
या अध्यायात श्री मार्कंडेय पुङ्ख तीर्थाचे माहात्म्य सांगून त्यास “उत्तम” तीर्थ म्हणून प्रतिष्ठित करतात. पूर्वकाळी याच तीर्थस्थानी पुङ्खाला सिद्धी प्राप्त झाली, हा दृष्टांत देऊन तीर्थाची पावनता अधोरेखित केली आहे. पुढे या स्थळाची कीर्ती जामदग्न्य (परशुराम) यांच्या तपश्चर्येशी जोडली आहे—क्षत्रियांचे प्रभुत्व नष्ट करणारे ते महाबली नर्मदेच्या उत्तर तीरावर दीर्घकाळ कठोर तप करतात. यानंतर फलश्रुती क्रमाने येते—तीर्थस्नान व परमेश्वरपूजन केल्यास इहलोकी बल आणि परलोकी मोक्ष मिळतो; देव व पितरांचे पूजन/तर्पण केल्याने पितृऋणातून मुक्ती होते; तेथे प्राणत्याग केल्यास रुद्रलोकापर्यंत अविनाशी गती प्राप्त होते. स्नानाने अश्वमेधयज्ञाचे फळ, ब्राह्मणभोजनाने अत्यंत पुण्यवृद्धी (एकाला भोजन दिल्याचेही बहुसंख्यांइतके फळ), आणि वृषभध्वज (शिव) पूजनाने वाजपेययज्ञाचे फळ मिळते. अशा रीतीने हा अध्याय शैव भक्तीच्या चौकटीत स्थानविशेषातील कर्मांना उच्च फल देणारा धर्ममार्ग म्हणून मार्गदर्शक ठरतो।
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । तस्यैवानन्तरं तात पुङ्खिलं तीर्थमुत्तमम् । तत्र तीर्थे पुरा पुङ्खः पार्थ सिद्धिमुपागतः
श्रीमार्कण्डेय म्हणाले—हे तात! त्यानंतर ‘पुङ्खिल’ नावाचे उत्तम तीर्थ आहे. त्या तीर्थात प्राचीनकाळी पृथेचा पुत्र पुङ्ख याने सिद्धी प्राप्त केली.
Verse 2
जामदग्न्यो महातेजाः क्षत्रियान्तकरः प्रभुः । तपः कृत्वा सुविपुलं नर्मदोत्तरतीरभाक्
जामदग्न्य महातेजस्वी प्रभु—क्षत्रियांचा अंत करणारा—याने नर्मदेच्या उत्तर तीरावर राहून अत्यंत विपुल तप केले.
Verse 3
ततः प्रभृति विख्यातं पुङ्खतीर्थं नरेश्वर । तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा ह्याराध्य परमेश्वरम्
हे नरेश्वर! तेव्हापासून ते ‘पुङ्खतीर्थ’ म्हणून विख्यात झाले. जो त्या तीर्थात स्नान करून परमेश्वराची आराधना करतो…
Verse 4
इहलोके बलैर्युक्तः परे मोक्षमवाप्नुयात् । देवान्पित्ःन् समभ्यर्च्य पित्ःणामनृणी भवेत्
या लोकी तो बलसम्पन्न होतो आणि परलोकी मोक्ष प्राप्त करतो। देव व पितरांचे विधिपूर्वक पूजन केल्याने तो पितृऋणातून मुक्त होतो।
Verse 5
तत्र तीर्थे नरो यस्तु प्राणत्यागं करोति वै । अनिवर्तिका गतिस्तस्य रुद्रलोकादसंशयम्
त्या तीर्थस्थानी जो मनुष्य खरोखर प्राणत्याग करतो, त्याची गती अनावर्त—पुन्हा परत न येणारी—असते; तो निःसंशय रुद्रलोकास जातो।
Verse 6
तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा हयमेधफलं लभेत्
त्या तीर्थात स्नान केल्यास मनुष्याला अश्वमेध यज्ञासमान फळ प्राप्त होते।
Verse 7
तत्र तीर्थे नरो यस्तु ब्राह्मणान् भोजयेन्नृप । एकस्मिन् भोजिते विप्रे कोटिर्भवति भोजिता
हे नृप, त्या तीर्थस्थानी जो ब्राह्मणांना भोजन घालतो—एकाच विप्राला भोजन दिले तरी जणू कोटी विप्रांना भोजन दिल्यासारखे फळ मिळते।
Verse 8
तत्र तीर्थे तु यः कश्चित्पूजयेद्वृषभध्वजम् । वाजपेयस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयम्
त्या तीर्थात जो कोणी वृषभध्वज (भगवान् शिव) यांचे पूजन करतो, तो निःसंशय वाजपेय यज्ञाचे फळ प्राप्त करतो।
Verse 210
अध्यायः
येथे अध्याय सुरू होतो