Adhyaya 103

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महीपाल एरण्डीसङ्गमं परम् । यच्छ्रुतं वै मया राजञ्छिवस्य वदतः पुरा

श्रीमार्कण्डेय म्हणाले—हे राजन्, मग राजाने परम एरण्डी-संगमास जावे; पूर्वी शिवाच्या वचनातून जे मी ऐकले, तेच तुला सांगतो।

Verse 2

एतदेव पुरा प्रश्नं गौर्या पृष्टस्तु शङ्करः । प्रोवाच नृपशार्दूल गुह्याद्गुह्यतरं शुभम्

हाच प्रश्न पूर्वी गौरीने शंकरांना विचारला होता; आणि हे नृपशार्दूल, त्यांनी गुप्ताहूनही अधिक गुप्त असे शुभ रहस्य सांगितले।

Verse 3

ईश्वर उवाच । शृणु देवि परं गुह्यं नाख्यातं कस्यचिन्मया । रेवायाश्चोत्तरे कूले तीर्थं परमशोभनम् । भ्रूणहत्याहरं देवि कामदं पुत्रवर्धनम्

ईश्वर म्हणाले—हे देवी, माझ्याकडून कोणालाही न सांगितलेले परम गुप्त ऐक। रेवेच्या उत्तरेकाठी परम शोभन तीर्थ आहे; हे देवी, ते भ्रूणहत्येचे पाप हरते, मनोकामना पूर्ण करते आणि पुत्रवृद्धी करते।

Verse 4

पार्वत्युवाच । कथयस्व महादेव तीर्थं परमशोभनम् । भ्रूणहत्याहरं कस्मात्कामदं स्वर्गदर्शनम्

पार्वती म्हणाल्या—हे महादेव, त्या परम शोभन तीर्थाचे वर्णन करा; ते भ्रूणहत्येचे पाप कसे हरते, मनोकामना कशी देते आणि स्वर्गदर्शन कसे घडवते?

Verse 5

ईश्वर उवाच । अत्रिर्नाम महादेवि मानसो ब्रह्मणः सुतः । अग्निहोत्ररतो नित्यं देवतातिथिपूजकः

ईश्वर म्हणाले—हे महादेवी! अत्रि नावाचे एक महर्षी होते; ते ब्रह्मदेवांचे मानसपुत्र. ते नित्य अग्निहोत्रात रत आणि देवता व अतिथी यांचे सतत पूजन करणारे होते।

Verse 6

सोमसंस्थाश्च सप्तैव कृता विप्रेण पार्वति । अनसूयेति विख्याता भार्या तस्य गुणान्विता

हे पार्वती! त्या विप्राने सातही सोमसंस्था (सोमयज्ञ) केली. त्याची पत्नी ‘अनसूया’ म्हणून विख्यात होती आणि ती गुणसम्पन्न होती।

Verse 7

पतिव्रता पतिप्राणा पत्युः कार्यहिते रता । एवं याति ततः काले न पुत्रा न च पुत्रिका

ती पतिव्रता होती, पतीलाच प्राण मानत आणि पतीच्या कार्यहितात रत असे. तरीही काळ जाऊनही त्यांना ना पुत्र झाला ना कन्या।

Verse 8

अपराह्णे महादेवि सुखासीनौ तु सुन्दरि । वदन्तौ सुखदुःखानि पूर्ववृत्तानि यानि च

अपराह्नी, हे महादेवी, हे सुंदरी! ते दोघे सुखासीन होऊन परस्पर सुख-दुःख आणि पूर्वी घडलेल्या वृत्तांतांची चर्चा करीत होते।

Verse 9

अत्रिरुवाच । सौम्ये शुभे प्रिये कान्ते चारुसर्वाङ्गसुन्दरि । विद्याविनयसम्पन्ने पद्मपत्रनिभेक्षणे

अत्रि म्हणाले—हे सौम्ये, हे शुभे, हे प्रिये कान्ते! हे चारुसर्वाङ्गसुंदरी! विद्या-विनयसम्पन्ने, कमळपानासारख्या नेत्रांची!

Verse 10

पूर्णचन्द्रनिभाकारे पृथुश्रोणिभरालसे । न त्वया सदृशी नारी त्रैलोक्ये सचराचरे

हे सुंदरी! तुझे रूप पूर्णचंद्रासारखे आहे; विस्तीर्ण नितंबांच्या मनोहर गाम्भीर्याने युक्त. चराचरांसह त्रैलोक्यात तुझ्यासारखी स्त्री नाही.

Verse 11

रतिपुत्रफला नारी पठ्यते वेदवादिभिः । पुत्रहीनस्य यत्सौख्यं तत्सौख्यं मम सुन्दरि

वेदवाद्यांनी सांगितले आहे की नारी रति व पुत्र—या दोन्हींचे फळ देणारी आहे. हे सुंदरी! पुत्रहीनाला जे सुख, तेच सुख मला आहे.

Verse 12

यथाहं न तथा पुत्रः समर्थः सर्वकर्मसु । पुन्नामनरकाद्भद्रे जातमात्रेण सुन्दरि

मी जसा आहे तसा पुत्र सर्व कर्मांत समर्थ असेलच असे नाही; पण हे भद्रे, हे सुंदरी! केवळ जन्ममात्राने तो ‘पुन्नाम’ नरकातून (पित्याला) तारतो.

Verse 13

पतन्तं रक्षयेद्देवि महापातकिनं यदि । महाघोरे गता वापि दुष्टकर्मपितामहाः

हे देवी! जर (पुत्र) पतन पावणाऱ्या महापातकीलाही वाचवू शकतो, तर दुष्कर्म करणारे पितामहही—महाघोर अवस्थेत गेले तरी—उद्धरू शकतात.

Verse 14

तद्धरन्ति सुपुत्राश्च वैतरण्यां गतानपि । पुत्रेण लोकाञ्जयति पौत्रेण परमा गतिः

तो भार सुपुत्र दूर करतात—वैतरणीत गेलेल्यांचाही. पुत्रामुळे लोकांवर विजय मिळतो; पौत्रामुळे परम गती प्राप्त होते.

Verse 15

अथ पुत्रस्य पौत्रेण प्रगच्छेद्ब्रह्म शाश्वतम् । नास्ति पुत्रसमो बन्धुरिह लोके परत्र च

नंतर पुत्राच्या पौत्राद्वारे मनुष्य शाश्वत ब्रह्मप्रत जातो. या लोकात आणि परलोकातही पुत्रासमान दुसरा कोणीही बंधू नाही.

Verse 16

अहश्च मध्यरात्रे च चिन्तयानस्य सर्वदा । शुष्यन्ति मम गात्राणि ग्रीष्मे नद्युदकं यथा

दिवस आणि मध्यरात्रीही सतत चिंता करणाऱ्या माझी गात्रे, उन्हाळ्यात नदीचे पाणी सुकावे तशी सुकत आहेत.

Verse 17

अनसूयोवाच । यत्त्वया शोचितं विप्र तत्सर्वं शोचयाम्यहम् । तवोद्वेगकरं यच्च तन्मे दहति चेतसि

अनसूया म्हणाली: 'हे विप्र! ज्या गोष्टीचा तू शोक करत आहेस, त्या सर्वांचा मीही शोक करत आहे. जे तुला उद्विग्न करते, ते माझ्याही चित्ताला जाळत आहे.'

Verse 18

येन पुत्रा भविष्यन्ति आयुष्मन्तो गुणान्विताः । तत्कार्यं च समीक्षस्व येन तुष्येत्प्रजापतिः

ज्या योगाने आयुष्मान आणि गुणवान पुत्र प्राप्त होतील, त्या कार्याचा विचार कर; आणि ज्याने प्रजापती प्रसन्न होईल, ते कर्म कर.

Verse 19

अत्रिरुवाच । तपस्तप्तं मया भद्रे जातमात्रेण दुष्करम् । व्रतोपवासनियमैः शाकाहारेण सुन्दरि

अत्रि म्हणाले: 'हे भद्रे! मी जन्माला आल्यापासूनच अत्यंत कठीण तपश्चर्या केली आहे. हे सुंदरी! व्रत, उपवास, नियम आणि शाकाहाराने मी हे तप केले आहे.'

Verse 20

क्षीणदेहस्तु तिष्ठामि ह्यशक्तोऽहं महाव्रते । तेन शोचामि चात्मानं रहस्यं कथितं मया

देह क्षीण झाला तरी मी उभाच आहे; या महाव्रतात मी अशक्त आहे. म्हणून मी स्वतःसाठी शोक करीत आहे—हे रहस्य मी तुला सांगितले आहे.

Verse 21

अनसूयोवाच । भर्तुः पतिव्रता नारी रतिपुत्रविवर्धिनी । त्रिवर्गसाधना सा च श्लाघ्या च विदुषां जने

अनसूया म्हणाली—जी नारी पतीभक्तीत स्थित पतिव्रता आहे, जी दांपत्यसौख्य व पुत्रसंतती वाढविते, ती धर्म-अर्थ-काम या त्रिवर्गाची साधिका असून विद्वज्जनांत प्रशंसनीय आहे.

Verse 22

जपस्तपस्तीर्थयात्रा मृडेज्यामन्त्रसाधनम् । देवताराधनं चैव स्त्रीशूद्रपतनानि षट्

जप, तप, तीर्थयात्रा, मृड (रुद्र)पूजा, मंत्रसाधना आणि देवताराधन—ही सहा कर्मे येथे स्त्री व शूद्रांसाठी पतनकारक सांगितली आहेत.

Verse 23

ईदृशं तु महादोषं स्त्रीणां तु व्रतसाधने । वदन्ति मुनयः सर्वे यथोक्तं वेदभाषितम्

स्त्रियांच्या व्रतसाधनेत असा हा महादोष सांगितला आहे; वेदवचनाप्रमाणे सर्व मुनी तसेच म्हणतात.

Verse 24

अनुज्ञाता त्वया ब्रह्मंस्तपस्तप्स्यामि दुष्करम् । पुत्रार्थित्वं समुद्दिश्य तोषयामि सुरोत्तमान्

हे ब्राह्मण! तुझ्या अनुमतीने मी दुष्कर तप करीन. पुत्रप्राप्तीच्या इच्छेने मी देवोत्तमांना संतुष्ट करीन.

Verse 25

अत्रिरुवाच । साधु साधु महाप्राज्ञे मम संतोषकारिणि । आज्ञाता त्वं मया भद्रे पुत्रार्थं तप आश्रय

अत्री म्हणाले— साधु, साधु, हे महाप्राज्ञे, माझ्या हृदयाला संतोष देणारी। हे भद्रे, माझ्या आज्ञेने पुत्रार्थ तपाचा आश्रय घे.

Verse 26

देवतानां मनुष्याणां पित्ःणामनृणो भवे । न भार्यासदृशो बन्धुस्त्रिषु लोकेषु विद्यते

अशा धर्माचरणाने मनुष्य देव, मनुष्य आणि पितर यांचे ऋणमुक्त होतो; कारण त्रिलोकी पत्नीसम बंधु दुसरा नाही।

Verse 27

तेन देवाः प्रशंसन्ति न भार्यासदृशं सुखम् । सन्मुखे मन्मुखाः पुत्राः विलोमे तु पराङ्मुखाः

म्हणून देव प्रशंसा करतात— पत्नीसम सुख नाही। अनुकूलतेत पुत्र समोर राहून अनुरक्त असतात; प्रतिकूलतेत मात्र पराङ्मुख होतात।

Verse 28

तेन भार्यां प्रशंसन्ति सदेवासुरमानुषाः । महाव्रते महाप्राज्ञे सत्त्ववति शुभेक्षणे

म्हणून देव, असुर आणि मनुष्य सर्वजण भार्येचे महत्त्व गातात— हे महाव्रते, महाप्राज्ञे, सत्त्ववती, शुभेक्षणे।

Verse 29

तपस्तपस्व शीघ्रं त्वं पुत्रार्थं तु ममाज्ञया । एतद्वाक्यावसाने तु साष्टाङ्गं प्रणताब्रवीत्

माझ्या आज्ञेने तू शीघ्र पुत्रार्थ तप कर. हे वचन संपताच तिने अष्टांग प्रणाम केला आणि मग ती बोलली.

Verse 30

त्वत्प्रसादेन विप्रेन्द्र सर्वान्कामानवाप्नुयाम् । हंसलीलागतिः सा च मृगाक्षी वरवर्णिनी

हे विप्रेंद्र! तुमच्या कृपेने मला सर्व कामना प्राप्त होवोत. ती हंसासारख्या क्रीडामय गतीने चालणारी, मृगनयनी व उत्तम वर्णाची होती.

Verse 31

नियमस्था ततो भूत्वा सम्प्राप्ता नर्मदां नदीम् । शिवस्वेदोद्भवां देवीं सर्वपापप्रणाशनीम्

मग नियमपालनात स्थित होऊन ती नर्मदा नदीकडे पोहोचली—शिवाच्या स्वेदातून उत्पन्न झालेली देवी, सर्व पापांचा नाश करणारी.

Verse 32

यस्या दर्शनमात्रेण नश्यते पापसञ्चयः । स्नानमात्रेण वै यस्या अश्वमेधफलं लभेत्

जिच्या केवळ दर्शनाने पापांचा संचय नष्ट होतो; आणि जिच्या केवळ स्नानाने अश्वमेध यज्ञाचे फळ प्राप्त होते.

Verse 33

ये पिबन्ति महादेवि श्रद्दधानाः पयः शुभम् । सोमपानेन तत्तुल्यं नात्र कार्या विचारणा

हे महादेवी! जे श्रद्धेने तिचे शुभ जल पितात, ते सोमपानास तुल्य आहे; याबाबत विचार वा शंका करण्याचे कारण नाही.

Verse 34

ये स्मरन्ति दिवा रात्रौ योजनानां शतैरपि । मुच्यन्ते सर्वपापेभ्यो रुद्रलोकं प्रयान्ति ते

जे दिवस-रात्र, शेकडो योजन दूर असतानाही, तिचे स्मरण करतात—ते सर्व पापांतून मुक्त होऊन रुद्रलोकास जातात.

Verse 35

नर्मदायाः समीपे तु तावुभौ योजनद्वये । न पश्यन्ति यमं तत्र ये मृता वरवर्णिनि

नर्मदेच्या समीप दोन्ही बाजूंनी दोन योजनांच्या परिघात, हे सुन्दरवर्णे, जेथे मृत्यू येतो तेथे यमाचे दर्शन होत नाही।

Verse 36

ततस्तदुत्तरे कूले एरण्ड्याः सङ्गमे शुभे । नियमस्था विशालाक्षी शाकाहारेण सुन्दरि

त्यानंतर नर्मदेच्या उत्तरेकाठी एरण्डीच्या शुभ संगमावर, हे विशालाक्षी सुन्दरी, ती नियमपालनात स्थिर राहून शाकाहाराने जगू लागली।

Verse 37

तोषयन्ती त्रींश्च देवाञ्छुभैः स्तोत्रैर्व्रतैस्तथा । ग्रीष्मेषु च महादेवि पञ्चाग्निं साधयेत्ततः

शुभ स्तोत्रे व व्रते यांद्वारे त्रिंश देव तृप्त होत, हे महादेवी, ती ग्रीष्मकाळी पञ्चाग्नि तप साधत असे।

Verse 38

वर्षाकाले चार्द्रवासाश्चरेच्चान्द्रायणानि च । हेमन्ते तु ततः प्राप्ते तोयमध्ये वसेत्सदा

वर्षाकाळी ती ओले वस्त्र धारण करी व चान्द्रायण व्रत आचरी; आणि हेमंत ऋतू आला की ती सदैव पाण्याच्या मध्यभागी वास करी।

Verse 39

प्रातःस्नानं ततः सन्ध्यां कुर्याद्देवर्षितर्पणम् । देवानामर्चनं कृत्वा होमं कुर्याद्यथाविधि

ती प्रातःस्नान करी; मग संध्यावंदन व देव-ऋषि तर्पण करी। देवांचे अर्चन करून यथाविधी होम करी।

Verse 40

यजते वैष्णवांल्लोकान् स्नानजाप्यहुतेन च । एवं वर्षशते प्राप्ते रुद्रविष्णुपितामहाः

स्नान, जप आणि हवन-आहुती यांद्वारे ती वैष्णव लोकांची उपासना करून ते लोक प्राप्त करते. असे शंभर वर्षे पूर्ण होताच रुद्र, विष्णु आणि पितामह (ब्रह्मा) प्रकट झाले.

Verse 41

सम्प्राप्ता द्विजरूपैस्तु एरण्ड्याः सङ्गमे प्रिये । पुरतः संस्थितास्तस्या वेदमभ्युद्धरन्ति च

हे प्रिये, ते द्विजरूप धारण करून एरण्डीच्या संगमावर आले. तिच्या समोर उभे राहून त्यांनी वेदाचा महिमा प्रकट केला.

Verse 42

अनसूया जपं त्यक्त्वा निरीक्ष्य तान्मुहुर्मुहुः । उत्थिता सा विशालाक्षी अर्घं दत्त्वा यथाविधि

अनसूयाने जप थांबवून त्यांना पुन्हा पुन्हा पाहिले. मग ती विशालाक्षी उठली आणि विधिपूर्वक अर्घ्य अर्पण केले.

Verse 43

अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं तपः । दर्शनेन तु विप्राणां सर्वपापैः प्रमुच्यते

आज माझा जन्म सफल झाला, आज माझे तप सफल झाले. पवित्र विप्रांचे दर्शन होताच सर्व पापांतून मुक्ती मिळते.

Verse 44

प्रदक्षिणं ततः कृत्वा साष्टाङ्गं प्रणताब्रवीत् । कन्दमूलफलं शाकं नीवारानपि पावनान् । प्रयच्छाम्यहमद्यैव मुनीनां भावितात्मनाम्

मग प्रदक्षिणा करून तिने साष्टांग प्रणाम केला व म्हणाली—“आजच मी भावितात्मा मुनींना कंदमुळे, फळे, शाक आणि पावन नीवार (वन्य धान्य) अर्पण करीन.”

Verse 45

विप्रा ऊचुः । तपसा तु विचित्रेण तपःसत्येन सुव्रते । तृप्ताः स्म सर्वकामैस्तु सुव्रते तव दर्शनात्

विप्र म्हणाले—हे सुव्रते! तुझ्या अद्भुत तपश्चर्येने व तपःसत्याने आम्ही सर्व कामनांनी तृप्त झालो; केवळ तुझे दर्शनच पुरेसे आहे।

Verse 46

अस्माकं कौतुकं जातं तापसेन व्रतेन यत् । स्वर्गमोक्षसुतस्यार्थे तपस्तपसि दुष्करम्

तुझ्या या तापसी व्रताविषयी आमच्या मनात कुतूहल उत्पन्न झाले आहे; स्वर्ग, मोक्ष आणि पुत्रप्राप्तीसाठी तू कठीण तपावर कठीण तप करतेस।

Verse 47

अनसूयोवाच । तपसा सिध्यते स्वर्गस्तपसा परमा गतिः । तपसा चार्थकामौ च तपसा गुणवान्सुतः । तप एव च मे विप्राः सर्वकामफलप्रदम्

अनसूया म्हणाली—तपाने स्वर्ग सिद्ध होतो, तपाने परम गती मिळते; तपाने अर्थ व कामही प्राप्त होतात, तपाने गुणवान पुत्र मिळतो. हे विप्रांनो! माझ्यासाठी तपच सर्व कामनांचे फल देणारे आहे।

Verse 48

विप्रा ऊचुः । तन्वी श्यामा विशालाक्षी स्निग्धाङ्गी रूपसंयुता । हंसलीलागतिगमा त्वं च सर्वाङ्गसुन्दरी

विप्र म्हणाले—तू तन्वी, श्यामा, विशालनेत्रा, स्निग्ध अंगांची व रूपसम्पन्न आहेस; तुझी चाल हंसाच्या लीलागतिसारखी आहे, आणि तू सर्वांगसुंदरी आहेस।

Verse 49

किं च ते तपसा कार्यमात्मानं शोच्यसे कथम्

आणि तुला तप करण्याची काय गरज आहे? तू स्वतःसाठी शोक का करतेस?

Verse 50

अनसूयोवाच । यदि रुद्रश्च विष्णुश्च स्वयं साक्षात्पितामहः । गूढरूपधराः सर्वे तच्चिह्नमुपलक्षये

अनसूया म्हणाली—जर तुम्ही रुद्र व विष्णू, आणि स्वतः साक्षात् पितामह (ब्रह्मा) असाल, आणि सर्वांनी गूढ रूप धारण केले असेल, तर मी त्या सत्याचे चिन्ह ओळखते।

Verse 51

तस्या वाक्यावसाने तु स्वरूपं दर्शयन्ति ते । स्वस्वरूपैः स्थिता देवाः सूर्यकोटिसमप्रभाः

तिचे वचन संपताच त्यांनी आपापले स्वरूप प्रकट केले। देव आपापल्या दिव्य स्वरूपात स्थित झाले, आणि कोटी सूर्यांसारखे तेजस्वी दिसू लागले।

Verse 52

चतुर्भुजो महादेवि शङ्खचक्रगदाधरः । अतसीपुष्पवर्णस्तु पीतवासा जनार्दनः

हे महादेवी! जनार्दन चतुर्भुज रूपात प्रकट झाला—शंख, चक्र व गदा धारण करून; त्याचा वर्ण अतसीपुष्पासारखा होता आणि तो पीतवस्त्र परिधान केलेला होता।

Verse 53

गरुत्मान्वाहनं यस्य श्रिया च सहितो हरिः । प्रसन्नवदनः श्रीमान्स्वयंरूपो व्यवस्थितः

ज्याचे वाहन गरुड आहे तो हरि, श्रीसहित, प्रसन्नमुख व श्रीमान् असा, आपल्या प्रकट स्वरूपात तेथे स्थित होता।

Verse 54

पीतवासा महादेवि चतुर्वदनपङ्कजः । हंसोपरि समारूढो ह्यक्षमालाकरोद्यतः

हे महादेवी! पीतवस्त्रधारी ब्रह्मा—चतुर्मुख, कमलासारखा मुख असलेला—हंसावर आरूढ होऊन प्रकट झाला; त्याच्या हातात अक्षमता उचललेली होती।

Verse 55

आगतो नर्मदातीरे ब्रह्मा लोकपितामहः । योऽसौ सर्वजगद्व्यापी स्वयं साक्षान्महेश्वरः

नर्मदातीरी लोकपितामह ब्रह्मा आले; आणि जो सर्व जग व्यापून आहे तो साक्षात् महेश्वर स्वतः प्रकट झाला।

Verse 56

वृषभं तु समारूढो दशबाहुसमन्वितः । भस्माङ्गरागशोभाढ्यः पञ्चवक्त्रस्त्रिलोचनः

वृषभावर आरूढ, दहा बाहूंनी युक्त, अंगावर भस्माची शोभा धारण केलेला—पंचवक्त्र त्रिलोचन प्रभू प्रकट झाला।

Verse 57

जटामुकुटसंयुक्तः कृतचन्द्रार्द्धशेखरः । एवंरूपधरो देवः सर्वव्यापी महेश्वरः

जटामुकुटाने संयुक्त, अर्धचंद्र शेखर म्हणून धारण केलेला—अशा रूपात सर्वव्यापी देव महेश्वर उभा राहिला।

Verse 58

अनसूया निरीक्ष्यैतद्देवानां दर्शनं परम् । वेपमाना ततः साध्वी सुरान्दृष्ट्वा मुहुर्मुहुः

देवांचे हे परम दर्शन पाहून साध्वी अनसूया थरथर कापू लागली आणि देवांना पुन्हा पुन्हा पाहू लागली।

Verse 59

अनसूयोवाच । किं व्यापारस्वरूपास्तु विष्णुरुद्रपितामहाः । एतद्वै श्रोतुमिच्छामि ह्यशेषं कथयन्तु मे

अनसूया म्हणाली—विष्णू, रुद्र आणि पितामह (ब्रह्मा) यांचे कार्यस्वरूप काय आहे? हे सर्व मला पूर्ण ऐकायचे आहे; काहीही न सोडता सांगा।

Verse 60

ब्रह्मोवाच । प्रावृट्कालो ह्यहं ब्रह्मा आपश्चैव प्रकीर्तिताः । मेघरूपो ह्यहं प्रोक्तो वर्षयामि च भूतले

ब्रह्मा म्हणाले—मीच प्रावृट् (पावसाळा) असून जलरूपही मीच म्हणून कीर्तित आहे. मी मेघरूप म्हणून सांगितला जातो आणि पृथ्वीवर वर्षा घडवितो.

Verse 61

अहं सर्वाणि बीजानि प्राक्सन्ध्यासूदिते रवौ । एतद्वै कारणं सर्वं रहस्यं कथितं परम्

प्रातःसंध्येला सूर्य उदित होताच मीच सर्व बीजें आहे. हेच सर्वांचे कारण; हे परम रहस्य सांगितले आहे.

Verse 62

विष्णुरुवाच । हेमन्तश्च भवेद्विष्णुर्विश्वरूपं चराचरम् । पालनाय जगत्सर्वं विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम्

विष्णू म्हणाले—हेमंत ऋतूत मी, विष्णू, चराचर सर्वांचे विश्वरूप होतो. समस्त जगाच्या पालनासाठी हे विष्णूचे उत्तम माहात्म्य आहे.

Verse 63

रुद्र उवाच । ग्रीष्मकालो ह्यहं प्रोक्तः सर्वभूतक्षयंकरः । कर्षयामि जगत्सर्वं रुद्ररूपस्तपस्विनि

रुद्र म्हणाले—मीच ग्रीष्मकाल म्हणून सांगितला आहे, जो सर्व भूतांचा क्षय करणारा आहे. हे तपस्विनी, रुद्ररूपाने मी समस्त जगत् कोरडे करून त्याची शक्ती ओढून घेतो.

Verse 64

एवं ब्रह्मा च विष्णुश्च रुद्रश्चैव महाव्रते । त्रयो देवास्त्रयः सन्ध्यास्त्रयः कालास्त्रयोऽग्नयः

अशा रीतीने, हे महाव्रते, ब्रह्मा, विष्णू आणि रुद्र हे तीन देव; तसेच तीन संध्या, काळाचे तीन विभाग आणि तीन पवित्र अग्नी आहेत.

Verse 65

तथा ब्रह्मा च विष्णुश्च रुद्रश्चैकात्मतां गतः । वरं दद्युश्च ते भद्रे यस्त्वया मनसीप्सितम्

तसेच ब्रह्मा, विष्णू आणि रुद्र एकाच तत्त्वात एकात्म झाले। हे भद्रे, तुझ्या मनास अभिप्रेत असलेला वर देण्यास ते तत्पर झाले।

Verse 66

अनसूयोवाच । धन्या पुण्या ह्यहं लोके श्लाघ्या वन्द्या च सर्वदा । ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च प्रसन्नवदनाः शुभाः

अनसूया म्हणाली—मी या लोकी धन्य व पुण्यवती आहे, सदैव स्तुत्य व वंद्य आहे; कारण ब्रह्मा, विष्णू आणि रुद्र शुभ व प्रसन्न मुखाने माझ्यासमोर उभे आहेत.

Verse 67

यदि तुष्टास्त्रयो देवा दयां कृत्वा ममोपरि । अस्मिंस्तीर्थे तु सांनिध्याद्वरदाः सन्तु मे सदा

जर हे त्रिदेव माझ्यावर दया करून संतुष्ट असतील, तर या तीर्थस्थानी आपल्या सान्निध्याने ते सदैव मला वरदायक राहोत.

Verse 68

रुद्र उवाच । एवं भवतु ते वाक्यं यत्त्वया प्रार्थितं शुभे । प्रत्यक्षा वैष्णवी माया एरण्डीनाम नामतः

रुद्र म्हणाले—हे शुभे, तू जे प्रार्थिले आहेस ते तसेच होवो. येथे वैष्णवी माया प्रत्यक्ष प्रकट होईल; तिचे नाव ‘एरण्डी’ असेल.

Verse 69

यस्या दर्शनमात्रेण नश्यते पापसञ्चयः । चैत्रमासे तु सम्प्राप्ते अहोरात्रोषितो भवेत्

जिच्या केवळ दर्शनाने पापसंचय नष्ट होतो. आणि चैत्र मास आला की तेथे एक अहोरात्र निवास करावा.

Verse 70

एरण्ड्याः सङ्गमे स्नात्वा ब्रह्महत्यां व्यपोहति । रात्रौ जागरणं कुर्यात्प्रभाते भोजयेद्द्विजान्

एरण्डीच्या संगमावर स्नान केल्याने ब्रह्महत्येचे पापही नष्ट होते. रात्री जागरण करावे आणि प्रभाती द्विजांना (ब्राह्मणांना) भोजन द्यावे.

Verse 71

यथोक्तेन विधानेन पिण्डं दद्याद्यथाविधि । प्रदक्षिणां ततो दद्याद्धिरण्यं वस्त्रमेव च

यथोक्त विधीनुसार यथाविधी पिंडदान करावे. त्यानंतर प्रदक्षिणा करून मग दान द्यावे—सुवर्ण आणि वस्त्रही.

Verse 72

रजतं च तथा गावो भूमिदानमथापि वा । सर्वं कोटिगुणं प्रोक्तमिति स्वायम्भुवोऽब्रवीत्

रूपे, गायी किंवा भूमिदान—यापैकी जे काही दान केले तरी ते सर्व कोटीगुण पुण्य देणारे आहे, असे स्वायंभुव (मनु) म्हणाले.

Verse 73

ये म्रियन्ति नरा देवि एरण्ड्याः सङ्गमे शुभे । यावद्युगसहस्रं तु रुद्रलोके वसन्ति ते

हे देवी! जे पुरुष एरण्डीच्या शुभ संगमावर देहत्याग करतात, ते सहस्र युगांपर्यंत रुद्रलोकी वास करतात.

Verse 74

अहोरात्रोषितो भूत्वा जपेद्रुद्रांश्च वैदिकान् । एकादशैकसंज्ञांश्च स याति परमां गतिम्

एक अहोरात्र तेथे निवास करून वैदिक रुद्र-मंत्रांचा—‘एकादश’ म्हणून प्रसिद्ध—जप करावा; त्यामुळे तो परम गतीस प्राप्त होतो.

Verse 75

विद्यार्थी लभते विद्यां धनार्थी लभते धनम् । पुत्रार्थी लभते पुत्रांल्लभेत्कामान् यथेप्सितान्

विद्येचा इच्छुक विद्या प्राप्त करतो, धनाचा इच्छुक धन मिळवितो। पुत्राची कामना करणारा पुत्र प्राप्त करतो, आणि मनोइच्छित कामना यथेष्ट पूर्ण होतात।

Verse 76

एरण्ड्याः सङ्गमे स्नात्वा रेवाया विमले जले । महापातकिनो वापि ते यान्ति परमां गतिम्

एरण्डीच्या संगमावर रेवा (नर्मदा)च्या निर्मळ जलात स्नान केल्यास, महापातकीसुद्धा परमगतीस प्राप्त होतात।

Verse 77

अनसूयोवाच । यदि तुष्टास्त्रयो देवा मम भक्तिप्रचोदिताः । मम पुत्रा भवन्त्वेव हरिरुद्रपितामहाः

अनसूया म्हणाली—माझ्या भक्तीने प्रेरित होऊन हे तिन्ही देव प्रसन्न असतील, तर हरि (विष्णु), रुद्र (शिव) आणि पितामह (ब्रह्मा) हेच माझे पुत्र व्हावेत।

Verse 78

विष्णुरुवाच । पूज्या यत्पुत्रतां यान्ति न कदाचिच्छ्रुतं मया । शुभे ददामि पुत्रांस्ते देवतुल्यपराक्रमान् । रूपवन्तो गुणोपेतान्यज्विनश्च बहुश्रुतान्

विष्णु म्हणाले—हे पूज्ये, पूजनीय देव पुत्रत्वास येतात असे मी कधी ऐकले नाही. तरी हे शुभे, मी तुला देवतुल्य पराक्रमी, रूपवान, गुणसंपन्न, यज्ञनिष्ठ व बहुश्रुत असे पुत्र देतो.

Verse 79

अनसूयोवाच । ईप्सितं तच्च दातव्यं यन्मया प्रार्थितं हरे । नान्यथा चैव कर्तव्या मम पुत्रैषणा तु या

अनसूया म्हणाली—हे हरे, मी जे प्रार्थिले आहे तेच इच्छितप्रमाणे द्यावे. माझी पुत्रेच्छा अन्य प्रकारे पूर्ण करू नये.

Verse 80

विष्णुरुवाच । पूर्वं तु भृगुसंवादे गर्भवास उपार्जितः । तस्याहं चैव पारं तु नैव पश्यामि शोभने

विष्णू म्हणाले—पूर्वी भृगूसंवादात ‘गर्भवास’संबंधी पुण्यविशेष सांगितला गेला होता. हे शोभने! त्याचा पार, त्याची मर्यादा, मला दिसत नाही.

Verse 81

स्मरमाणः पुरावृत्तं चिन्तयामि पुनःपुनः । एवं संचिन्त्य ते देवाः पितामहमहेश्वराः

पूर्वी घडलेले स्मरून मी तेच पुन्हा पुन्हा मनात विचारतो. असे चिंतन करीत ते देव—पितामह ब्रह्मा आणि महेश्वर शंकर—ही विचारमग्न झाले.

Verse 82

अयोनिजा भविष्यामस्तव पुत्रा वरानने । योनिवासे महाप्राज्ञि देवा नैव व्रजन्ति च

हे वरानने! आम्ही तुझे पुत्र होऊ, योनीतून न जन्मलेले. हे महाप्राज्ञे! देव योनीवासयुक्त जन्मात प्रवेश करीत नाहीत.

Verse 83

सांनिध्यात्सङ्गमे देवि लोकानां तु वरप्रदाः । एरण्डी वैष्णवी माया प्रत्यक्षा त्वं भविष्यसि

हे देवि! संगमतीर्थी तुझ्या सान्निध्यामुळे तू लोकांना वर देणारी होशील. ‘एरण्डी’ नावाने वैष्णवी माया म्हणून तू प्रत्यक्ष प्रकट होशील.

Verse 84

त्रयो देवाः स्थिताः पाथ रेवाया उत्तरे तटे । वरप्राप्ता तु सा देवी गता माहेन्द्रपर्वतम्

हे प्रिय! तीन देव रेवाच्या उत्तरेकाठी स्थिर राहिले. पण ती देवी वर प्राप्त करून माहेंद्र पर्वताकडे निघून गेली.

Verse 85

क्षीणाङ्गी शुक्लदेहा च रूक्षकेशी सुदारुणा । कृतयज्ञोपवीता सा तपोनिष्ठा शुभेक्षणा

तिचे अवयव कृश होते, देह शुभ्र होती, केस रूक्ष होते आणि तिची तपश्चर्या अत्यंत कठोर होती। यज्ञोपवीत धारण करून ती तपोनिष्ठ होती; तिची दृष्टी शुभ होती।

Verse 86

शिलातलनिविष्टोऽसौ दृष्टः कान्तो महायशाः । हृष्टचित्तोऽभवद्देवि उत्तिष्ठोत्तिष्ठ साब्रवीत्

शिलातलावर बसलेला तो महायशस्वी, कान्तिमान प्रभू दिसला. हे देवी, हर्षित चित्ताने तो म्हणाला—“उठ, उठ!”

Verse 87

अत्रिरुवाच । साधु साधु महाप्राज्ञे ह्यनसूये महाव्रते । अचिन्त्यं गालवादीनां वरं प्राप्तासि दुर्लभम्

अत्री म्हणाले—“साधु, साधु! हे महाप्राज्ञे अनसूये, हे महाव्रते! गालव आदी ऋषींनाही दुर्लभ असा अचिन्त्य वर तू प्राप्त केलास.”

Verse 88

अनसूयोवाच । त्वत्प्रसादेन देवर्षे वरं प्राप्तास्मि दुर्लभम् । तेन देवाः प्रशंसन्ति सिद्धाश्च ऋषयोऽमलाः

अनसूया म्हणाली—“हे देवर्षे, तुमच्या प्रसादाने मला दुर्लभ वर प्राप्त झाला. त्यामुळे देव, तसेच सिद्ध आणि निर्मळ ऋषीही माझी प्रशंसा करतात.”

Verse 89

एवमुक्ता तु सा देवी हर्षेण महता युता । आलोकयेत्ततः कान्तं तेनापि शुभदर्शना

असे संबोधिल्यावर ती देवी महान हर्षाने युक्त झाली. मग तिने आपल्या कान्ताकडे पाहिले; आणि शुभदर्शना तीही त्याने पाहिली.

Verse 90

ईक्षणाच्चैव संजातं ललाटे मण्डलं शुभम् । नवयोजनसाहस्रं मण्डलं रश्मिभिर्वृतम्

त्या दृष्टीमात्रानेच ललाटावर एक शुभ मण्डल प्रकट झाले। ते मण्डल नऊ हजार योजन विस्ताराचे असून दिव्य किरणांनी वेढलेले होते।

Verse 91

कदम्बगोलकाकारं त्रिगुणं परिमण्डलम् । तस्य मध्ये तु देवेशि पुरुषो दिव्यरूपधृक्

ते कदंबपुष्पाच्या गोलकासारखे, त्रिगुणित आणि पूर्ण वर्तुळाकार होते। त्याच्या मध्यभागी, हे देवेशी, दिव्यरूप धारण केलेला एक पुरुष विराजमान होता।

Verse 92

हेमवर्णोऽमृतमयः सूर्यकोटिसमप्रभः । आद्यः पुत्रोऽनसूयायाः स्वयं साक्षात्पितामहः

तो सुवर्णवर्ण, अमृतमय आणि कोटी सूर्यांसारखा तेजस्वी होता। तो अनसूयेचा आद्य पुत्र म्हणून प्रसिद्ध असून, प्रत्यक्ष स्वयं पितामह ब्रह्माच आहे।

Verse 93

चन्द्रमा इति विख्यातः सोमरूपो नृपात्मज । इष्टापूर्ते च संपाति कलाषोडशकेन तु

हे राजपुत्रा, तो ‘चंद्रमा’ म्हणून विख्यात असून सोमस्वरूप आहे. षोडश कलांच्या चक्राने तो इष्ट व पूर्त कर्मांच्या फळांशी संबद्ध होतो।

Verse 94

प्रतिपच्च द्वितीया च तृतीया च महेश्वरि । चतुर्थी पञ्चमी चैव अव्यया षोडशी कला

हे महेश्वरी, प्रतिपदा, द्वितीया व तृतीया—तसेच चतुर्थी व पंचमी—या तिथी अव्यय षोडशी कलेच्या संदर्भाने सांगितल्या आहेत।

Verse 95

चतुर्विधस्य लोकस्य सूक्ष्मो भूत्वा वरानने । आप्रीणाति जगत्सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्

हे वरानने! तो चतुर्विध लोकात सूक्ष्मरूप होऊन, चराचरांसह त्रैलोक्य व समस्त जगत् तृप्त व पोषित करतो।

Verse 96

सर्वे ते ह्युपजीवन्ति हुतं दत्तं शशिस्थितम् । वनस्पतिगते सोमे धनवांश्च वरानने

हे वरानने! अग्नीत अर्पिलेले हवन व दिलेले दान—जे शशीत स्थित आहे—त्यावर सर्व प्राणी उपजीविका करतात; आणि सोम वनस्पतींमध्ये स्थित असता मनुष्य धनवान होतो।

Verse 97

भुञ्जन् परगृहे मूढो ददेदब्दकृतं शुभम् । वनस्पतिगते सोमे यस्तु छिन्द्याद्वनस्पतीन् । तेन पापेन देवेशि नरा यान्ति यमालयम्

हे देवेशि! परगृही भोजन करणारा मूढही वर्षभर संचित पुण्य दान करू शकतो; पण सोम वनस्पतींमध्ये स्थित असताना जो वृक्ष तोडतो—त्या पापाने, हे देवांची स्वामिनी, नर यमालयास जातात।

Verse 98

वनस्पतिगते सोमे मैथुनं यो निषेवते । ब्रह्महत्यासमं पापं लभते नात्र संशयः

सोम वनस्पतींमध्ये स्थित असताना जो मैथुन करतो, तो ब्रह्महत्येसमान पाप प्राप्त करतो—यात संशय नाही।

Verse 99

वनस्पतिगते सोमे मन्थानं योऽधिवाहयेत् । गावस्तस्य प्रणश्यन्ति याश्च वै पूर्वसंचिताः

सोम वनस्पतींमध्ये स्थित असताना जो मंथनदंड चालवून मथणी करतो, त्याच्या गायी नष्ट होतात—पूर्वी साठवलेल्या सुद्धा।

Verse 100

वनस्पतिगते सोमे ह्यध्वानं योऽधिगच्छति । भवन्ति पितरस्तस्य तं मासं रेणुभोजनाः

सोम वनस्पतींमध्ये स्थित असताना जो कोणी प्रवासास निघतो, त्याच्या त्या महिन्यात पितर पिंड-तर्पणापासून वंचित होऊन ‘रेणुभोजी’ होतात।

Verse 101

अमावस्यां महादेवि यस्तु श्राद्धप्रदो भवेत् । अब्दमेकं विशालाक्षि तृप्तास्तत्पितरो ध्रुवम्

अमावास्येला, हे महादेवि, जो श्राद्धदान करतो, हे विशालाक्षि, त्याचे पितर निश्चयाने एक वर्ष तृप्त राहतात।

Verse 102

हिरण्यं रजतं वस्त्रं यो ददाति द्विजातिषु । सर्वं लक्षगुणं देवि लभते नात्र संशयः

हे देवि, जो द्विजांना सुवर्ण, रौप्य व वस्त्र दान करतो, तो सर्व प्रकारे लक्षगुण पुण्य प्राप्त करतो—यात संशय नाही।

Verse 103

। अध्याय

अध्याय। (अध्याय-चिन्ह)

Verse 104

द्वितीयस्तु महादेवि दुर्वासा नाम नामतः । सृष्टिसंहारकर्ता च स्वयं साक्षान्महेश्वरः

हे महादेवि, दुसरा (पुत्र) नावाने दुर्वासा आहे; तो सृष्टी व संहार करणारा, स्वयं साक्षात् महेश्वर आहे।

Verse 105

ऋषिमध्यगतो देवि तपस्तपति दुष्करम् । सोऽपि रुद्रत्वमायाति सम्प्राप्ते भूतविप्लवे

हे देवि, ऋषिमध्ये स्थित होऊन तो अत्यंत दुष्कर तप करीत असतो। भूतविप्लवाचा काळ आला की तोही रुद्रत्वास प्राप्त होतो।

Verse 106

इन्द्रोऽपि शप्तस्तेनैव दुर्वाससा वरानने । द्वितीयस्य तु पुत्रस्य सम्भवः कथितो मया

हे वरानने, त्याच दुर्वासांनी इंद्रालाही शाप दिला होता. अशा रीतीने दुसऱ्या पुत्राच्या जन्मकथेचे वर्णन मी तुला केले आहे.

Verse 107

दत्तात्रेयस्वरूपेण भगवान्मधुसूदनः । जगद्व्यापी जगन्नाथः स्वयं साक्षाज्जनार्दनः

दत्तात्रेयाच्या स्वरूपाने भगवान मधुसूदन प्रकट झाले—जगद्व्यापी जगन्नाथ, स्वयं साक्षात् जनार्दन।

Verse 108

एते देवास्त्रयः पुत्रा अनसूयाया महेश्वरि । वरदानेन ते देवा ह्यवतीर्णा महीतले

हे महेश्वरी, अनसूयेचे हे तीन पुत्र खरेच देव आहेत. वरदानाच्या प्रभावाने ते देव पृथ्वीवर अवतरले.

Verse 109

पुत्रप्राप्तिकरं तीर्थं रेवायाश्चोत्तरे तटे । अनसूयाकृतं पार्थ सर्वपापक्षयं परम्

हे पार्थ, रेवेच्या उत्तरेकाठी पुत्रप्राप्ती करून देणारे एक तीर्थ आहे. अनसूयेने स्थापित केलेले ते तीर्थ सर्व पापांचा परम क्षय करणारे आहे.

Verse 110

श्रीमार्कण्डेय उवाच । आश्चर्यभूतं लोकेऽस्मिन्नर्मदायां पुरातनम् । भ्रूणहत्या गता तत्र ब्राह्मणस्य नराधिप

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—हे नराधिप! या लोकी नर्मदा-तटी एक प्राचीन अद्भुत आहे; तेथे एका ब्राह्मणावर आलेले भ्रूणहत्येचे पाप निवळून गेले।

Verse 111

युधिष्ठिर उवाच । इतिहासं द्विजश्रेष्ठ कथयस्व ममानघ । सर्वपापहरं लोके दुःखार्तस्य च कथ्यताम्

युधिष्ठिर म्हणाला—हे द्विजश्रेष्ठ, हे अनघ! तो इतिहास मला सांगावा; जो लोकी सर्व पापांचा नाश करणारा आहे, तो दुःखार्तासाठीही कथन करावा।

Verse 112

श्रीमार्कण्डेय उवाच । सुवर्णशिलके ग्रामे गौतमान्वयसम्भवः । कृषीवलो महादेवि भार्यापुत्रसमन्वितः

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—हे महादेवी! सुवर्णशिलक नावाच्या गावात गौतमवंशात जन्मलेला एक कृषीवल राहत असे, तो पत्नी व पुत्रासह होता।

Verse 113

वसते तत्र गोविन्दः संजातो विपुले कुले । पुत्रदारसमोपेतो गृहक्षेत्ररतः सदा

तेथे गोविंद नावाचा पुरुष समृद्ध कुळात जन्मलेला राहात असे; तो नेहमी घर-शेतात रत असे आणि पत्नी-पुत्रांसह असे।

Verse 114

शकटं पूरयित्वा तु काष्ठानामगमद्गुहम् । प्रक्षिप्तानि च काष्ठानि ह्येकाकी क्षुधयान्वितः

तो लाकडांनी शकट भरून गुहेकडे गेला; आणि एकटा, भुकेने व्याकुळ होऊन, ती लाकडे आत टाकली।

Verse 115

रिङ्गमाणस्तदा पुत्रः पितुः शब्दात्समागतः । न दृष्टस्तेन वै पुत्रः काष्ठैः संछादितोऽवशः

तेव्हा रांगत रांगत लहान पुत्र पित्याचा शब्द ऐकून तेथे आला; पण पित्याला तो दिसला नाही—काष्ठांनी झाकलेला तो असहाय बालक पडला होता.

Verse 116

आगतस्त्वरितो गेहे पिपासार्तो नराधिप । शकटं मोच्य तद्द्वारि सवृषं रज्जुसंयुतम्

हे नराधिप! तो तहान लागून घाईघाईने घरी आला आणि दाराशी शकट सोडविले; पण बैल मात्र दोरीने जूतीतच राहिला.

Verse 117

भार्या तस्यैव या दृष्टा चित्तज्ञा वशवर्तिनी । दृष्ट्वा निपातितं पुत्रं काष्ठैर्निर्भिन्नमस्तकम्

त्याची पत्नी—चित्त ओळखणारी, पतिव्रता व पतीच्या इच्छेत राहणारी—तिने पाहिले की पुत्र पडला असून काष्ठांनी त्याचे मस्तक चिरडले गेले आहे.

Verse 118

अजल्पमानाकरुणं निक्षिप्तं ज्ञोलिकां शिशुम् । शुश्रूषणे रता साध्वी प्रियस्य च नराधिप

हे नराधिप! ती काहीही न बोलता, करुण विलाप न करता, शिशुला पिशवीत ठेवून; सेवेत रत ती साध्वी आपल्या प्रिय पतीप्रती निष्ठावान राहिली.

Verse 119

ततः स्नानादिकं कृत्वा भोजनाच्छयनं शुभम् । पुत्रं पुत्रवतां श्रेष्ठा ह्युत्थापयति शासनैः

मग स्नानादि करून, उत्तम भोजन व शय्येची व्यवस्था करून, मातांमध्ये श्रेष्ठ ती आपल्या पुत्राला आज्ञांनी उठवू लागली—जणू तो जिवंत आहे.

Verse 120

यदा च नोत्थितः सुप्तः पुत्रः पञ्चत्वमागतः । तदा सा दीनवदना रुरोद च मुमोह च

जेव्हा झोपलेला पुत्र उठलाच नाही आणि खरोखर पञ्चत्व (मृत्यू) पावला, तेव्हा ती दीनमुखी माता रडू लागली व मूर्च्छित झाली।

Verse 121

तच्छ्रुत्वा रुदितं शब्दं गोविन्दस्त्रस्तमानसः । किमेतदिति चोक्त्वा तु पतितो धरणीतले

तो रडण्याचा शब्द ऐकून गोविंदाचे मन भयाने थरथरले; “हे काय?” असे म्हणत तो भूमीवर कोसळला।

Verse 122

द्वावेतौ मुक्तकेशौ तु भूमौ निपतितौ नृप । विलेपाते च राजेन्द्र निःश्वासोच्छ्वासितेन च

हे नृप! हे दोघेही मोकळ्या केसांनी भूमीवर पडले आहेत; हे राजेंद्र! त्यांच्या उच्छ्वास-निःश्वासाने ते मळलेले व लिप्त झाले आहेत।

Verse 123

कं पश्ये प्राङ्गणे पुत्रं दृष्ट्वा क्रीडन्तमातुरम् । संधारयिष्ये हृदयं स्फुटितं तव कारणे

तुला पाहून जो अंगणात व्याकुळ होऊन खेळत असे, तो पुत्र आता कोणता पाहू? तुझ्यामुळे तुटलेले हृदय मी कसे सावरू?

Verse 124

त्वज्जन्मान्तं यशो नित्यमक्षयां कुलसन्ततिम् । दृष्ट्वा किमनृणीभूतो यास्यामि परमां गतिम्

तुझ्या जीवनपर्यंतचा प्रवास, नित्य यश आणि अक्षय कुलसंतती पाहून, मी काय ऋणमुक्त होऊन परम गतीला जाईन?

Verse 125

मम वृद्धस्य दीनस्य गतिस्त्वं किल पुत्रक । एते मनोरथाः सर्वे चिन्तिता विफला गताः

मी वृद्ध व दीन आहे; हे पुत्रा, तूच माझा एकमेव आश्रय असे म्हणत. पण जे सर्व मनोरथ मी दीर्घकाळ चिंतिले, ते सारे निष्फळ होऊन नष्ट झाले.

Verse 126

इमां तु विकलां दीनां विहीनां सुतबान्धवैः । रुदन्तीं पतितां पाहि मातरं धरणीतले

पुत्र व बंधुजनांपासून वंचित, विकल व दीन, रडत रडत भूमीवर पडलेल्या या मातेला वाचव, तिचे रक्षण कर.

Verse 127

पुन्नाम्नो नरकाद्यस्मात्पितरं त्रायते सुतः । तेन पुत्र इति प्रोक्तः स्वयमेव स्वयम्भुवा

‘पुन्नाम’ नावाच्या नरकातून पुत्र पित्याचे त्राण करतो; म्हणून स्वयम्भू (ब्रह्मा) यांनीच त्याला ‘पुत्र’ असे नाव दिले आहे.

Verse 128

अपुत्रस्य गृहं शून्यं दिशः शून्या ह्यबान्धवाः । मूर्खस्य हृदयं शून्यं सर्वशून्यं दरिद्रता

ज्याला पुत्र नाही त्याचे घर शून्य; ज्याला बंधु नाहीत त्याच्यासाठी दिशा देखील शून्य. मूर्खाचे हृदय शून्य; आणि दारिद्र्य म्हणजे सर्वथा शून्यता.

Verse 129

मृषायं वदते लोकश्चन्दनं किल शीतलम् । पुत्रगात्रपरिष्वङ्गश्चन्दनादपि शीतलः

लोक खोटे बोलतात की चंदन शीतल आहे; पुत्राच्या देहाचा आलिंगन चंदनापेक्षाही अधिक शीतल असतो.

Verse 130

श्मश्रुग्रहणक्रीडन्तं धूलिधूसरिताननम् । पुण्यहीना न पश्यन्ति निजोत्सङ्गसमास्थितम्

दाढी ओढून खेळणारा, धुळीने मळलेला मुख असलेला, आपल्या कुशीत बसलेला बालक—पुण्यहीनांना तोही दिसत नाही.

Verse 131

दिगम्बरं गतव्रीडं जटिलं धूलिधूसरम् । पुण्यहीना न पश्यन्ति गङ्गाधरमिवात्मजम्

दिगंबर, लज्जाहीन, जटाधारी, धुळीने धूसर—गंगाधर शिवासारखा आपलाच पुत्रही पुण्यहीनांना दिसत नाही.

Verse 132

वीणावाद्यस्वरो लोके सुस्वरः श्रूयते किल । रुदितं बालकस्यैव तस्मादाह्लादकारकम्

जगात वीणेचा नाद खरोखर मधुर ऐकू येतो; तरीही आपल्या बालकाचे रडणेही त्यामुळेच आनंद देणारे ठरते.

Verse 133

मृगपक्षिषु काकेषु पशूनां स्वरयोनिषु । पुत्रं तेषु समस्तेषु वल्लभं ब्रुवते बुधाः

मृग-पक्ष्यांत, कावळ्यांत, तसेच सर्व पशुजातींत—बुधजन म्हणतात की सर्वांनाच पुत्र सर्वाधिक प्रिय असतो.

Verse 134

मत्स्याश्वप्रकराश्चैव कूर्मग्राहादयोऽपि वा । पुत्रोत्पत्तौ च हृष्यन्ति विपत्तौ यान्ति दुःखिताम्

मासे, घोड्यांचे अनेक प्रकार, तसेच कासव, मगर इत्यादीही—पुत्रोत्पत्तीने हर्षित होतात आणि विपत्तीने दुःखी होतात.

Verse 135

देवगन्धर्वयक्षाश्च हृष्यन्ते पुत्रजन्मनि । पञ्चत्वे तेऽपि शोचन्ति मन्दभाग्योऽस्मि पुत्रक

देव, गंधर्व आणि यक्ष पुत्रजन्मी हर्षित होतात; आणि तो पंचत्व (मृत्यू) पावल्यावर तेही शोक करून म्हणतात— “पुत्रका, मी मन्दभाग्य आहे।”

Verse 136

ऋषिमेलापकं चक्रे पुत्रार्थे राघवो नृप । इन्द्रस्थाने स्थितस्तस्य प्रोक्षते ह्यासनं यतः

पुत्रप्राप्तीसाठी राजा राघवाने ऋषींची सभा भरविली; आणि इंद्रस्थानी उभा राहून विधिपूर्वक त्या आसनाचे प्रोक्षण (जलछिडकाव) करविले.

Verse 137

स्वर्गवासं सुताद्बाह्यं विद्यते न तु पाण्डव । चक्रे दशरथस्तस्मात्पुत्रार्थं यज्ञमुत्तमम्

हे पांडवा, पुत्रावाचून स्वर्गवास नाही; म्हणून दशरथाने पुत्रार्थ उत्तम यज्ञ केला.

Verse 138

रामो लक्ष्मणशत्रुघ्नौ भरतस्तत्र सम्भवात् । कार्तवीर्यो जितो येन रामेणामिततेजसा

त्या (यज्ञा)तून राम, लक्ष्मण, शत्रुघ्न आणि भरत जन्मले; आणि त्या अमिततेजस्वी रामाने कार्तवीर्यालाही जिंकले.

Verse 139

स रामो रामचन्द्रेण अष्टवर्षेण निर्जितः । एकाकिना हतो वाली प्लवगः शत्रुदुर्जयः

तो परशुरामही आठ वर्षांच्या रामचंद्राने पराजित केला; आणि त्यानेच एकट्याने शत्रूंना दुर्जय असा वानर वाली मारला.

Verse 140

रावणो ब्रह्मपुत्रो यस्त्रैलोक्यं यस्य शङ्कते । हतः स रामचन्द्रेण सपुत्रः सहबान्धवः

ब्रह्मपुत्र म्हणून ख्यात असलेला रावण, ज्याच्या भयाने त्रैलोक्य थरथरत असे, तो रामचंद्राने पुत्र व बांधवांसह वधिला।

Verse 141

एवं पुत्रं विना सौख्यं मर्त्यलोके न विद्यते । वंशार्थे मैथुनं यस्य स्वर्गार्थे यस्य भारती

अशा रीतीने मर्त्यलोकी पुत्राविना सुख नाही. कोणासाठी मैथुन वंशवृद्धीसाठी, तर कोणासाठी पवित्र भारती (वेदपाठ-अध्ययन) स्वर्गप्राप्तीसाठी आहे.

Verse 142

मृष्टान्नं ब्राह्मणस्यार्थे स्वर्गे वासं तु यान्ति ते । ब्रह्महत्याश्वमेधाभ्यां न परं पापपुण्ययोः

जे ब्राह्मणार्थे उत्तम, सुसिद्ध अन्न देतात, ते स्वर्गात वास पावतात. कारण पाप-पुण्याच्या मापात ब्रह्महत्या व अश्वमेध यांहून पर काही नाही.

Verse 143

पुत्रोत्पत्तिविपत्तिभ्यां न परं सुखदुःखयोः । किं ब्रवीमीति भो वत्स न तु सौख्यं सुतं विना

पुत्रप्राप्ती व पुत्रवियोग—यांहून मोठे सुख-दुःख नाही. अरे वत्सा, मी काय सांगू? पुत्राविना खरे सुख नाही.

Verse 144

एवं बहुविधं दुःखं प्रलपित्वा पुनःपुनः । जनैश्चाश्वासितो विप्रो बालं गृह्य बहिर्गतः

अशा प्रकारे अनेक रीतीने वारंवार दुःख विलाप करून, लोकांनी धीर दिल्यावर तो ब्राह्मण बालकाला घेऊन बाहेर गेला.

Verse 145

ततः संस्कृत्य तं बालं विधिदृष्टेन कर्मणा । समवेतौ तु दुःखार्तावागतौ स्वगृहं पुनः

त्यानंतर शास्त्रोक्त विधीने त्या बालकाचा संस्कार करून, दुःखाने व्याकुळ झालेले ते दोघे पुन्हा आपल्या घरी परत आले।

Verse 146

एवं गृहागते विप्रे रात्रिर्जाता युधिष्ठिर । भूमौ प्रसुप्तो गोविन्दः पुत्रशोकेन पीडितः

हे युधिष्ठिर! अशा रीतीने तो ब्राह्मण घरी आला आणि रात्र झाली. पुत्रशोकाने पीडित गोविंद जमिनीवरच झोपला।

Verse 147

यावन्निरीक्षते भार्या भर्तारं दुःखपीडितम् । कृमिराशिगतं सर्वं गोविन्दं समपश्यत

पत्नीने दुःखाने पीडित पतीकडे पाहिले, तेव्हा तिला गोविंद सर्वांगावर जणू कृमींच्या राशीने आच्छादित झालेला दिसला।

Verse 148

दुःखाद्दुःखतरे मग्ना दृष्ट्वा तं पातकान्वितम् । एवं दुःखनिमग्नायाः शर्वरी विगता तदा

दुःखातून अधिक दुःखात बुडून, त्याला पातकयुक्त पाहून ती शोकात निमग्न राहिली; आणि अशा प्रकारे तिची रात्र सरली।

Verse 149

पशुपालस्तु महिषीमुक्त्वारण्येऽगमद्गृहात् । अरण्ये महिषीः सर्वा रक्षयित्वा गृहागतः

पशुपालाने घरातून म्हशी सोडून अरण्यात नेल्या. अरण्यात सर्व म्हशींचे रक्षण करून तो पुन्हा घरी आला।

Verse 150

विज्ञप्तः पशुपालेन गोविन्दो ब्राह्मणोत्तमः । यावद्भोक्ष्याम्यहं स्वामिन्महिषीस्त्वं च रक्षसे

पशुपाळ्याने ब्राह्मणोत्तम गोविंदास विनंती केली— “स्वामी, मी जेवतो तोवर तुम्ही या म्हशींची राखण करा।”

Verse 151

ततः स त्वरितो विप्रो जगाम महिषीः प्रति । न तत्र महिषीः पश्येत्पश्चात्क्षेत्राभिसम्मुखम्

मग तो विप्र घाईघाईने म्हशींकडे गेला. पण तिथे म्हशी दिसल्या नाहीत; नंतर त्याने पुढील शेतांकडे नजर टाकली.

Verse 152

धावमानश्च विप्रस्तु एरण्डीसङ्गमे गतः । ततः प्रविष्टस्तु जले रेवैरण्ड्योस्तु सङ्गमे

धावत धावत तो विप्र एरण्डीच्या संगमावर पोहोचला. मग रेवाआणि एरण्डीच्या संगमातील पाण्यात उतरला.

Verse 153

तज्जलं पीतमात्रं तु त्वरया चातितर्षितः । अकामात्सलिलं पीत्वा प्रक्षाल्य नयने शुभे

अतिशय तहानलेला व घाईत त्याने त्या पाण्याचा थोडाच घोट घेतला. मग नकळत पाणी पिऊन त्याने आपले शुभ नेत्र धुतले.

Verse 154

आजगाम ततः पश्चाद्भवनं दिवसक्षये । भुक्त्वा दुःखान्वितो रात्रौ गोविन्दः शयनं ययौ

नंतर दिवसाच्या शेवटी तो घरी परत आला. जेवून दुःखाने व्याकुळ झालेला गोविंद रात्री शय्येवर गेला.

Verse 155

निद्राभिभूतः शोकेन श्रमेणैव तु खेदितः । पुनस्तच्चार्धरात्रे तु तस्य भार्या युधिष्ठिर

शोक व श्रमाने थकून तो निद्राधीन होऊन पडला. मग अर्धरात्री, हे युधिष्ठिर, त्याची पत्नी त्याला पुन्हा पाहू लागली.

Verse 156

कृमिभिर्वेष्टितं गान्त्रं क्वचित्पश्यत्यवेष्टितम् । पुनः सा विस्मयाविष्टा तस्य भार्या गुणान्विता । उवाच दुष्कृतं तस्य साध्वसाविष्टचेतसा

कधी ती त्याचे शरीर कृमींनी वेढलेले पाहे, कधी न वेढलेले. तेव्हा गुणवान पत्नी विस्मय व भयाने व्याकुळ होऊन त्याच्या दुष्कृत्याची गोष्ट बोलू लागली.

Verse 157

भार्योवाच । अतीते पञ्चमे चाह्नि त्विन्धनं क्षिपतस्तु ते । गृहपश्चाद्गतो बालो ह्यज्ञानाद्घातितस्त्वया

पत्नी म्हणाली—पाचवा दिवस गेल्यावर, तू सरपण फेकत असताना, घरामागे गेलेला एक बालक अज्ञानाने तुझ्यामुळे मारला गेला.

Verse 158

मया तत्पातकं घोरं रहस्यं न प्रकाशितम् । तेन प्रच्छन्नपापेन दह्यमाना दिवानिशम्

मी ते घोर पातक गुप्तच ठेवले, उघड केले नाही. त्या लपविलेल्या पापामुळे मी दिवस-रात्र आतून जळत आहे.

Verse 159

न सुखं तव गात्रस्य पश्यामि न हि चात्मनः । निद्रा मम शमं याता रतिश्चैव त्वया सह

तुझ्या देहात मला सुख-स्वास्थ्य दिसत नाही, माझ्यातही नाही. माझी झोप संपली आहे आणि तुझ्यासोबतचा आनंदही मावळला आहे.

Verse 160

श्रूयते मानवे शास्त्रे श्लोको गीतो महर्षिभिः । स्मृत्वा स्मृत्वा तु तं चित्ते परितापो न शाम्यति

मानवी धर्मशास्त्रात महर्षींनी गायलेला एक श्लोक ऐकू येतो. त्याचे वारंवार स्मरण करूनही माझ्या मनातील संताप शांत होत नाही.

Verse 161

कीर्तनान्नश्यते धर्मो वर्धतेऽसौ निगूहनात् । इह लोके परे चैव पापस्याप्येवमेव च

बोलून दाखवल्याने धर्म (पुण्य) नष्ट होतो आणि गुप्त ठेवल्याने तो वाढतो. या लोकात आणि परलोकात पापाची सुद्धा अशीच स्थिती आहे.

Verse 162

एवं संचित्यमानाहं स्थिता रात्रौ भयातुरा । कृमिराशिगतं त्वां हि कस्याहं कथयामि किम्

असा विचार करत मी रात्री भयाकुल होऊन थांबले होते. कृमींच्या (किड्यांच्या) राशीत पडलेल्या तुम्हाला पाहून मी कोणाला काय सांगू?

Verse 163

पुनस्त्वं चाद्य मे दृष्टो भ्रूणहत्याकृमिश्रितः । क्वचिद्भिन्दन्ति ते गात्रं क्वचिन्नष्टाः समन्ततः

आणि आज पुन्हा मी तुला भ्रूणहत्येच्या पापाने निर्माण झालेल्या कृमींनी वेढलेले पाहिले. कुठे ते तुझे शरीर तोडत आहेत, तर कुठे ते सर्वत्र नाहीसे होत आहेत.

Verse 164

एतत्संस्मृत्य संस्मृत्य विमृशामि पुनःपुनः । न जाने कारणं किंचित्पृच्छन्त्याः कथयस्व मे

याचे वारंवार स्मरण करून मी पुन्हा पुन्हा विचार करत आहे. मला याचे काहीच कारण माहित नाही, मी विचारत आहे तर मला सांगा.

Verse 165

तडागं वा सरिद्वापि तीर्थं वा देवतार्चनम् । यं गतोऽसि प्रभावोऽयं तस्य नान्यस्य मे स्थितम्

तू तळ्यात, की नदीकाठी, की एखाद्या तीर्थघाटी गेला होतास, अथवा देवतापूजन केलेस काय? मला दिसणारा हा बदल त्याचाच प्रभाव आहे—इतर कुणाचाही नाही, असा माझा निश्चय आहे।

Verse 166

एवमुक्तस्तु विप्रोऽसौ कथयामास भारत । भार्याया यद्दिवा वृत्तं शङ्कमानो नृपोत्तम

असे म्हटल्यावर तो ब्राह्मण, हे भारत, दिवसा पत्नीबाबत जे घडले ते सांगू लागला; आणि श्रेष्ठ राजा संशय धरून ते लक्षपूर्वक ऐकू लागला।

Verse 167

अद्याहं महिषीसार्थं एरण्डीसङ्गमं गतः । नाभिमात्रे जले गत्वा पीतवान्सलिलं बहु

आज मी म्हशींच्या कळपासह एरण्डी-संगमाला गेलो. नाभीपर्यंत पाण्यात उतरून मी त्या जलाचे पुष्कळ पान केले।

Verse 168

नान्यत्तीर्थं विजानामि सरितं सर एव वा । सत्यं सत्यं पुनः सत्यं कथितं तव भामिनि

मला दुसरे कोणतेही तीर्थ माहीत नाही—ना दुसरी नदी, ना दुसरे सरोवर. सत्य, सत्य—पुन्हा सत्य—हे भामिनि, मी तुला खरेच सांगितले आहे।

Verse 169

एवं ज्ञात्वा तु सा सर्वमुपवासकृतक्षणा । सपत्नीको गतस्तत्र सङ्गमे वरवर्णिनि

हे सर्व कळताच तिने तत्क्षणी उपवास-व्रत केले. मग तो पत्नीसमवेत, हे वरवर्णिनि, त्या संगम-तीर्थाला गेला।

Verse 170

स्नात्वा तत्र जले रम्ये नत्वा देवं तु भास्करम् । स्नापयामास देवेशं शङ्करं चोमया सह

तेथील रम्य जलात स्नान करून आणि भास्करदेवाला नमस्कार करून, तिने नंतर उमा सहित देवाधिदेव शंकरास स्नान घातले।

Verse 171

पञ्चगव्यघृतक्षीरैर्दधिक्षौद्रघृतैर्जलैः । गन्धमाल्यादिधूपैश्च नैवेद्यैश्च सुशोभनैः

पंचगव्य, तूप व दूध, दही, मधु, घृत व जल यांनी; तसेच सुगंध, माळा, धूप आणि सुंदर नैवेद्य यांनी—

Verse 172

पूज्य त्रयीमयं लिङ्गं देवीं कात्यायनीं शुभाम् । रात्रौ जागरणं कृत्वा पत्यासि पतिव्रता

त्रयीमय लिंग व शुभ देवी कात्यायनीची पूजा करून, आणि रात्रौ जागरण केल्यास, तू पती प्राप्त करशील व पतिव्रता म्हणून प्रतिष्ठित होशील।

Verse 173

ततः प्रभाते विमले द्विजान्सम्पूज्य यत्नतः । गोदानेन हिरण्येन वस्त्रेणान्नेन भारत

मग निर्मळ प्रभाती, हे भारत, द्विजांचा यत्नपूर्वक सत्कार करावा—गायदान, सुवर्ण, वस्त्र व अन्नदान करून।

Verse 174

गोविन्दः पूजयामास स्वशक्त्या ब्राह्मणाञ्छुभान् । मुक्तपापो गृहायातः स्वभार्यासहितो नृप

हे नृप! गोविंदाने आपल्या शक्तीनुसार शुभ ब्राह्मणांचे पूजन केले; पापमुक्त होऊन तो पत्नीसमवेत घरी परत आला।

Verse 175

एवं यः शृणुते भक्त्या गोविन्दाख्यानमुत्तमम् । पठते परया भक्त्या भ्रूणहत्या प्रणश्यति

अशा रीतीने जो भक्तिभावाने गोविंदाचे हे उत्तम आख्यान ऐकतो, किंवा परम भक्तीने पठण करतो, त्याचे भ्रूणहत्येचे पाप नष्ट होते।

Verse 176

क्रीडते शांकरे लोके यावदाभूतसम्प्लवम् । यश्चैवाश्वयुजे मासि चैत्रे वा नृपसत्तम

तो महाप्रलय होईपर्यंत शंकराच्या लोकी आनंदाने क्रीडा करतो। हे नृपश्रेष्ठा, आणि जो हे अनुष्ठान आश्वयुज मासात किंवा चैत्रात करतो...

Verse 177

सप्तम्यां च सिते पक्षे सोपवासो जितेन्द्रियः । सात्त्विकीं वासनां कृत्वा यो वसेच्छिवमन्दिरे

शुक्ल पक्षातील सप्तमीला उपवास करून, इंद्रिये जिंकून, सात्त्विक भावना धारण करून जो शिवमंदिरात वास करतो...

Verse 178

ध्यायमानो विरूपाक्षं त्रिशूलकरसंस्थितम् । कंसासुरनिहन्तारं शङ्खचक्रगदाधरम्

हातात त्रिशूल धारण केलेल्या विरूपाक्ष प्रभूचे ध्यान करीत, तसेच कंसासुराचा संहार करणाऱ्या शंख-चक्र-गदा धारी (विष्णू)चेही स्मरण करावे...

Verse 179

पक्षिराजसमारूढं त्रैलोक्यवरदायकम् । पितामहं ततो ध्यायेद्धंसस्थं चतुराननम्

पक्षिराज (गरुड)ावर आरूढ, त्रैलोक्याला वर देणाऱ्या प्रभूचे ध्यान करावे; नंतर हंसावर स्थित चतुर्मुख पितामह ब्रह्म्याचे ध्यान करावे।

Verse 180

सर्गप्रदं समस्तस्य कमलाकरशोभितम् । यो ह्येवं वसते तत्र त्रियमे स्थान उत्तमे

समस्तांना सृष्टी देणाऱ्या, कमळवनासारख्या शोभेने विभूषित ब्रह्मदेवाचे ध्यान करावे। जो असा त्या उत्तम स्थानी रात्रीचे तीन प्रहर वास करतो…

Verse 181

ततः प्रभाते विमले ह्यष्टम्यां च नराधिप । ब्राह्मणान् पूजयेद्भक्त्या सर्वदोषविवर्जितान्

नंतर निर्मळ प्रभाती, अष्टमी तिथीस, हे नराधिप, सर्वदोषवर्जित ब्राह्मणांचे भक्तीने पूजन करावे।

Verse 182

सर्वावयवसम्पूर्णान्सर्वशास्त्रविशारदान् । वेदाभ्यासरतान्नित्यं स्वदारनिरतान्सदा

अंगोपांगांनी परिपूर्ण, सर्व शास्त्रांत पारंगत, नित्य वेदाभ्यासात रत आणि सदैव स्वधर्मपत्नीशी निष्ठावान असे ब्राह्मण निवडावेत।

Verse 183

श्राद्धे दाने व्रते योग्यान् ब्राह्मणान् पाण्डुनन्दन । प्रेतानां पूजनं तत्र देवपूर्वं समारभेत्

हे पांडुनंदन, श्राद्ध, दान व व्रत यांमध्ये योग्य ब्राह्मणांनाच नेमावे; आणि तेथे प्रेतपूजनाचा आरंभ प्रथम देवपूजन करूनच करावा।

Verse 184

प्रेतत्वान्मुच्यते शीघ्रमेरण्ड्यां पिण्डतर्पणैः । दानानि तत्र देयानि ह्यन्नमुख्यानि सर्वदा

एरंडी येथे पिंडदान व तर्पण केल्याने मनुष्य लवकरच प्रेतत्वातून मुक्त होतो। म्हणून तेथे नेहमी दान द्यावे—विशेषतः अन्नप्रधान दान।

Verse 185

हिरण्यभूमिकन्याश्च धूर्वाहौ शुभलक्षणौ । सीरेण सहितौ पार्थ धान्यं द्रोणकसंख्यया

हे पार्थ, सुवर्ण, भूमी आणि विधिपूर्वक कन्यादानही करावे; शुभलक्षणयुक्त बैलांची जोडी नांगरासह, तसेच द्रोणपरिमाणाने धान्य दान करावे।

Verse 186

अलंकृतां सवत्सां च क्षीरिणीं तरुणीं सिताम् । रक्तां वा कृष्णवर्णां वा पाटलां कपिलां तथा

बछड्यासह अलंकृत, दूध देणारी तरुण गाय—श्वेत, रक्त, कृष्णवर्ण, पाटल किंवा कपिला—अशी कोणतीही असो, अर्पण करावी।

Verse 187

कांस्यदोहनसंयुक्तां रुक्मखुरविभूषणाम् । स्वर्णशृङ्गीं सवत्सां च ब्राह्मणायोपपादयेत्

कांस्याच्या दुहण्याच्या पात्रासह, खुरांवर सुवर्णाभूषणांनी विभूषित, सुवर्णमढविलेले शिंग असलेली, बछड्यासह गाय ब्राह्मणास दान द्यावी।

Verse 188

प्रीयतां मे जगन्नाथा हरकृष्णपितामहाः । संसाररक्षणी देवी सुरभी मां समुद्धरेत्

जगन्नाथ हर, कृष्ण आणि पितामह माझ्यावर प्रसन्न होवोत; आणि संसारात रक्षण करणारी देवी सुरभी मला उचलून उद्धार करो।

Verse 189

पुत्रार्थं याः स्त्रियः पार्थ ह्येरण्डीसङ्गमे नृप । स्नाप्यन्ते रुद्रसूक्तैश्च चतुर्वेदोद्भवैस्तथा

हे पार्थ, हे नृप, पुत्रप्राप्तीची इच्छा असलेल्या स्त्रिया एरण्डी-संगमावर रुद्रसूक्ते व चतुर्वेदोत्पन्न मंत्रांच्या पठणासह स्नान करतात।

Verse 190

चतुर्भिर्ब्राह्मणैः शस्तं द्वाभ्यां योग्यैश्च कारयेत् । एकेन सार्द्रकुम्भेन दाम्पत्यमभिषेचयेत्

चार ब्राह्मणांकडून हा विधी करणे प्रशस्त आहे; गरज पडल्यास दोन योग्य जनांनीही करावा. एका जलपूर्ण कुम्भाने पती‑पत्नीचा एकत्र अभिषेक करावा.

Verse 191

दैवज्ञेनैव चैकेन अथवा सामगेन वा । पञ्चरत्नसमायुक्तं कुम्भे तत्रैव कारयेत्

तेथेच एकाच दैवज्ञाने (ज्योतिषी‑पुरोहिताने) किंवा सामगाने कुम्भ तयार करावा. त्या कुम्भात पंचरत्ने (पाच रत्ने) संयुक्त करावीत.

Verse 192

गन्धतोयसमायुक्तं सर्वौषधिविमिश्रितम् । आम्रपल्लवसंयुक्तमश्वत्थमधुकं तथा

सुगंधित जल तयार करावे, त्यात सर्व औषधी मिसळाव्यात; त्यास आंब्याचे पल्लव जोडावेत, तसेच अश्वत्थ व मधूकही घालावे.

Verse 193

गुण्ठितं सितवस्त्रेण सितचन्दनचर्चितम् । सितपुष्पैस्तु संछन्नं सिद्धार्थकृतमध्यमम्

ते श्वेत वस्त्राने गुंडाळावे, श्वेत चंदनाचा लेप करावा; श्वेत पुष्पांनी आच्छादावे, आणि मध्यभागी सिद्धार्थक (मोहरी) ठेवावी.

Verse 194

कांस्यपात्रे तु संस्थाप्य पुत्रार्थी देशिकोत्तमः । अङ्गलग्नं तु यद्वस्त्रं कटकाभरणं तथा

ते कांस्यपात्रात स्थापून, पुत्रार्थीच्या हेतुने श्रेष्ठ देशिकाने अंगावरचे वस्त्र तसेच कटक‑आभरणे (कंकण इ.)ही तेथे ठेवावीत.

Verse 195

तत्सर्वं मण्डले त्याज्यं सिद्ध्यर्थं चात्मनस्तदा । प्रणम्य भास्करं पश्चादाचार्यं रुद्ररूपिणम्

तेव्हा स्वतःच्या सिद्धीसाठी ते सर्व मण्डलात अर्पण करावे। भास्करास (सूर्यास) प्रणाम करून नंतर रुद्ररूप आचार्यास नमस्कार करावा।

Verse 196

मधुरं च ततोऽश्नीयाद्देव्या भुवन उत्तमे । फलदानं च विप्राय छत्रं ताम्बूलमेव च

नंतर देवीच्या उत्तम भुवनी काही मधुर अन्न सेवन करावे। विप्रास फळदान द्यावे, तसेच छत्र व तांबूलही अर्पण करावे।

Verse 197

उपानहौ च यानं च स भवेद्दुःखवर्जितः । भास्करे क्रीडते लोके यावदाभूतसम्प्लवम्

आणि पादत्राणे व वाहन दान केल्याने तो दुःखरहित होतो। महाप्रलय येईपर्यंत तो भास्कराच्या लोकी क्रीडा करतो।

Verse 198

दानं कोटिगुणं सर्वं शुभं वा यदि वाशुभम् । यथा नदीनदाः सर्वे सागरे यान्ति संक्षयम्

प्रत्येक दान कोटिगुण फलदायी ठरते—ते शुभ असो वा अशुभ। जसे सर्व नद्या-नाले सागरात जाऊन लय पावतात।

Verse 199

एवं पापानि नश्यन्ति ह्येरण्डीसङ्गमे नृणाम् । समन्ताच्छस्त्रपातेन ह्येरण्डीसङ्गमे नृप

हे नृप! अशा रीतीने एरण्डी-संगमात मनुष्यांची पापे नष्ट होतात, जणू त्या एरण्डी-संगमात सर्व बाजूंनी शस्त्रवृष्टी होत आहे।

Verse 200

भ्रूणहत्यासमं पापं नश्यते शङ्करोऽब्रवीत् । प्राणत्यागं च यो भक्त्या जातवेदसि कारयेत्

शंकर म्हणाले—भ्रूणहत्येसमान पापही नष्ट होते. आणि जो भक्तिभावाने जातवेदस तीर्थी प्राणत्याग करतो…