Adhyaya 33

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र अग्नितीर्थमनुत्तमम् । यत्र संनिहितो ह्यग्निर्गतः कामेन मोहितः

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—त्यानंतर, हे राजेंद्र, अनुपम अग्नितीर्थास जावे; जिथे काममोहित होऊन पूर्वी आलेला स्वयं अग्निदेव सन्निहित आहे।

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । कथं देवो जगद्धाता कामेन कलुषीकृतः । कथं च नित्यदा वास एकस्थानेषु जायते

युधिष्ठिर म्हणाले—जगद्धाता देव कामाने कसे कलुषित झाले? आणि एका ठिकाणी त्यांचा नित्य वास कसा होतो?

Verse 3

एतत्त्वाश्चर्यमतुलं सर्वलोकेष्वनुत्तमम् । कथयस्व महाभाग परं कौतूहलं मम

हे आश्चर्य अतुल आहे, सर्व लोकांतही अनुपम आहे। हे महाभाग, माझे परम कुतूहल आहे—कृपा करून सांगावे।

Verse 4

श्रीमार्कण्डेय उवाच । साधु साधु महाप्राज्ञ पृष्टः प्रश्नस्त्वयानघ । कथयामि यथापूर्वं श्रुतमेतन्महेश्वरात्

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—साधु, साधु! हे महाप्राज्ञ, हे अनघ, तू योग्य प्रश्न विचारलास। मी हे महेश्वराकडून पूर्वी जसे ऐकले तसेच सांगतो।

Verse 5

आसीत्कृतयुगे राजा नाम्ना दुर्योधनो महान् । हस्त्यश्वरथसम्पूर्णो मेदिनीपरिपालकः

कृतयुगात दुर्योधन नावाचा एक महान राजा होता; त्याची सेना हत्ती, घोडे व रथांनी परिपूर्ण होती, तो पृथ्वीचा परिपालक शासक होता।

Verse 6

रूपयौवनसम्पन्नं दृष्ट्वा तं पृथिवीपतिम् । दिव्योपभोगसम्पन्नं प्रार्थयामास नर्मदा

रूप-यौवनाने संपन्न व दिव्य उपभोग-समृद्धीने युक्त असा तो पृथ्वीपति पाहून नर्मदेने त्यास वर म्हणून मागणी केली।

Verse 7

स तु तां चकमे कन्यां त्यक्त्वाऽन्यं प्रमदाजनम् । मुदा परमया युक्तो माहिष्मत्याः पतिर्नृप

माहिष्मतीचा स्वामी तो राजा इतर स्त्रियांना बाजूला ठेवून त्या कन्येवर प्रेम करू लागला आणि परम आनंदाने भरून गेला।

Verse 8

रमते स तया सार्द्धं काले वै नृपसत्तम । नर्मदा जनयामास कन्यां पद्मदलेक्षणाम्

काळानुसार, हे नृपश्रेष्ठा, तो तिच्यासह रमू लागला; आणि नर्मदेने कमळपाकळी डोळ्यांची कन्या प्रसवली।

Verse 9

अङ्गप्रत्यङ्गसम्पन्ना यस्माल्लोकेषु विश्रुता । तस्यां पिता च माता च चक्रतुः प्रेमबन्धनम्

अंग-प्रत्यंगांनी परिपूर्ण असल्यामुळे ती लोकांत प्रसिद्ध झाली; आणि तिच्यावर पिता-मातांनी गाढ प्रेमाचे बंधन जडविले।

Verse 10

कालेनातिसुदीर्घेण यौवनस्था वराङ्गना । प्रार्थ्यमानापि राजन्वै नात्मानं दातुमिच्छति

अतिदीर्घ काळानंतर ती श्रेष्ठ कन्या यौवनात आली; पण, हे राजन्, मागणी असूनही तिला स्वतःला विवाहासाठी द्यावेसे वाटले नाही।

Verse 11

ततोऽन्यदिवसे वह्निर्द्विजरूपो महातपाः । राजानं प्रार्थयामास रहो गत्वा शनैः शनैः

त्यानंतर दुसऱ्या दिवशी महातपस्वी वह्निदेव द्विजरूप धारण करून राजाकडे गेले आणि एकांतात हळूहळू आपली विनंती मांडू लागले।

Verse 12

भोभो रघुकुलश्रेष्ठ द्विजोऽहं मन्दसन्ततिः । दरिद्रो ह्यसहायश्च भार्यार्थे वरयामि ताम्

“भो भो रघुकुलश्रेष्ठ! मी मन्द वंशातील द्विज आहे—दरिद्री व निराधार. पत्नीच्या हेतुने मी तिचा हात मागतो.”

Verse 13

कन्या सुदर्शना नाम रूपेणाप्रतिमा भुवि । तां ददस्व महाभाग वर्धते तव मन्दिरे

सुदर्शना नावाची एक कन्या आहे, रूपाने ती पृथ्वीवर अनुपम आहे. हे महाभाग! तिला मला द्या; ती तुमच्या राजमंदिरातच वाढत आहे.

Verse 14

ब्रह्मचर्येण निर्विण्ण एकाकी कामपीडितः । याचमानस्य मे तात प्रसादं कर्तुमर्हसि

ब्रह्मचर्याने मी खिन्न झालो आहे, एकटा आहे आणि कामपीडित आहे. हे तात! मी विनवितो आहे; माझ्यावर कृपा करणे तुम्हास योग्य आहे.

Verse 15

राजोवाच । नाहं द्रव्यविहीनस्य असवर्णस्य कर्हिचित् । दास्यामि स्वां सुतां शुभ्रां गम्यतां द्विजपुंगव

राजा म्हणाला—“धनहीन आणि असवर्ण अशाला मी कधीही माझी शुभ्र कन्या देणार नाही. हे द्विजश्रेष्ठ, निघून जा.”

Verse 16

एवमुक्तस्तदा वह्निः परां पीडामुपागतः । न किंचिदुक्त्वा राजानं तत्रैवान्तरधीयत

असे ऐकून तेव्हा वह्नि (अग्नी) परम पीडेला प्राप्त झाला. राजाला काहीही न सांगता तो त्याच ठिकाणी अंतर्धान पावला.

Verse 17

गते चादर्शनं विप्रे राजा मन्त्रिपुरोहितैः । मन्त्रयित्वाथ काले तु तुष्टो मखमुखे स्थितः

तो विप्र दृष्टीआड गेल्यावर राजा मंत्र्यां व पुरोहितांसह विचारविनिमय करू लागला; आणि योग्य वेळी संतुष्ट होऊन यज्ञाच्या मुखाशी उभा राहिला.

Verse 18

यजतश्च मखे भक्त्या ब्राह्मणैः सह भारत । ततश्चादर्शनं वह्निः सर्वेषां पश्यतामगात्

हे भारत! तो ब्राह्मणांसह भक्तीने यज्ञ करीत असता, सर्वांच्या डोळ्यांसमोरच वह्नि (अग्नी) अदृश्य झाला.

Verse 19

विप्रा दुर्मनसो भूत्वा गता राज्ञो हि मन्दिरम् । वह्निनाशं विमनसो राजानमिदमब्रुवन्

विप्र दुःखी होऊन राजाच्या राजवाड्यात गेले. पवित्र अग्नी नष्ट झाल्याने व्याकुळ होऊन त्यांनी राजाला हे शब्द सांगितले.

Verse 20

ब्राह्मणा ऊचुः । दुर्योधन महाराज श्रूयतां महदद्भुतम् । न श्रुतं न च दृष्टं वा कौतुकं नृपपुंगव

ब्राह्मण म्हणाले—हे महाराज दुर्योधन! एक महान अद्भुत प्रसंग ऐका. हे नृपश्रेष्ठ! असे कौतुक ना कधी ऐकले, ना कधी पाहिले.

Verse 21

अग्निकार्यप्रवृत्तानां सर्वेषां विधिवन्नृप । केनापि हेतुना वह्निर्दृश्यते न ज्वलत्युत

हे नृपा! सर्वजण विधिपूर्वक अग्निकार्यात प्रवृत्त आहेत; तरीही कोणत्या तरी कारणाने वह्नी दिसतो, पण प्रज्वलित होत नाही.

Verse 22

तच्छ्रुत्वा विप्रियं घोरं राजा विप्रमुखाच्च्युतम् । आसनात्पतितो भूमौ छिन्नमूल इव द्रुमः

विप्राच्या मुखातून ते घोर व अप्रिय वृत्त ऐकून राजा आसनावरून भूमीवर कोसळला, जणू मुळापासून छिन्न झालेला वृक्ष.

Verse 23

आश्वस्य च मुहूर्तेन उन्मत्त इव संस्तदा । निरीक्ष्य च दिशः सर्वा इदं वचनमब्रवीत्

क्षणभर सावरून तो जणू उन्मत्तासारखा उभा राहिला; सर्व दिशांकडे पाहून मग हे वचन बोलला.

Verse 24

किमेतदाश्चर्यपरमिति भोभो द्विजोत्तमाः । कथ्यतां कारणं सर्वं शास्त्रदृष्ट्या विभाव्य च

“हे परम आश्चर्य काय आहे? हे द्विजोत्तमांनो, शास्त्रदृष्टीने विचार करून सर्व कारण सांगा.”

Verse 25

मम वा दुष्कृतं किंचिदुताहो भवतामिह । येन नष्टोऽग्निशालायां हुतभुक्केन हेतुना

“माझ्याकडून काही दुष्कृत झाले आहे काय, की तुमच्याकडून येथे काही दोष झाला आहे—ज्यामुळे अग्निशाळेत हुतभुक् (अग्निदेव) अदृश्य झाला? हे कोणत्या हेतुने?”

Verse 26

मन्त्रच्छिद्रमथान्यद्वा नैव किंचिददक्षिणम् । क्रियाहीनं कृतं वाथ केन वह्निर्न दृश्यते

मंत्रांत काही छिद्र झाले आहे काय, की दुसरा काही दोष? योग्य दक्षिणा न देता काही केले काय, किंवा विधीक्रियाविहीन झाले काय? कोणत्या कारणाने अग्नी दिसत नाही?

Verse 27

अन्नहीनो दहेद्राष्ट्रं मन्त्रहीनस्तु ऋत्विजः । दातारं दक्षिणाहीनो नास्ति यज्ञसमो रिपुः

अन्नहीन यज्ञ राष्ट्राला दग्ध करतो; मंत्रहीन ऋत्विज यज्ञाचा नाश करतो; आणि दक्षिणाहीनता दात्या-यजमानाला बाधते. दोषयुक्त यज्ञासारखा शत्रू नाही.

Verse 28

ब्राह्मणा ऊचुः । न मन्त्रहीना हि वयं न च राजन्व्रतैस्तथा । द्रव्येण च न हीनस्त्वमन्यत्पापं विचिन्त्यताम्

ब्राह्मण म्हणाले—हे राजन्, आम्ही मंत्रहीन नाही, व्रत-नियमांतही उणीव नाही. तुम्हीही द्रव्याने हीन नाही. म्हणून अन्य काही पापदोष कारण आहे असे विचार करा.

Verse 29

राजोवाच । तथापि यूयं सहिता उपायं चिन्तयन्त्विति । येन श्रेयो भवेन्नित्यमिह लोके परत्र च

राजा म्हणाला—तरीही तुम्ही सर्वांनी एकत्र उपाय विचारावा, ज्यायोगे या लोकी व परलोकीही नित्य कल्याण होईल.

Verse 30

एवमुक्तास्ततः सर्वे ब्राह्मणाः कृतनिश्चयाः । निराहाराः स्थिताः शर्वे यत्र नष्टो हुताशनः

असे ऐकून ते सर्व ब्राह्मण दृढ निश्चय करून, निराहार राहून, ज्या ठिकाणी हुताशन (यज्ञाग्नी) नष्ट झाला होता त्या ठिकाणीच उभे राहिले.

Verse 31

ततः स्वप्ने महातेजा हुतभुग्ब्राह्मणांस्तदा । उवाच श्रूयतां सर्वैर्मम नाशस्य कारणम्

त्यानंतर स्वप्नात महातेजस्वी हुतभुक् (अग्नी) ब्राह्मणांना म्हणाला—“सर्वांनी माझ्या लोपाचे कारण ऐका।”

Verse 32

प्रार्थितोऽयं मया राजा सुतां दातुं न चेच्छति । तेन नष्टोऽग्निशरणादहं भो द्विजसत्तमाः

“मी या राजाला कन्या देण्याची विनंती केली; पण तो मान्य करीत नाही. म्हणून, हे द्विजश्रेष्ठांनो, मी अग्निशरणातून लोप पावलो।”

Verse 33

। अध्याय

अध्याय (अध्याय-चिन्ह)।

Verse 34

तच्छ्रुत्वा वचनं विप्रा वैश्वानरमुखोद्गतम् । विस्मयोत्फुल्लनयना राजानमिदमब्रुवन्

वैश्वानर (अग्नी) यांच्या मुखातून निघालेले ते वचन ऐकून, विस्मयाने डोळे फाकलेले ब्राह्मण राजाला असे म्हणाले।

Verse 35

भवतो मतमाज्ञाय सर्वे गत्वाग्निमन्दिरम् । निराहाराः स्थिता रात्रौ पश्यामो जातवेदसम्

तुमचा अभिप्राय जाणून आम्ही सर्वजण अग्निमंदिरात जाऊ; उपवास करून रात्रभर तेथे उभे राहू आणि जातवेदस् (अग्निदेव) यांचे दर्शन घेऊ।

Verse 36

तेनोक्ताः स्वसुतां चेत्तु राजा मे दातुमिच्छति । ततोऽस्य भूयोऽपि गृहे ज्वलेऽहं नान्यथा द्विजाः

तो त्यांना म्हणाला: 'हे ब्राह्मणांनो, जर राजा आपली कन्या मला देऊ इच्छित असेल, तरच मी त्याच्या घरी पुन्हा प्रज्वलित होईन, अन्यथा नाही.'

Verse 37

एवं ज्ञात्वा महाराज स्वसुतां दातुमर्हसि

हे महाराज! हे जाणून आपण आपली कन्या अर्पण करावी.

Verse 38

राजोवाच । भवतां तस्य वा कार्यं देवस्य वचनं हृदि । समयं कर्तुमिच्छामि कन्यादाने ह्यनुत्तमम्

राजा म्हणाला: 'तुमचे किंवा त्या देवतेचे वचन माझ्या हृदयात आहे. या उत्तम कन्यादानाच्या वेळी मी एक अट घालू इच्छितो.'

Verse 39

मम संनिहितो नित्यं गृहे तिष्ठतु पावकः । ददामि रुचिरापाङ्गीं नान्यथा करवाणि वै

'अग्नीने माझ्या घरी नित्य वास्तव्य करावे. मी माझी सुंदर डोळे असलेली कन्या देत आहे; मी यापेक्षा वेगळे काही करणार नाही.'

Verse 40

एवं ते ब्राह्मणाः श्रुत्वा तथाग्निं प्राप्य सत्वरम् । कथयित्वा विवाहेन योजयामासुराशु वै

हे ऐकून त्या ब्राह्मणांनी सत्वर अग्नीकडे जाऊन, सर्व हकीकत सांगून, त्वरित विवाहाचे आयोजन केले.

Verse 41

सुदर्शनाया लाभेन परितुष्टो हुताशनः । ज्वलते सन्निधौ नित्यं माहिष्मत्यां युधिष्ठिर

सुदर्शनाया प्राप्त झाल्याने संतुष्ट होऊन हुताशन (अग्निदेव), हे युधिष्ठिर, माहिष्मतीत सदा सन्निधानी प्रज्वलित राहतो।

Verse 42

ततः प्रभृति तत्तीर्थमग्नितीर्थं प्रचक्षते । ये तत्र पक्षसन्धौ तु स्नानदानैस्तु भाविताः

त्या वेळेपासून ते तीर्थ ‘अग्नितीर्थ’ म्हणून प्रसिद्ध झाले। जेथे पक्षसंधीच्या वेळी स्नान व दान करतात, ते त्या कर्मांनी शुद्ध व पुण्यवान होतात।

Verse 43

तर्पयन्ति पितॄन् देवांस्तेऽश्वमेधफलैर्युताः । सुवर्णं ये प्रयच्छन्ति तस्मिंस्तीर्थे नराधिप

हे नराधिप! जे त्या तीर्थी पितरांचे व देवांचे तर्पण करतात, ते अश्वमेधयज्ञाच्या फलासमान पुण्य मिळवितात; आणि जेथे सुवर्णदान करतात, तेही त्या पुण्याने युक्त होतात।

Verse 44

पृथ्वीदानफलं तत्र जायते नात्र संशयः । अनाशकं तु यः कुर्यात्तस्मिंस्तीर्थे नराधिप

हे नराधिप! तेथे पृथ्वीदानाचे फळ निःसंशय प्राप्त होते। आणि जो त्या तीर्थी अनाशक-व्रत (अन्नत्याग) करतो, तोही महान् पुण्याचा भागी होतो।

Verse 45

स मृतो ह्यग्निलोके तु क्रीडते सुरपूजितः । एष ते ह्यग्नितीर्थस्य सम्भवः कथितो मया

तो मरणोत्तर अग्निलोकी देवांनी पूजित होऊन क्रीडा करतो। हे नराधिप! अशा प्रकारे मी तुला अग्नितीर्थाची उत्पत्ती सांगितली आहे।

Verse 46

सर्वपापहरः पुण्यः श्रुतमात्रो नरोत्तम । धन्यः पापहरो नित्यमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत्

हे नरोत्तम! हे परम पुण्य असून केवळ श्रवणमात्राने सर्व पापांचा नाश करते. हे धन्य आहे, नित्य पापहर आहे—असे शंकर (शिव) म्हणाले.