Adhyaya 168

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । नर्मदादक्षिणे रोधस्यङ्कूरेश्वरमुत्तमम् । तीर्थं सर्वगुणोपेतं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—नर्मदेच्या दक्षिण तीरावर अङ्कूरेश्वर नावाचे उत्तम तीर्थ आहे; ते सर्व गुणांनी युक्त असून त्रैलोक्यात प्रसिद्ध आहे।

Verse 2

यत्र सिद्धं महारक्ष आराध्य तु महेश्वरम् । शङ्करं जगतः प्राणं स्मृतिमात्रावहारिणम्

तेथे एका महाबल राक्षसाने महेश्वराची आराधना करून सिद्धी मिळविली—तो शंकर, जगताचा प्राण, जो केवळ स्मरणानेच कृपा देतो.

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच । किं तद्रक्षो द्विजश्रेष्ठ किंनाम कस्य वान्वये । एतद्विस्तरतः सर्वं कथयस्व ममानघ

युधिष्ठिर म्हणाला—हे द्विजश्रेष्ठ! तो राक्षस कोण होता, त्याचे नाव काय, आणि तो कोणत्या वंशातील? हे निष्पाप, हे सर्व मला विस्ताराने सांगावे.

Verse 4

अज्ञानतिमिरान्धा ये पुमांसः पापकारिणः । युष्मद्विधैर्दीपभूतैः पश्यन्ति सचराचरम्

अज्ञानाच्या अंधाराने आंधळे होऊन जे पाप करतात, तेही तुमच्यासारख्या दीपस्वरूप ऋषींमुळेच चराचर सर्व जग पाहू शकतात.

Verse 5

धर्मपुत्रवचः श्रुत्वा मार्कण्डेयो मुनीश्वरः । स्मितं कृत्वा बभाषे तां कथां पापप्रणाशनीम्

धर्मपुत्राचे वचन ऐकून मुनीश्वर मार्कण्डेयांनी मंद स्मित केले आणि मग पापांचा नाश करणारी ती पावन कथा सांगितली.

Verse 6

मार्कण्डेय उवाच । मानसो ब्रह्मणः पुत्रः पुलस्त्यो नाम पार्थिव । वेदशास्त्रप्रवक्ता च साक्षाद्वेधा इवापरः

मार्कण्डेय म्हणाले—हे राजन्! ब्रह्मदेवांचे मानसपुत्र पुलस्त्य नावाचे (ऋषि) होते; ते वेद-शास्त्रांचे प्रवक्ता, जणू दुसरे विधातेच होते.

Verse 7

तृणबिन्दुसुता तस्य भार्यासीत्परमेष्ठिनः । तस्य धर्मप्रसङ्गेन पुत्रो जातो महामनाः

हे राजन्, परमेष्ठीची पत्नी तृणबिंदूची कन्या होती. त्यांच्या धर्मयुक्त संगमातून महान्-मनाचा पुत्र जन्मला.

Verse 8

यस्माद्वेदेतिहासैश्च सषडङ्गपदक्रमाः । विश्रान्ता ब्रह्मणा दत्ता नाम विश्रवसेति च

वेद व इतिहास, षडंगांसह पदक्रमयुक्त पाठ, त्याच्यात विसावले आणि ब्रह्म्याने त्याला प्रदान केले; म्हणून त्याचे नाव ‘विश्रवा’ असे पडले.

Verse 9

कस्मिंश्चिदथ काले च भरद्वाजो महामुनिः । स्वसुतां प्रददौ राजन्मुदा विश्रवसे नृप

मग एका वेळी, हे नृप, महामुनी भरद्वाजांनी आनंदाने आपल्या कन्येचा विवाह विश्रवाशी करून दिला, हे राजन्.

Verse 10

स तया रमते सार्धं पौलोम्या मघवा इव । मुदा परमया राजन्ब्राह्मणो वेदवित्तमः

हे राजन्, वेदाचा परम जाणकार तो ब्राह्मण पौलोमीसह मघवा (इंद्र) जसा, तसा तिच्यासह परम आनंदाने रमला.

Verse 11

केनचित्त्वथ कालेन पुत्रः पुत्रगुणैर्युतः । जज्ञे विश्रवसो राजन्नाम्ना वैश्रवणः श्रुतः

काही काळानंतर, हे राजन्, विश्रवाचा पुत्रोचित गुणांनी युक्त असा पुत्र जन्मला; तो ‘वैश्रवण’ या नावाने प्रसिद्ध झाला.

Verse 12

सोऽपि मौनव्रतं कृत्वा बालभावाद्युधिष्ठिर । सर्वभूताभयं दत्त्वा चचार परमं व्रतम्

हे युधिष्ठिर! त्यानेही बालपणापासून मौनव्रत धारण केले; सर्व प्राण्यांना अभय देऊन त्या परम व्रताचे आचरण केले।

Verse 13

तस्य तुष्टो महादेवो ब्रह्मा ब्रह्मर्षिभिः सह । सखित्वं चेश्वरो दत्त्वा धनदत्वं जगाम ह

त्याच्यावर प्रसन्न होऊन महादेव आणि ब्रह्मा ब्रह्मर्षींसह आले; ईश्वराचे सख्य देऊन त्याला ‘धनद’—धनाचा अधिपती—हे पद प्राप्त झाले।

Verse 14

यमेन्द्रवरुणानां च चतुर्थस्त्वं भविष्यसि । ब्रह्माप्युक्त्वा जगामाशु लोकपालत्वमीप्सितम्

“यम, इंद्र आणि वरुण यांच्यात तू चौथा होशील”—असे सांगून ब्रह्मा इच्छित लोकपालपदासाठी शीघ्र निघून गेले।

Verse 15

ततस्त्वनन्तरे काले कैकसी नाम राक्षसी । पातालं भूतलं त्यक्त्वा विश्रवं चकमे पतिम्

त्यानंतर काही काळाने कैकसी नावाची राक्षसी पाताळ व भूतल सोडून विश्रवांना पती म्हणून वरण केली।

Verse 16

पुत्रोऽथ रावणो जातस्तस्या भरतसत्तम । कुम्भकर्णो महारक्षो धर्मात्मा च विभीषणः

हे भरतश्रेष्ठ! तिच्यापासून रावण पुत्र झाला; तसेच महाबली राक्षस कुंभकर्ण आणि धर्मात्मा विभीषणही जन्मले।

Verse 17

कुम्भश्चैव विकुम्भश्च कुम्भकर्णसुतावुभौ । महाबलौ महावीर्यौ महान्तौ पुरुषोत्तम

कुंभ आणि विकुंभ—हे दोघेही कुंभकर्णाचे पुत्र—अतिबलवान, महापराक्रमी व महान होते, हे पुरुषोत्तम।

Verse 18

अङ्कूरो राक्षसश्रेष्ठः कुम्भस्य तनयो महान् । विभीषणं च गुणवद्दृष्ट्वैवं राक्षसोत्तमः

अंकूर हा राक्षसश्रेष्ठ, कुंभाचा महान पुत्र—गुणसम्पन्न विभीषणाला पाहून—विचारमग्न झाला, हे राक्षसोत्तम।

Verse 19

ततः स यौवनं प्राप्य ज्ञात्वा रक्षः पितामहम् । परं निर्वेदमापन्नश्चचार सुमहत्तपः

नंतर तो यौवनास येऊन, आपल्या राक्षस पितामहांचा वृत्तांत जाणून, परम वैराग्याने व्याकुळ झाला आणि अतिमहान तप करू लागला।

Verse 20

दक्षिणं पश्चिमं गत्वा सागरं पूर्वमुत्तरम् । नर्मदायां प्रसङ्गेन ह्यङ्कूरो राक्षसेश्वरः

दक्षिण व पश्चिम दिशेस, समुद्रापर्यंत, तसेच पूर्व व उत्तर दिशेसही फिरून, राक्षसांचा स्वामी अंकूर प्रसंगवश नर्मदा (रेवा) तिरी आला।

Verse 21

तपश्चचार सुमहद्दिव्यं वर्षशतं किल । ततस्तुष्टो महादेवः साक्षात्परपुरंजयः

त्याने खरोखरच शंभर दिव्य वर्षे अतिमहान तप केले. तेव्हा परपुरंजयी साक्षात् महादेव प्रसन्न झाले।

Verse 22

वरेण छन्दयामास राक्षसं वृषकेतनः । वरं वृणीष्व भद्रं ते तव दास्यामि सुव्रत

वृषकेतु (शिव) राक्षसाला वर देऊन प्रसन्न करू लागला—“वर माग; तुझे कल्याण होवो। हे सुव्रत, मी तुला वर देईन।”

Verse 23

प्रोवाच राक्षसो वाक्यं देवदेवं महेश्वरम् । वरदं सोऽग्रतो दृष्ट्वा प्रणम्य च पुनःपुनः

मग राक्षसाने देवाधिदेव महेश्वरांना वचन सांगितले. वरदात्याला समोर पाहून तो पुन्हापुन्हा नमस्कार करून बोलला.

Verse 24

यदि तुष्टो महादेव वरदोऽसि सुरेश्वर । दुर्लभं सर्वभूतानाममरत्वं प्रयच्छ मे

जर आपण प्रसन्न असाल, हे महादेव, हे सुरेश्वर वरदाता—तर सर्व प्राण्यांना अत्यंत दुर्लभ असे अमरत्व मला द्या.

Verse 25

मम नाम्ना स्थितोऽनेन वरेण त्रिपुरान्तक । सदा संनिहितोऽप्यत्र तीर्थे भवितुमर्हसि

हे त्रिपुरान्तक, माझ्या नावाने स्थापन झालेल्या या वरामुळे आपण या तीर्थात सदैव सन्निध राहावे, अशी कृपा करा.

Verse 26

ईश्वर उवाच । यावद्विभीषणमतं यावद्धर्मनिषेवणम् । करिष्यसि दृढात्मा त्वं तावदेतद्भविष्यति

ईश्वर म्हणाले—जोपर्यंत तू दृढचित्त होऊन विभीषणाच्या मताचे पालन करशील आणि धर्माचे आचरण-सेवन करशील, तोपर्यंत हे (वर व सन्निधी) तसेच सिद्ध राहील.

Verse 27

एवमुक्त्वा ययौ देवः सर्वदैवतपूजितः । विमानेनार्कवर्णेन कैलासं धरणीधरम्

असे बोलून सर्व देवांनी पूजिलेला तो देव सूर्यवर्ण विमानाने धरणीधर कैलास पर्वताकडे प्रस्थान करून गेला।

Verse 28

गते चादर्शनं देवे स्नात्वाचम्य विधानतः । स्थापयामास राजेन्द्र ह्यङ्कूरेश्वरमुत्तमम्

देव निघून अदृश्य झाल्यावर त्याने विधिपूर्वक स्नान करून आचमन केले; मग, हे राजेंद्र, उत्तम अङ्कूरेश्वराची स्थापना केली।

Verse 29

गन्धपुष्पैस्तथा धूपैर्वस्त्रालङ्कारभूषणैः । पताकैश्चामरैश्छत्रैर्जयशब्दादिमंगलैः

सुगंध, पुष्प, धूप, वस्त्रे व अलंकार-भूषणांनी; तसेच पताका, चामर, छत्र आणि ‘जय’ शब्दापासून आरंभ होणाऱ्या मंगलघोषांनी त्याने पूजा केली।

Verse 30

पूजयित्वा सुरेशानं स्तोत्रैर्हृद्यैः सुपुष्कलैः । जगाम भवनं रक्षो यत्र राजा विभीषणः

सुरेशानाची हृदयस्पर्शी व विपुल स्तोत्रांनी पूजा करून तो राक्षस ज्या भवनात राजा विभीषण होता तिकडे गेला।

Verse 31

पूजितः स यथान्यायं दानसन्मानगौरवैः । सौदर्ये स्थापितो भावे सोऽवात्सीत्परयामुदा

दान, सन्मान व गौरवयुक्त आदराने तो यथान्याय पूजिला गेला; सौहार्दभावात स्थिर होऊन तो तेथे परम आनंदाने राहिला।

Verse 32

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत्परमेश्वरम् । अङ्कूरेश्वरनामानं सोऽश्वमेधफलं लभेत्

जो त्या तीर्थात स्नान करून अङ्कूरेश्वर नामक परमेश्वराची विधिपूर्वक पूजा करतो, तो अश्वमेध यज्ञाचे फळ प्राप्त करतो।

Verse 33

माण्डव्यखातमारभ्य सङ्गमं वापि यच्छुभम् । रेवाया आमलक्याश्च देवक्षेत्रं महेश्वरम्

माण्डव्याच्या पवित्र खातापासून रेवाआणि आमलकीच्या शुभ संगमापर्यंतचा हा सर्व प्रदेश महेश्वराचे देवक्षेत्र आहे।

Verse 34

माण्डव्यखातात्पश्चिमतस्तीर्थं तदङ्कूरेश्वरम् । तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा शुचिः प्रयतमानसः

माण्डव्यखाताच्या पश्चिमेस अङ्कूरेश्वर नावाचे तीर्थ आहे। तेथे स्नान केल्याने मनुष्य शुद्ध व संयत-मनाचा होतो।

Verse 35

सन्ध्यामाचम्य यत्नेन जपं कृत्वाथ भारत । तर्पयित्वा पित्ःन्देवान्मनुष्यान् भरतर्षभ

हे भारत! संध्यावंदन करून, यत्नाने आचमन करून, जप करून—हे भरतश्रेष्ठ—पितर, देव आणि मनुष्य यांना तर्पण करावे।

Verse 36

सचैलः क्लिन्नवसनो मौनमास्थाय संयतः । अष्टम्यां वा चतुर्दश्यामुपोष्य विधिवन्नरः

वस्त्रांसह, ओले वस्त्र धारण करून, मौन व संयम पाळून मनुष्याने विधिपूर्वक अष्टमी किंवा चतुर्दशीला उपवास करावा।

Verse 37

पूजां यः कुरुते राजंस्तस्य पुण्यफलं शृणु । साग्रं तु योजनशतं तीर्थान्यायतनानि च

हे राजन्, जो पूजा करतो त्याचे पुण्यफळ ऐक. त्याच्यासाठी शंभर योजनांहून अधिक परिघातील तीर्थे व देवालये जणू प्रत्यक्ष पाहिल्यासारखी मानली जातात.

Verse 38

भवन्ति तानि दृष्टानि ततः पापैः प्रमुच्यते । तत्र तीर्थे तु यद्दानं देवमुद्दिश्य दीयते

ती तीर्थे व देवालये पाहिल्यासारखीच मानली जातात आणि त्यामुळे तो पापांपासून मुक्त होतो. तसेच त्या तीर्थस्थानी देवतेच्या उद्देशाने जे दान दिले जाते,

Verse 39

स्नात्वा तु विधिवत्पात्रे तदक्षयमुदाहृतम् । होमाद्दशगुणं प्रोक्तं फलं जाप्ये ततोऽधिकम्

स्नान करून विधिपूर्वक योग्य पात्राला जे दिले जाते ते अक्षय म्हणतात. त्याचे फळ होमापेक्षा दहापट सांगितले आहे आणि जपाचे फळ त्याहूनही अधिक आहे.

Verse 40

त्रिगुणं चोपवासेन स्नानेन च चतुर्गुणम् । संन्यासं कुरुते यस्तु प्राणत्यागं करोति वा

उपवासाने फळ तिप्पट होते आणि स्नानाने चौपट. तसेच जो तेथे संन्यास घेतो किंवा प्राणत्याग करतो,

Verse 41

अनिवर्तिका गतिस्तस्य रुद्रलोकादसंशयम् । कृमिकीटपतङ्गानां तत्र तीर्थे युधिष्ठिर । अङ्कूरेश्वरनामाख्ये मृतानां सुगतिर्भवेत्

त्याची गती अनिवर्तनीय होते—निःसंशय रुद्रलोकाकडे. हे युधिष्ठिर, अङ्कूरेश्वर नावाच्या त्या तीर्थात कृमी, कीटक व पक्षीही मरण पावले तरी त्यांनाही सुगती प्राप्त होते.

Verse 42

एतत्ते कथितं राजन्नङ्कूरेश्वरसम्भवम् । तीर्थं सर्वगुणोपेतं परमं पापनाशनम्

हे राजन्, अङ्कूरेश्वरसम्बंधी या तीर्थाचा उद्भव तुला सांगितला आहे; हे सर्वगुणसंपन्न व परम पापनाशक आहे।

Verse 43

येऽपि शृण्वन्ति भक्त्येदं कीर्त्यमानं महाफलम् । लभन्ते नात्र सन्देहः शिवस्य भुवनं हि ते

जेही भक्तिभावाने हे महाफलदायक कीर्तन ऐकतात, ते निःसंशय शिवलोक प्राप्त करतात।

Verse 168

। अध्याय

अध्याय—हे अध्यायाचे शीर्षक आहे.