात; शूद्र स्त्री केवळ जन्मामुळे वृषली होत नाही। ब्रह्महत्या, सुरापान आणि गुरुपत्नीसेवन ही महापातके यास कारणीभूत ठरतात।

Verse 100

सुवर्णहरणन्यासमित्रद्रोहोद्भवं तथा । नश्यते पातकं सर्वमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत्

सुवर्णहरण, न्यासातील विश्वासघात आणि मित्रद्रोहातून उत्पन्न पाप—अशा प्रकारे सर्व पातक नष्ट होते, असे शंकरांनी सांगितले।

Verse 101

श्रीमार्कण्डेय उवाच । वाक्प्रलापेन भो वत्स बहुनोक्तेन किं मया । सर्वपातकसंयुक्तो दद्याद्दानं द्विजन्मने

श्री मार्कंडेय म्हणाले—अरे वत्सा, केवळ वाणीचा प्रलाप करून, माझे फार बोलणे कशाला? सर्व पातकांनी युक्त असला तरी द्विजाला दान द्यावे।

Verse 102

गोदानं च प्रकर्तव्यमस्मिंस्तीर्थे विशेषतः । गोदानं हि यतः पार्थ सर्वदानाधिकं स्मृतम्

या तीर्थस्थानी विशेषतः गोदान अवश्य करावे. कारण, हे पार्थ, गोदान सर्व दानांपेक्षा श्रेष्ठ मानले गेले आहे।

Verse 103

सर्वदेवमया गावः सर्वे देवास्तदात्मकाः । शृङ्गाग्रेषु महीपाल शक्रो वसति नित्यशः

गायी सर्वदेवमयी आहेत; सर्व देव त्यांच्याच स्वरूपात आहेत। हे महीपाल! त्यांच्या शिंगांच्या अग्रभागी शक्र (इंद्र) नित्य वास करतो।

Verse 104

उरः स्कन्दः शिरो ब्रह्मा ललाटे वृषभध्वजः । चन्द्रार्कौ लोचने देवौ जिह्वायां च सरस्वती

तिच्या उरःस्थानी स्कंद, शिरी ब्रह्मा आणि ललाटी वृषभध्वज (शिव) विराजतात। तिच्या नेत्रांत चंद्र-सूर्य देव आहेत आणि जिभेवर सरस्वती वास करते।

Verse 105

मरुद्गणाः सदा साध्या यस्या दन्ता नरेश्वर । हुङ्कारे चतुरो वेदान् विद्यात्साङ्गपदक्रमान्

हे नरेश्वर! तिचे दात मरुद्गण आहेत आणि साध्यगणही सदा तेथेच वास करतात। तिच्या पवित्र ‘हुँ’कारातून साङ्ग व पदक्रमासहित चारही वेद जाणावेत।

Verse 106

ऋषयो रोमकूपेषु ह्यसंख्यातास्तपस्विनः । दण्डहस्तो महाकायः कृष्णो महिषवाहनः

तिच्या रोमकूपांत असंख्य तपस्वी ऋषी वास करतात। तसेच दंडहस्त, महाकाय, कृष्णवर्ण—महिषवाहन प्रभूही तेथे स्थित आहेत।

Verse 107

यमः पृष्ठस्थितो नित्यं शुभाशुभपरीक्षकः । चत्वारः सागराः पुण्याः क्षीरधाराः स्तनेषु च

तिच्या पाठीवर यम नित्य स्थित असतो—शुभाशुभ कर्मांचा परीक्षक। आणि तिच्या स्तनांत क्षीरधारांच्या रूपाने चार पवित्र सागर विद्यमान आहेत।

Verse 108

विष्णुपादोद्भवा गङ्गा दर्शनात्पापनाशनी । प्रस्रावे संस्थिता यस्मात्तस्माद्वन्द्या सदा बुधैः

विष्णूच्या चरणांपासून उत्पन्न झालेली गंगा दर्शनमात्राने पापनाश करते. ती गो-प्रस्रवात स्थित आहे म्हणूनच ज्ञानी जन तिला सदैव वंद्य मानतात.

Verse 109

लक्ष्मीश्च गोमये नित्यं पवित्रा सर्वमङ्गला । गोमयालेपनं तस्मात्कर्तव्यं पाण्डुनन्दन

लक्ष्मी नित्य गोमयात वास करते—ते पवित्र व सर्वमंगलदायी आहे. म्हणून, हे पांडुनंदना, गोमयाचे लेपन करणे आवश्यक आहे.

Verse 110

गन्धर्वाप्सरसो नागाः खुराग्रेषु व्यवस्थिताः । पृथिव्यां सागरान्तायां यानि तीर्थानि भारत । तानि सर्वाणि जानीयाद्गौर्गव्यं तेन पावनम्

गंधर्व, अप्सरा व नाग तिच्या खुरांच्या अग्रभागी वसतात. हे भारत, सागरपर्यंतच्या पृथ्वीवरील जितकी तीर्थे आहेत ती सर्व गौमध्ये आहेत असे जाण; म्हणून गव्य सर्व पावन आहे.

Verse 111

युधिष्ठिर उवाच । सर्वदेवमयी धेनुर्गीर्वाणाद्यैरलंकृता । एतत्कथय मे तात कस्माद्गोषु समाश्रिताः

युधिष्ठिर म्हणाला—‘धेनू सर्वदेवमयी असून देवगणादिंनी अलंकृत आहे. हे तात, मला सांगा—देवता गोषु का आश्रय घेतात?’

Verse 112

श्रीमार्कण्डेय उवाच । सर्वदेवमयो विष्णुर्गावो विष्णुशरीरजाः । देवास्तदुभयात्तस्मात्कल्पिता विविधा जनैः

श्री मार्कंडेय म्हणाले—‘विष्णू सर्वदेवमय आहे आणि गायी विष्णूच्या शरीरातून उत्पन्न झाल्या आहेत. म्हणून या दोन्ही कारणांवरून लोक विविध प्रकारे गौमध्ये देवतांची कल्पना करतात.’

Verse 113

श्वेता वा कपिला वापि क्षीरिणी पाण्डुनन्दन । सवत्सा च सुशीला च सितवस्त्रावगुण्ठिता

हे पांडुनंदना! गाय श्वेत असो वा कपिला, क्षीरसमृद्ध असो; वासरासह, स्वभावाने सुशीला व शुभ्र वस्त्राने आच्छादित—अशी गौ दान करावी।

Verse 114

कांस्यदोहनिका देया स्वर्णशृङ्गी सुभूषिता । हनूमन्तेश्वरस्याग्रे भक्त्या विप्राय दापयेत्

कांस्याची दोहणी (दूध काढण्याचे पात्र) द्यावी आणि गायीला सुवर्णशिंगे व उत्तम अलंकारांनी भूषवावे। हनूमन्तेश्वरासमोर भक्तीने ती विप्राला दान करून द्यावी।

Verse 115

नियमस्थेन सा देया स्वर्गमानन्त्यमिच्छता । असमर्थाय ये दद्युर्विष्णुलोके प्रयान्ति ते

जो नियमपालनात स्थित असून स्वर्गाचे अनंत फल इच्छितो, त्यानेच ते दान करावे। जे असमर्थ (दीन) जनास देतात, ते विष्णुलोकास जातात।

Verse 116

असौ लोके च्युतो राजन्भूतले द्विजमन्दिरे । कुशलो जायते पुत्रो गुणविद्याधनर्द्धिमान्

हे राजन्! तो त्या लोकातून च्युत होऊन पृथ्वीवर द्विजांच्या घरी जन्म घेतो. तो कुशल पुत्र होतो—गुण, विद्या, धन व समृद्धीने युक्त।

Verse 117

सर्वपापहरं तीर्थं हनूमन्तेश्वरं नृप । शृण्वन्विमुच्यते पापाद्वर्णसंकरसंभवात्

हे नृप! हनूमन्तेश्वर हे सर्वपापहर तीर्थ आहे. त्याचे माहात्म्य केवळ ऐकले तरी पापातून मुक्ती मिळते—वर्णसंकरातून उत्पन्न दोषापासूनही.

Verse 118

दूरस्थश्चिन्तयन् पश्यन्मुच्यते नात्र संशयः

जो दूर असला तरी त्या पवित्र तत्त्वाचे चिंतन करून दर्शन करतो, तो निःसंशय मुक्त होतो—यात संशय नाही।