Adhyaya 9

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । पुनर्युगान्तं ते चान्यं सम्प्रवक्ष्यामि तच्छृणु । सूर्यैरादीपिते लोके जङ्गमे स्थावरे पुरा

श्रीमार्कण्डेय म्हणाले—आता मी तुला युगान्ताचा आणखी एक वृत्तान्त सांगतो; ऐक. पूर्वी, अनेक सूर्यांनी लोक दग्ध झाल्यावर जंगम व स्थावर—सर्वच पीडित झाले.

Verse 2

सरित्सरःसमुद्रेषु क्षयं यातेषु सर्वशः । निर्मानुषवषट्कारे ह्यमर्यादगतिं गते

जेव्हा नद्या, सरोवरे व समुद्र सर्वथा क्षयास गेले, आणि मनुष्यांचे ‘वषट्’कारयुक्त यज्ञकर्म लोप पावले—होय, जेव्हा सर्व काही मर्यादेपलीकडील अवस्थेत गेले—…

Verse 3

नानारूपैस्ततो मेघैः शक्रायुधविराजितैः । सर्वमापूरितं व्योम वार्यौघैः पूरिते तदा

तेव्हा इंद्राच्या वज्रासारख्या विजेने शोभणाऱ्या नानारूप मेघांनी सर्व आकाश भरून गेले; आणि त्या वेळी जलप्रवाहांच्या महापूराने ते आकाशच जणू जलमय झाले।

Verse 4

ततस्त्वेकार्णवीभूते सर्वतः सलिलावृते । जगत्कृत्वोदरे सर्वं सुष्वाप भगवान्हरः

नंतर सर्वत्र जलाने वेढले जाऊन सर्व जगत् एकच महासागर झाले; तेव्हा भगवान् हर (शिव) यांनी सर्व विश्व उदरात धारण करून निद्रेत शयन केले।

Verse 5

प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य योगात्मा स प्रजापतिः । शेते युगसहस्रान्तं कालमाविश्य सार्णवम्

स्वतःच्या प्रकृतीला आधार देऊन, योगस्वरूप तो प्रजापती-प्रभू महासलिलरूपी सागरात काळात लीन होऊन, सहस्र युगांच्या अंतापर्यंत विश्रांतीत शयन करतो।

Verse 6

तत्र सुप्तं महात्मानं ब्रह्मलोकनिवासिनः । भृग्वादिऋषयः सर्वे ये चान्ये सनकादयः

तेथे त्या महात्म्याला निद्रेत शयन करताना ब्रह्मलोकनिवासी सर्व ऋषी—भृगु आदि—आणि सनकादि अन्य मुनिगणांनीही पाहिले।

Verse 7

पर्यङ्के विमले शुभ्रे नानास्तरणसंस्तृते । शयानं ददृशुर्देवं सपत्नीकं वृषध्वजम्

निर्मळ, शुभ्र, नानाविध आच्छादनांनी सजलेल्या शय्येवर त्यांनी देवाला शयन करताना पाहिले—पत्नीसमवेत वृषध्वज भगवान् शिवाला।

Verse 8

विश्वरूपा तु सा नारी विश्वरूपो महेश्वरः । गाढमालिङ्ग्य सुप्तस्तां ददृशे चाहमव्ययम्

ती नारी विश्वरूपा होती आणि महेश्वरही विश्वरूप होते। तिला घट्ट आलिंगन देऊन तो निद्रिस्त झाला; आणि मी त्या अव्ययाचे दर्शन घेतले।

Verse 9

। अध्याय

अध्याय—हे अध्याय-शीर्षकाचे चिन्ह, ग्रंथविभाग दर्शविणारे पवित्र संकेत।

Verse 10

विमलाम्बरसंवीतां व्यालयज्ञोपवीतिनीम् । श्यामां कमलपत्राक्षीं सर्वाभरणभूषिताम्

त्यांनी तिला निर्मळ वस्त्रांनी आवृत, सर्पयज्ञोपवीत धारण करणारी—श्यामवर्णा, कमळपर्णनेत्रा, आणि सर्व आभरणांनी भूषित अशी पाहिली।

Verse 11

सकलं युगसाहस्रं नर्मदेयं विजानती । प्रसुप्तं देवदेवेशमुपास्ते वरवर्णिनी

नर्मदेय प्रदेश जाणणारी ती वरवर्णिनी देवी, सहस्र युगांपर्यंत गाढ निद्रेत असलेल्या देवदेवेशाची उपासना करीत राहिली।

Verse 12

हृतैर्वेदैश्चतुर्भिश्च ब्रह्माप्येवं महेश्वरः । भृग्वाद्यैर्मानसैः पुत्रैः स्तौति शङ्करमव्ययम्

चारही वेद हरण झाले तरी ब्रह्माने, भृगु आदी मानसपुत्रांसह, अशा प्रकारे अव्यय शंकराची स्तुती केली।

Verse 13

भक्त्या परमया राजंस्तत्र शम्भुमनामयम् । स्तुवन्तस्तत्र देवेशं मन्त्रैरीश्वरसम्भवैः

हे राजन्, तेथे परम भक्तीने ते निरामय शंभूची स्तुती करीत होते; आणि ईश्वरसम्भूत मंत्रांनी देवेश्वराचे गुणगान करीत होते।

Verse 14

प्रसुप्तं देवमीशानं बोधयन्समुपस्थितः । उत्तिष्ठ हर पिङ्गाक्ष महादेव महेश्वर

समीप उभा राहून, सुप्त ईशानदेवाला जागवित तो म्हणाला—“उठा, हे हर, हे पिंगाक्ष! हे महादेव, हे महेश्वर!”

Verse 15

मम वेदा हृताः सर्वे अतोऽहं स्तोतुमुद्यतः । वेदैर्व्याप्तं जगत्सर्वं दिव्यादिव्यं चराचरम्

माझे सर्व वेद हिरावले गेले आहेत; म्हणून मी आता स्तुतीस उद्यत झालो आहे। वेदांनीच सर्व जगत्—दिव्य-अदिव्य, चर-अचर—व्याप्त आहे।

Verse 16

अतीतं वर्तमानं च स्मरामि च सृजाम्यहम् । तैर्विना चाहमेकस्तु मूकोऽधो जडवत्सदा

मी अतीत व वर्तमान स्मरतो आणि सृष्टीही रचतो; पण त्या (वेदां) शिवाय मी एकटा सदैव मूक, हीन व जडवत् होतो।

Verse 17

गतिर्वीर्यं बलोत्साहौ तैर्विना न प्रजायते । तैर्विना देवदेवेश नाहं किंचित्स्मरामि वै

त्यांच्याविना गती, वीर्य, बल व उत्साह उत्पन्न होत नाहीत। हे देवदेवेश, त्यांच्याविना मी खरोखर काहीच स्मरू शकत नाही।

Verse 18

तान्वेदान्देवदेवेश शीघ्रं मे दातुमर्हसि । जडान्धबधिरं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्

हे देवदेवेश! ते वेद मला शीघ्र देणे तुला उचित आहे. वेदांशिवाय स्थावर-जंगमांसह सर्व जग जड, आंधळे व बहिरे झालेले भासते.

Verse 19

स्थानादि दश चत्वारि न शोभन्ते सुरेश्वर । प्रणमाम्यल्पवीर्यत्वाद्वेदहीनः सुरेश्वर

हे सुरेश्वर! चौदा स्थानादी मला शोभत नाहीत. वेदहीन व अल्पवीर्य झाल्यामुळे, हे सुरेश्वर, मी तुला प्रणाम करतो.

Verse 20

वेदेभ्यः सकलं जातं यत्किंचित्सचराचरम् । तावच्छोभन्ति शास्त्राणि समस्तानि जगद्गुरो

हे जगद्गुरो! वेदांतूनच चराचर जे काही आहे ते सर्व उत्पन्न झाले आहे. वेदांच्या आधारानेच सर्व शास्त्रे शोभून दिसतात.

Verse 21

यावद्वेदनिधिरयं नोपतिष्ठेत्सनातनः । यथोदितेन सूर्येण तमो याति विनाशताम्

जोपर्यंत ही सनातन वेदनिधी उपस्थित होत नाही, तोपर्यंत अंधार राहतो; जसा सूर्य उगवला की तम नष्ट होते.

Verse 22

एवं समस्तपापानि यान्ति वेदस्य धारणात् । वेदे रहसि यत्सूक्ष्मं यत्तद्ब्रह्म सनातनम्

अशा प्रकारे वेदाचे धारण केल्याने सर्व पापे दूर होतात. आणि वेदाच्या रहस्यात जे सूक्ष्म तत्त्व आहे, तेच सनातन ब्रह्म होय.

Verse 23

हृदिस्थं देव जानामि गतं तद्वेदगर्जनात् । वेदानुच्चरतो मेऽद्य तव शङ्कर चाग्रतः

हे देव! वेदांच्या गर्जनेने माझ्या हृदयात जे वसत होते ते निघून गेले, हे मी जाणतो. आज वेदांचे उच्चारण न होऊ शकल्याने, हे शंकरा, मी तुझ्या समोर उभा आहे.

Verse 24

अकस्मात्ते गता वेदा न सृजेयं विभो भुवम् । तेऽपि सर्वे महादेव प्रविष्टाः सम्मुखार्णवम्

हे विभो! तुझे वेद अकस्मात् निघून गेल्यावर मी जगाची सृष्टी करू शकलो नाही. हे महादेवा! ते सर्व वेदही तुझ्या समोर असलेल्या समुद्रात प्रवेशले आहेत.

Verse 25

ते याच्यमाना देवेश तिष्ठन्तु स्मरणे मम । दुहितेयं विशालाक्षी सर्वः सर्वं विजानते

हे देवेश! विनविले असता ते वेद माझ्या स्मरणात स्थिर राहोत. ही विशालाक्षी कन्या सर्वज्ञ आहे; सर्वज्ञ सर्व काही जाणतो.

Verse 26

जायती युगसाहस्रं नान्या काचिद्भवेदृशी । ऋषिश्चायं महाभागो मार्कण्डो धीमतां वरः

ती सहस्र युगांपर्यंत टिकते; तिच्यासारखी दुसरी कोणी नाही. आणि हा महाभाग ऋषी मार्कंडेय हा धीमानांमध्ये श्रेष्ठ आहे.

Verse 27

कल्पे कल्पे महादेव त्वामयं पर्युपासते । जगत्त्रयहितार्थाय चरते व्रतमुत्तमम्

हे महादेवा! कल्पोकल्पी तो तुझी निरंतर उपासना करतो. त्रैलोक्याच्या हितासाठी तो उत्तम व्रताचे आचरण करतो.

Verse 28

एवमुक्तस्तु देवेशो ब्रह्मणा परमेष्ठिना । उवाच श्लक्ष्णया वाचा नर्मदां सरितां वराम्

परमेष्ठी ब्रह्म्याने असे सांगितल्यावर देवेश्वराने कोमल मधुर वाणीने सरितांमध्ये श्रेष्ठ नर्मदेला संबोधिले।

Verse 29

कथयस्व महाभागे ब्रह्मणस्त्वं तु पृच्छतः । केन वेदा हृताः सर्वे वेधसो जगतीगुरोः

हे महाभागे! ब्रह्मा विचारित आहेत—जगद्गुरु विधाता ब्रह्म्याचे सर्व वेद कोणी हरण केले? सांग।

Verse 30

एवमुक्ता तु रुद्रेण उवाच मृगलोचना । ब्रह्मणो जपतो वेदांस्त्वयि सुप्ते महेश्वर

रुद्राने असे म्हटल्यावर मृगलोचनेने उत्तर दिले—हे महेश्वर! ब्रह्मा वेदांचा जप करीत असताना आणि आपण निद्रिस्त असताना…

Verse 31

भवतश्छिद्रमासाद्य घोरेऽस्मिन्सलिलावृते । पूर्वकल्पसमुद्भूतावसुरौ सुरदुर्जयौ

तुमच्या (असावधान) क्षणातील छिद्र साधून, या जलाने आच्छादित भयानक विस्तारात, पूर्वकल्पातून उत्पन्न झालेले दोन असुर उठले—देवांनाही दुर्जय।

Verse 32

श्रियावृत्तौ महादेव त्वया चोत्पादितौ पुरा । सुरासुरसुदुर्जेयौ दानवौ मधुकैटभौ

हे महादेव! श्रीच्या प्रवाह-परिवर्तनाच्या प्रसंगी तू पूर्वी त्यांना उत्पन्न केलेस—मधु व कैटभ हे दानव, जे देव व असुर दोघांनाही अत्यंत दुर्जेय होते।

Verse 33

तौ वायुभूतौ सूक्ष्मौ च पठतोऽस्मात्पितामहात् । तावाशु हृत्वा वेदांश्च प्रविष्टौ च महार्णवम्

ते दोघे वायुरूप, अत्यंत सूक्ष्म होऊन, पठण करणाऱ्या पितामहाकडून वेद तत्क्षणी चोरून घेऊन मग महासागरात प्रविष्ट झाले।

Verse 34

एतच्छ्रुत्वा महातेजा ह्यमृतायास्ततो वचः । सस्मार स च देवेशं शङ्खचक्रगदाधरम्

अमृता (नर्मदा) हिचे वचन ऐकून तो महातेजस्वी शंख-चक्र-गदा धारण करणाऱ्या देवेशाचे स्मरण करू लागला।

Verse 35

स विवेश महाराज भूतलं ससुरोत्तमः । दानवान्तकरो देवः सर्वदैवतपूजितः

हे महाराज! देवांतील श्रेष्ठांनी स्तुत, दानवांचा संहार करणारा व सर्व देवतांनी पूजित असा तो देव भूतलाच्या अधोभागी पाताळात प्रविष्ट झाला।

Verse 36

मीनरूपधरो देवो लोडयामास चार्वणम् । वेदांश्च ददृशे तत्र पाताले निहितान्प्रभुः

मीनरूप धारण करून देवाने त्या जलगह्वराचा शोध घेत मंथन केले; आणि पाताळात लपविलेले वेद प्रभूने तेथे पाहिले।

Verse 37

तौ च दैत्यौ महावीर्यौ दृष्टवान्मधुसूदनः । महावेगौ महाबाहू सूदयामास तेजसा

त्या दोन महावीर्य दैत्यांना पाहून, महाबाहू मधुसूदनाने त्यांच्या प्रचंड वेगाला आवरून आपल्या दिव्य तेजाने त्यांचा संहार केला।

Verse 38

वेदांस्तत्रापि तोयस्थानानिनाय जगद्गुरुः । चतुर्वक्त्राय देवायाददाच्चक्रविभूषितः

तेव्हा जगद्गुरूंनी जलस्थानींही जाऊन वेद आणले; चक्राने विभूषित होऊन ते चतुर्मुख देव ब्रह्म्यास अर्पण केले।

Verse 39

ततः प्रहृष्टो भगवान् वेदांल्लब्ध्वा पितामहः । जनयामास निखिलं जगद्भूयश्चराचरम्

नंतर भगवान् पितामह ब्रह्मा वेद प्राप्त करून अत्यंत हर्षित झाले आणि चराचरांसह अखिल जगत् पुन्हा निर्माण केले।

Verse 40

सा च देवी नदी पुण्या रुद्रस्य परिचारिका । पावनी सर्वभूतानां प्रोवाह सलिलं तदा

ती पुण्य देवी-नदी, रुद्राची परिचारिका, सर्वभूतांना पावन करणारी, तेव्हा आपल्या जलाचा प्रवाह सुरू करू लागली।

Verse 41

तस्यास्तीरे ततो देवा ऋषयश्च तपोधनाः । यजन्ति त्र्यम्बकं देवं प्रहृष्टेनान्तरात्मना

तिच्या तीरावर देव आणि तपोधन ऋषी, हर्षित अंतःकरणाने त्र्यंबक देव (शिव) यांचे यजन करतात।

Verse 42

एका मूर्तिर्महेशस्य कारणान्तरमागता । त्रैगुण्या कुरुते कर्म ब्रह्मचक्रीशरूपतः

महेशाची एकच मूर्ती अन्य कारणभावाने प्रकट होऊन, त्रिगुणांच्या द्वारा कर्म करते—कधी ब्रह्मारूपाने, कधी चक्रधारी विष्णुरूपाने, आणि कधी ईश (शिव)रूपाने।

Verse 43

एतेषां तु पृथग्भावं ये कुर्वन्ति सुमोहिताः । तेषां धर्मः कुतः सिद्धिर्जायते पापकर्मिणाम्

जे अत्यंत मोहाने या दिव्य रूपांमध्ये भेद करतात, त्या पापकर्म्यांना धर्म कसा सिद्ध होईल, आणि आध्यात्मिक सिद्धी तरी कशी उत्पन्न होईल?

Verse 44

एवमेता महानद्यस्तिस्रो रुद्रसमुद्भवाः । एका एव त्रिधा भूता गङ्गा रेवा सरस्वती

अशा रीतीने रुद्रापासून उत्पन्न झालेल्या या तीन महानद्या; खरे तर एकच असून त्या त्रिधा होऊन गंगा, रेवा आणि सरस्वती झाल्या।

Verse 45

गङ्गा तु वैष्णवी मूर्तिः सर्वपापप्रणाशिनी । रुद्रदेहसमुद्भूता नर्मदा चैवमेव तु

गंगा ही वैष्णवी मूर्ती असून सर्व पापांचा नाश करणारी आहे. तसेच रुद्रदेहातून उत्पन्न झालेली नर्मदाही तशीच पापहरिणी आहे.

Verse 46

ब्राह्मी सरस्वती मूर्तिस्त्रिषु लोकेषु विश्रुता । दिव्या कामगमा देवी वाग्विभूत्यै तु संस्थिता

सरस्वती ही ब्राह्मी मूर्ती असून त्रैलोक्यात विख्यात आहे. ती दिव्य, कामगामिनी देवी वाणीच्या विभूतीसाठी व प्रभुत्वासाठी प्रतिष्ठित आहे.

Verse 47

नर्मदा परमा काचिन्मर्त्यमूर्तिकला शिवा । दिव्या कामगमा देवी सर्वत्र सुरपूजिता

नर्मदा परम श्रेष्ठ आहे—मर्त्यांना दिसणाऱ्या रूपातील एक कला म्हणून ती स्वयं शिवा आहे. ती दिव्य, कामगामिनी देवी असून सर्वत्र देवांनी पूजिली जाते.

Verse 48

व्यापिनी सर्वभूतानां सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरा स्मृता । अक्षया ह्यमृता ह्येषा स्वर्गसोपानमुत्तमा

ती सर्व भूतांत व्यापलेली असून सूक्ष्माहूनही अधिक सूक्ष्म अशी स्मरणात आहे। ती खरोखर अक्षय—खरोखर अमृतस्वरूप; स्वर्गप्राप्तीचा परम सोपान आहे।

Verse 49

सृष्टा रुद्रेण लोकानां संसारार्णवतारिणी

रुद्रांनी लोकांसाठी सृजिलेली ती संसाररूपी समुद्रातून पार नेणारी आहे।

Verse 50

सीरजलं येऽपि पिबन्ति लोके मुच्यन्ति ते पापविशेषसङ्घैः । व्रजन्ति संसारमनादिभावं त्यक्त्वा चिरं मोक्षपदं विशुद्धम्

या लोकी जेही नांगराने काढलेले जल पितात, ते विशेष पापसमूहांच्या राशींमधून मुक्त होतात. परंतु जे चिरकाळ निर्मळ मोक्षपद सोडून, पुन्हा अनादि संसारभावात प्रवेश करतात.

Verse 51

यथा गङ्गा तथा रेवा तथा चैव सरस्वती । समं पुण्यफलं प्रोक्तं स्नानदर्शनचिन्तनैः

जशी गंगा, तशीच रेवा आणि तशीच सरस्वती। स्नान, दर्शन व चिंतनाने समान पुण्यफल सांगितले आहे।

Verse 52

वरदानान्महाभागा ह्यधिका चोच्यते बुधैः । कारुण्यान्तरभावेन न मृता समुपागता

वरदान देणारी म्हणून ती महाभागा, विद्वानांनी अधिक श्रेष्ठ अशी म्हटली आहे. अंतःकरणातील करुणाभावामुळे ती ‘मृत’ झालेली नाही—म्हणजे क्षीण वा लुप्त झालेली नाही.

Verse 53

मुच्यन्ते दर्शनात्तेन पातकैः स्नानमङ्गलैः । नर्मदायां नृपश्रेष्ठ ये नमन्ति त्रिलोचनम्

त्या मंगल स्नानाने व केवळ दर्शनानेच ते पापांतून मुक्त होतात. हे नृपश्रेष्ठ! नर्मदातटी जे त्रिलोचन भगवान् शंकरांना नमस्कार करतात, तेही अशीच मुक्ती प्राप्त करतात.

Verse 54

उमारुद्राङ्गसम्भूता येन चैषा महानदी । लोकान्प्रापयते स्वर्गं तेन पुण्यत्वमागता

ही महानदी उमा व रुद्र यांच्या देहातून उत्पन्न झाली आहे, आणि ती लोकांना स्वर्गप्राप्ती करून देते—म्हणूनच तिला परम पुण्यत्व व पावित्र्य प्राप्त झाले आहे.

Verse 55

य एवमीशानवरस्य देहं विभज्य देवीमिह संशृणोति । स याति रुद्रं महतारवेण गन्धर्वयक्षैरिव गीयमानः

जो येथे अशा प्रकारे देवीची कथा—म्हणजे श्रेष्ठ ईशानाच्या देहविभागाचा वृत्तान्त—श्रवण करतो, तो महान घोषासह रुद्रलोकास जातो, जणू गंधर्व-यक्ष त्याचे कीर्तन करीत आहेत.