Adhyaya 90

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । रेवाया उत्तरे कूले वैष्णवं तीर्थमुत्तमम् । जलशायीति वै नाम विख्यातं वसुधातले

श्री मार्कंडेय म्हणाले—रेवेच्या उत्तरेकाठी एक परम उत्तम वैष्णव तीर्थ आहे. ते ‘जलशायी’ या नावाने पृथ्वीवर विख्यात आहे.

Verse 2

दानवानां वधं कृत्वा सुप्तस्तत्र जनार्दनः । चक्रं प्रक्षालितं तत्र देवदेवेन चक्रिणा । सुदर्शनं च निष्पापं रेवाजलसमाश्रयात्

दानवांचा वध करून जनार्दन तेथे शयनास गेला. तेथे चक्रधारी देवदेवाने आपले चक्र धुतले; आणि रेवेच्या जलाचा आश्रय घेतल्याने सुदर्शन निष्पाप झाले.

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच । चक्रतीर्थं समाचक्ष्व मुनिसंघैश्च वन्दितम् । विष्णोः प्रभावमतुलं रेवायाश्चैव यत्फलम्

युधिष्ठिर म्हणाला—मुनिसंघांनी वंदिलेल्या चक्रतीर्थाचे वर्णन करा. विष्णूचा अतुल प्रभाव आणि रेवेपासून मिळणारे जे फल आहे तेही मला सांगा.

Verse 4

श्रीमार्कण्डेय उवाच । साधु साधु महाप्राज्ञ विरक्तस्त्वं युधिष्ठिर । गुह्याद्गुह्यतरं तीर्थं निर्मितं चक्रिणा स्वयम्

श्री मार्कण्डेय म्हणाले— साधु, साधु, हे महाप्राज्ञ युधिष्ठिर! तू वैराग्ययुक्त आहेस. हे तीर्थ गुह्याहूनही अधिक गुह्य असून, स्वयं चक्रधारी भगवंतांनीच निर्माण केले आहे.

Verse 5

तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि कथां पापप्रणाशिनीम् । आसीत्पुरा महादैत्यस्तालमेघ इति श्रुतः

आता मी तुला पापांचा नाश करणारी ती कथा सांगतो. पूर्वी ‘तालमेघ’ या नावाने प्रसिद्ध असा एक महादैत्य होता.

Verse 6

तेन देवा जिताः सर्वे हृतराज्या नराधिप । यज्ञभागान् स्वयं भुङ्क्ते अहं विष्णुर्न संशयः

त्याने सर्व देवांना जिंकून त्यांची राज्ये हिरावून घेतली, हे नृप. तो स्वतः यज्ञभाग भोगीत असे आणि म्हणे— ‘मीच विष्णू; यात संशय नाही.’

Verse 7

धनदस्य हृतं चित्तं हृतः शक्रस्य वारणः । इन्द्राणीं वाञ्छते पापो हयरत्नं रवेरपि

त्याने धनद (कुबेर) याचे चित्त/धन हिरावले आणि शक्र (इंद्र) याचा ऐरावत हत्तीही घेतला. तो पापी इंद्राणीचीही इच्छा करीत असे आणि रविच्या रत्नतुल्य अश्वाचीही.

Verse 8

तालमेघभयात्पार्थ रविरुद्राः सवासवाः । यमः स्कन्दो जलेशोऽग्निर्वायुर्देवो धनेश्वरः

हे पार्थ! तालमेघाच्या भयामुळे सूर्य, रुद्रगण व इंद्रासह देव, यम, स्कंद, जलाधिप वरुण, अग्नी, वायुदेव आणि धनाधिप कुबेर—

Verse 9

सवाक्पतिमहेशाश्च नष्टचित्ताः पितामहम् । गता देवा ब्रह्मलोकं तत्र दृष्ट्वा पितामहम्

वाक्पती (बृहस्पती) व महेश यांच्यासह, चित्त व्याकुळ झालेले देव ब्रह्मलोकास गेले. तेथे त्यांनी पितामह ब्रह्मदेवांचे दर्शन घेतले.

Verse 10

तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैर्वागीशप्रमुखाः सुराः । गुणत्रयविभागाय पश्चाद्भेदमुपेयुषे

वागीशाच्या नेतृत्वाखाली देवांनी विविध स्तोत्रांनी त्यांची स्तुती केली—त्रिगुणांच्या विभागासाठी जो पुढे सृष्टीत भेदरूपाने प्रकट होतो त्या परमेश्वराची.

Verse 11

दृष्ट्वा देवान्निरुत्साहान् विवर्णानवनीपते । प्रसादाभिमुखो देवः प्रत्युवाच दिवौकसः

हे नृप, देवांना निरुत्साही व विवर्ण पाहून, कृपाप्रसन्न देव त्यांच्याकडे उन्मुख होऊन स्वर्गवासीयांना प्रत्युत्तर देऊ लागला.

Verse 12

ब्रह्मोवाच । स्वागतं सुरसङ्घस्य कान्तिर्नष्टा पुरातनी । हिमक्लिष्टप्रभावेण ज्योतींषीव मुखानि वः

ब्रह्मदेव म्हणाले—हे देवसमूह, तुमचे स्वागत आहे. तुमची पूर्वीची कांती जणू लोपली आहे; हिमाच्या कठोर प्रभावाने मंद झालेल्या दीपांसारखी तुमची मुखे दिसत आहेत.

Verse 13

प्रशमादर्चिषामेतदनुद्गीर्णं सुरायुधम् । वृत्रस्य हन्तुः कुलिशं कुण्ठितश्रीव लक्ष्यते

देवांचे आयुध आता पूर्वीप्रमाणे ज्वाळांनी प्रज्वलित होत नाही; वृत्रहंत्या इंद्राचे वज्रही जणू आपली श्री मंदावून कुंठित झाले आहे असे दिसते.

Verse 14

किं चायमरिदुर्वारः पाणौ पाशः प्रचेतसः । मन्त्रेण हतवीर्यस्य फणिनो दैन्यमाश्रितः

आणि हे काय, प्रचेतस वरुणाच्या हातातील अजेय पाश मंत्राने वीर्यहरण झालेल्या फण्यासारखा दीन दशेला कसा पोहोचला आहे?

Verse 15

कुबेरस्य मनःशल्यं शंसतीव पराभवम् । अपविद्धगतो वायुर्भग्नशाख इव द्रुमः

कुबेराचे अंतःशल्य जणू पराभवच सांगत आहे; आणि वायूही मार्गच्युत होऊन तुटलेल्या फांद्यांच्या वृक्षासारखा दिसतो.

Verse 16

यमोऽपि विलिखन्भूमिं दण्डेनास्तमितत्विषा । कुरुतेऽस्मिन्नमोघोऽपि निर्वाणालातलाघवम्

यमही, ज्याची कांती मावळली आहे, दंडाने भूमी खरडीत असताना, आपला अचूक दंडही विझलेल्या अलातासारखा हलका व निष्प्रभ करीत आहे.

Verse 17

अमी च कथमादित्याः प्रतापक्षतिशीतलाः । चित्रन्यस्ता इव गताः प्रकामालोकनीयताम्

आणि हे आदित्य कसे—प्रतापाला क्षति झाल्याने शीतल झाले आहेत? ते जणू चित्रात ठेवलेल्या आकृत्यांसारखे, फक्त पाहण्याजोगे, पण जीवंत तेजहीन झाले आहेत.

Verse 18

तद्ब्रूत वत्साः किमितः प्रार्थयध्वं समागताः । किमागमनकृत्यं वो ब्रूत निःसंशयं सुराः

म्हणून सांगा, वत्सांनो—तुम्ही येथे काय मागण्यासाठी एकत्र आला आहात? हे सुरांनो, तुमच्या आगमनाचे प्रयोजन निःसंशयपणे बोला.

Verse 19

मयि सृष्टिर्हि लोकानां रक्षा युष्मास्ववस्थिता । ततो मन्दानिलोद्भूतकमलाकरशोभिना

लोकांची सृष्टी माझ्यातच स्थित आहे आणि त्यांचे रक्षण तुमच्यात व्यवस्थित आहे. म्हणून मंद वाऱ्याने हलणाऱ्या कमळवनाच्या शोभेसारखी दीप्ती घेऊन…

Verse 20

गुरुं नेत्रसहस्रेण प्रेरयामास वृत्रहा । स द्विनेत्रं हरेश्चक्षुः सहस्रनयनाधिकम्

वृत्रहारी इंद्राने आपल्या सहस्र नेत्रांनी गुरूंना प्रेरित केले. तेव्हा हरिची द्विनेत्री दृष्टी सहस्रनयनी दृष्टीपुढे कमी ठरली.

Verse 21

वाचस्पतिरुवाचेदं प्राञ्जलिर्जलजासनम् । युष्मद्वंशोद्भवस्तात तालमेघो महाबलः

वाचस्पतीने हात जोडून कमलासन ब्रह्मांना म्हटले— “तात, तुमच्या वंशातून ‘तालमेघ’ नावाचा महाबली उत्पन्न झाला आहे.”

Verse 22

उपतापयते देवान्धूमकेतुरिवोच्छ्रितः । तेन देवगणाः सर्वे दुःखिता दानवेन च

तो उंचावलेल्या धूमकेतूसारखा देवांना तापवितो. त्या दानवामुळे सर्व देवगण दुःखी झाले आहेत.

Verse 23

तालमेघो दैत्यपतिः सर्वान्नो बाधते बली । तस्मात्त्वां शरणं प्राप्ताः शरणं नो विधे भव

दैत्यपती महाबली तालमेघ आम्हा सर्वांना बाधतो. म्हणून आम्ही तुझ्या शरण आलो आहोत—हे विधाता ब्रह्मा, आमचे आश्रय हो.

Verse 24

ततः प्रसन्नो भगवान् वेधास्तानब्रवीद्वचः

तेव्हा प्रसन्न झालेल्या भगवान् वेधा (ब्रह्मदेव) यांनी त्यांना हे वचन सांगितले।

Verse 25

ब्रह्मोवाच । तालमेघेन वो मध्ये बली तेन समः सुराः । विना माधवदेवेन साध्यो मे नैव दानवः

ब्रह्मदेव म्हणाले—तुमच्यामध्ये तालमेघ हा बलवान आहे; पराक्रमात तो देवांसमान आहे. माधवदेव (विष्णु) शिवाय तो दानव माझ्यानेही जिंकता येणार नाही।

Verse 26

ततः सुरगणाः सर्वे विरिञ्चिप्रमुखा नृप । क्षीरोदं प्रस्थिताः सर्वे दुःखितास्तेन वैरिणा

तेव्हा, हे नृपा, विरिञ्चि (ब्रह्मा) यांच्या नेतृत्वाखाली सर्व देवगण त्या वैर्‍यामुळे दुःखी होऊन क्षीरोदाकडे निघाले।

Verse 27

त्वरिताः प्रस्थिता देवाः केशवं द्रष्टुकाम्यया । क्षीरोदं सागरं गत्वास्तुवंस्ते जलशायिनम्

केशवाचे दर्शन घ्यावे या इच्छेने देवता त्वरेने निघाले; क्षीरोद-सागरात जाऊन त्यांनी जलशायी प्रभूची स्तुती केली।

Verse 28

देवा ऊचुः । जगदादिरनादिस्त्वं जगदन्तोऽप्यनन्तकः । जगन्मूर्तिरमूर्तिस्त्वं जय गीर्वाणपूजित

देव म्हणाले—तू जगाचा आदि असूनही अनादि आहेस; तू जगाचा अंत असूनही अनंत आहेस. तू जगन्मूर्तीही आहेस आणि अमूर्तही. जय जय, हे देवपूजित!

Verse 29

जय क्षीरोदशयन जय लक्ष्म्या सदा वृत । जय दानवनाशाय जय देवकिनन्दन

जय हो, क्षीरसागरशायी! जय हो, लक्ष्मीने सदा वेढलेला! जय हो, दानवांचा नाश करणाऱ्या! जय हो, देवकीनंदना!

Verse 30

जय शङ्खगदापाणे जय चक्रधर प्रभो । इति देवस्तुतिं श्रुत्वा प्रबुद्धो जलशाय्यथ

जय हो, शंख-गदा धारण करणाऱ्या! जय हो, चक्रधर प्रभो! अशी देवस्तुती ऐकून जलशायी भगवान तेव्हा जागे झाले।

Verse 31

उवाच मधुरां वाणीं मेघगम्भीरनिस्वनाम् । किमर्थं बोधितो ब्रह्मन् समर्थैर्वः सुरासुरैः

ते मेघगर्जनेसारख्या गंभीर नादाची मधुर वाणी बोलले— “हे ब्रह्मन्! समर्थ असूनही तुम्ही देव-दानव सर्वजण मला कशासाठी जागे केले?”

Verse 32

ब्रह्मोवाच । तालमेघभयात्कृष्ण सम्प्राप्तास्तव मन्दिरम् । न वध्यः कस्यचित्पापस्तालमेघो जनार्दन

ब्रह्मा म्हणाले— “हे कृष्णा! तालमेघाच्या भयाने आम्ही तुझ्या धामात आलो आहोत। हे जनार्दना! तो पापी तालमेघ कोणाकडूनही वध होणारा नाही।”

Verse 33

त्वमेव जहि तं दुष्टं मृत्युं यास्यति नान्यथा

“तूच त्या दुष्टाचा वध कर; अन्यथा त्याला मृत्यू येणार नाही।”

Verse 34

श्रीकृष्ण उवाच । स्वस्थानं गम्यतां देवाः स्वकीयां लभत प्रजाम् । दुष्टात्मानं हनिष्यामि तालमेघं महाबलम्

श्रीकृष्ण म्हणाले—हे देवांनो, आपल्या-आपल्या स्थानास जा आणि आपली प्रजा पुन्हा प्राप्त करा। मी त्या दुष्टात्मा, महाबली तालमेघाचा वध करीन।

Verse 35

स्थानं ब्रुवन्तु मे देवा वसेद्यत्र स दानवः

हे देवांनो, मला सांगा—तो दानव ज्या ठिकाणी वास करतो ते स्थान कोणते?

Verse 36

देवा ऊचुः । हिमाचलगुहायां स वसते दानवेश्वरः । चतुर्विंशतिसाहस्रैः कन्याभिः परिवारितः

देव म्हणाले—तो दानवेश्वर हिमाचलाच्या गुहेत वास करतो आणि चोवीस हजार कन्यांनी तो वेढलेला असतो।

Verse 37

तुरङ्गैः स्यन्दनैः कृष्ण संख्या तस्य न विद्यते । नटा नानाविधास्तत्र असंख्यातगुणा हरे

हे कृष्णा, त्याच्या घोड्यांची व रथांची संख्या मोजता येत नाही। हे हरि, तेथे नानाविध नट-कलावंत आहेत, ज्यांचे गुण असंख्य आहेत।

Verse 38

द्विरदाः पर्वताकारा हयाश्च द्विरदोपमाः । महाबलो वसेत्तत्र गीर्वाणभयदायकः

त्याचे हत्ती पर्वतासारखे आहेत आणि त्याचे घोडे हत्तीसमान आहेत। तेथेच तो महाबली, देवांना भय देणारा, वास करतो।

Verse 39

श्रुत्वा देवो वचस्तेषां देवानामातुरात्मनाम् । अचिन्तयद्गरुत्मन्तं शत्रुसङ्घविनाशनम्

आतुर झालेल्या देवांचे वचन ऐकून प्रभूंनी शत्रुसंघाचा नाश करणाऱ्या गरुत्मान् (गरुड) याचे मनोमन चिंतन केले।

Verse 40

चक्रं करेण संगृह्य गदाचक्रधरः प्रभुः । शार्ङ्गं च मुशलं सीरं करैर्गृह्य जनार्दनः

गदा-चक्रधारी प्रभूंनी हातात सुदर्शन चक्र घेतले; आणि जनार्दनाने शार्ङ्ग धनुष्य, मुशल व सीर (नांगर)ही आपल्या करांनी धारण केली।

Verse 41

आरूढः पक्षिराजेन्द्रं वधार्थं दानवस्य च । दानवस्य पुरे पेतुरुत्पाता घोररूपिणः

पक्षिराजश्रेष्ठ गरुडावर आरूढ होऊन ते दानवाच्या वधासाठी निघाले; आणि दानवाच्या नगरीत भयंकर रूपाचे अपशकुन कोसळू लागले।

Verse 42

गोमायुर्गृध्रमध्ये तु कपोतैः सममाविशत् । विना वातेन तस्यैव ध्वजदण्डः पपात ह

गिधाडांच्या मध्ये कबुतरांसह एक कोल्हा शिरला; आणि वारा नसतानाही त्याचाच ध्वजदंड कोसळून पडला।

Verse 43

सर्पसूषकयोर्युद्धं तथा केसरिनागयोः । उन्मार्गाः सरितस्तत्रावहन्रक्तविमिश्रिताः । अकालतरुपुष्पाणि दृश्यन्ते स्म समन्ततः

तेथे सर्प व नकुल यांचे युद्ध झाले, तसेच सिंह व हत्तीही एकमेकांवर तुटून पडले। नद्या मार्ग सोडून रक्तमिश्रित जल वाहू लागल्या, आणि अकाली वृक्षफुले सर्वत्र दिसू लागली।

Verse 44

ततः प्राप्तो जगन्नाथो हिमवन्तं नगेश्वरम् । पाञ्चजन्यश्वसहसा पूरितः पुरसन्निधौ

त्यानंतर जगन्नाथ पर्वतराज हिमवंताकडे आले. नगराच्या सन्निधीतच पाञ्चजन्य शंखाचा नाद सहसा पूर्ण वेगाने घुमला.

Verse 45

तेन शब्देन महता ह्यारूढो दानवेश्वरः । उवाच च तदा वाक्यं तालमेघो महाबलः

त्या महान् ध्वनीने दानवांचा अधिपती जागा झाला. तेव्हा महाबली तालमेघाने हे वचन उच्चारले.

Verse 46

तालमेघ उवाच । कोऽयं मृत्युवशं प्राप्तो ह्यज्ञात्वा मम विक्रमम् । धुन्धुमाराज्ञया ह्याशु स्वसैन्यपरिवारितः

तालमेघ म्हणाला—माझा पराक्रम न जाणता मृत्यूच्या अधीन झालेला हा कोण? धुन्धुमाराच्या आज्ञेने त्वरित माझ्या सैन्याने त्याला वेढा घाला!

Verse 47

बलादानय तं बद्ध्वा ममाग्रे बहुशालिनम्

बलाने त्याला पकडून बांधा, आणि त्या बहुगुणसंपन्नाला माझ्यासमोर आणा.

Verse 48

धुन्धुमार उवाच । आनयामि न सन्देहः सुरो यक्षोऽथ किन्नरः । स्यन्दनौघैः समायुक्तो गजवाजिभटैः सह

धुन्धुमार म्हणाला—मी त्याला नक्की आणीन, यात संशय नाही; तो देव असो, यक्ष असो किंवा किन्नर असो. रथांच्या लोंढ्यासह, हत्ती-घोडे व सैनिकांसह आला तरीही.

Verse 49

हृष्टस्ततो जगद्योनिः सुपर्णस्थो महाबलः । गृह्यतां गृह्यतामेष इत्युक्तास्तेन किंकराः

तेव्हा गरुडावर आरूढ, जगताचा आदिकारण, महाबली प्रभू हर्षित झाला. त्याच्या आज्ञेने सेवक ओरडले—“धरा, धरा याला!”

Verse 50

चतुर्दिक्षु प्रधावन्त इतश्चेतश्च सर्वतः । सुपर्णेनाग्निरूपेण दग्धास्ते शलभा यथा

ते चारही दिशांना, इकडे-तिकडे सर्वत्र धावले; पण अग्निरूप सुपर्णाने त्यांना पतंगांसारखे जाळून टाकले.

Verse 51

धुन्धुमारोऽपि कृष्णेन शरघातेन ताडितः । हतो वक्षःस्थले पापो मृतावस्थो रथोपरि

कृष्णाच्या प्रचंड बाणप्रहाराने ताडित धुन्धुमारही—तो पापी—वक्षस्थळी भेदला गेला आणि रथावर मृतावस्थेत पडला.

Verse 52

हाहाकारं ततः सर्वे दानवाश्चक्रुरातुराः । तालमेघस्ततः क्रुद्धो रथारूढो विनिर्गतः । ददृशे केशवं पार्थ शङ्खचक्रगदाधरम्

मग सर्व दानव व्याकुळ होऊन हाहाकार करू लागले. तेव्हा क्रुद्ध तालमेघ रथावर आरूढ होऊन बाहेर आला. हे पार्थ, त्याने शंख-चक्र-गदा धारण करणारा केशव पाहिला.

Verse 53

तालमेघ उवाच । अन्ये ते दानवाः कृष्ण ये हताः समरे त्वया । हिरण्यकशिपुप्रख्यानपुमांसो हि तेऽच्युत

तालमेघ म्हणाला—“हे कृष्ण, युद्धात तू जे इतर दानव मारलेस, ते पुरुष हिरण्यकशिपूसारखे प्रसिद्ध होते, हे अच्युत।”

Verse 54

इत्युक्त्वा दानवः पार्थ वर्षयामास सायकैः । दानवस्य शरान्मुक्तान् छेदयामास केशवः

असे बोलून, हे पार्थ, दानवाने बाणांची वर्षा केली; पण दानवाने सोडलेले बाण केशवाने छेदून टाकले।

Verse 55

गरुत्मानवधीत्सैन्यमवध्यं यत्सुरासुरैः । कृष्णेन द्विगुणास्तस्य प्रेषिताः स्वशिलीमुखाः

देव-असुरांनाही अवध्य वाटणाऱ्या त्या सैन्याचा गरुत्मानाने संहार केला; आणि कृष्णाने त्याच्यावर आपले शिलीमुख द्विगुण करून सोडले।

Verse 56

द्विगुणं द्विगुणीकृत्य प्रेषयामास दानवः । तानप्यष्टगुणैः कृष्णश्छादयामास सायकैः

दानवाने दुगुणे करून पुन्हा दुगुणे असे बाण सोडले; पण कृष्णाने त्यांनाही आठपटी बाणांनी झाकून टाकले।

Verse 57

ततः क्रुद्धेन दैत्येन ह्याग्नेयं बाणमुत्तमम्

त्यानंतर क्रुद्ध दैत्याने उत्तम आग्नेय बाण—अग्न्यस्त्र—प्रक्षेपित केला।

Verse 58

वारुणं प्रेषयामास त्वाग्नेयं शमितं ततः । वारुणेनैव वायव्यं तालमेघो व्यसर्जयत्

त्याने वारुण अस्त्र सोडले आणि तेव्हा आग्नेय अस्त्र शमले। नंतर तालमेघाने वायव्य अस्त्र प्रक्षेपित केले; तेही वारुणानेच प्रतिशमित झाले।

Verse 59

सार्पं चैव हृषीकेशो वायव्यस्य प्रशान्तये । नारसिंहं नृसिंहोऽपि प्रेषयामास पाण्डव

हृषीकेशाने वायव्यास्त्र शांत करण्यासाठी सार्पास्त्रही प्रेषित केले. मग, हे पाण्डवा, नृसिंहानेही नारसिंहास्त्र पाठविले.

Verse 60

नारसिंहं ततो दृष्ट्वा तालमेघो महाबलः । उत्तीर्य स्यन्दनाच्छीघ्रं गृहीत्वा खड्गचर्मणी

नारसिंह-बल पाहताच महाबली तालमेघ वेगाने रथातून उतरला आणि खड्ग व ढाल हातात घेतली.

Verse 61

कृष्ण त्वां प्रेषयिष्यामि यममार्गं सुदारुणम् । इत्युक्त्वा दानवः पार्थ आगतः केशवं प्रति

“कृष्णा, तुला मी यमाच्या अत्यंत भयंकर मार्गावर पाठवीन!” असे बोलून, हे पार्था, तो दानव केशवाकडे धावला.

Verse 62

खड्गेनाताडयद्दैत्यो गदापाणिं जनार्दनम् । मण्डलाग्रं ततो गृह्य केशवो हृष्टमानसः

दैत्याने खड्गाने गदाधारी जनार्दनावर प्रहार केला. तेव्हा हर्षित मनाने केशवाने चक्र कडेला धरून उचलले.

Verse 63

जघनोरःस्थले पार्थ तालमेघं महाहवे । जनार्दनस्तदा दैत्यं दैत्यो हरिमहन्मृधे

त्या महान युद्धात, हे पार्था, जनार्दनाने दैत्य तालमेघाच्या नितंब व उरःस्थळी प्रहार केला; आणि रणात दैत्यानेही हरिवर आघात केला.

Verse 64

जनार्दनस्ततः क्रुद्धस्तालमेघाय भारत । अमोघं चक्रमादाय मुक्तं तस्य च मूर्धनि

तेव्हा क्रुद्ध झालेला, हे भारत, जनार्दनाने अमोघ सुदर्शनचक्र हातात घेऊन ते तालमेघाच्या मस्तकावर सोडले।

Verse 65

निपपात शिरस्तस्य पर्वताश्च चकम्पिरे । समुद्राः क्षुभिताः पार्थ नद्य उन्मार्गगामिनीः

त्याचे शिर खाली पडले; पर्वत थरथरले। हे पार्थ, समुद्र खवळले आणि नद्या आपला मार्ग सोडून वाहू लागल्या।

Verse 66

पुष्पवृष्टिं ततो देवा मुमुचुः केशवोपरि । अवध्यः सुरसङ्घानां सूदितः केशव त्वया

मग देवांनी केशवावर पुष्पवृष्टी केली। ते म्हणाले—“हे केशवा! देवसंगालाही जो अवध्य होता, तो तुझ्यामुळे मारला गेला।”

Verse 67

स्वस्थाश्चैव ततो देवास्तालमेघे निपातिते । जनार्दनोऽपि कौन्तेय नर्मदातटमाश्रितः

तालमेघ पडताच देवता स्वस्थ झाले। आणि हे कौन्तेय, जनार्दनही नर्मदेच्या तटावर आश्रयास गेला।

Verse 68

क्षीरोदां नर्मदां मत्वा अनन्तभुजगोपरि । लक्ष्म्या समन्वितः कृष्णो निलीनश्चोत्तरे तटे

नर्मदेला क्षीरसागर मानून, लक्ष्मीसह श्रीकृष्ण अनंत शेषनागावर शयन करून उत्तरेकाठी गुप्तपणे निवास करू लागला।

Verse 69

चक्रं विभीषणं मर्त्ये ज्वालामालासमन्वितम् । पतितं नर्मदातोये जलशायिसमीपतः

ते चक्र—मर्त्यलोकी अत्यंत भयानक, ज्वालामालांनी वेढलेले—जलशायी भगवंताच्या समीपी नर्मदेच्या जलात पडले.

Verse 70

निर्धूतकल्मषं जातं नर्मदातोययोगतः । तालमेघवधोत्पन्नं यत्पापं नृपनन्दन

हे नृपनंदना! नर्मदेच्या जलसंसर्गाने तालमेघवधातून उत्पन्न झालेले पाप झटकून जाऊन शुद्ध झाले.

Verse 71

तत्स्रवं क्षालितं सद्यो नर्मदांभसि भारत । तदाप्रभृति लोकेऽस्मिञ्जलशायी महीपते

हे भारत! तो स्राव नर्मदेच्या जलात तत्क्षणी धुऊन गेला. तेव्हापासून, हे महीपते, या लोकी तो ‘जलशायी’ म्हणून विख्यात झाला.

Verse 72

चक्रतीर्थं वदन्त्यन्ये केचित्कालाघनाशनम् । विख्यातं भारते वर्षे नर्मदायां महीपते

काही जण यास ‘चक्रतीर्थ’ म्हणतात, तर काही ‘काळरूपी घन अंधाराचा नाश करणारे’ असे म्हणतात. हे महीपते! नर्मदेवर हे भारतवर्षात विख्यात आहे.

Verse 73

तत्तीर्थस्य प्रभावोऽयं श्रूयतामवनीपते । यथाऽनन्तो हि नागानां देवानां च जनार्दनः

हे अवनीपते! त्या तीर्थाचा हा प्रभाव ऐका—जसा नागांमध्ये अनंत श्रेष्ठ आणि देवांमध्ये जनार्दन श्रेष्ठ आहे.

Verse 74

मासानां मार्गशीर्षोऽस्ति नदीनां नर्मदा यथा । मासि मार्गशिरे पार्थ ह्येकादश्यां सितेऽहनि

जसे महिन्यांमध्ये मार्गशीर्ष श्रेष्ठ आहे आणि नद्यांमध्ये नर्मदा, तसेच हे पार्थ, मार्गशीर्ष महिन्यातील शुक्ल एकादशीच्या दिवशी…

Verse 75

गत्वा यो मनुजो भक्त्या कामक्रोधविवर्जितः । वैष्णवीं भावनां कृत्वा जलेशं तु व्रजेत वै

जो मनुष्य भक्तिभावाने तेथे जातो, काम-क्रोधरहित राहतो, वैष्णव भावना धारण करून जलाधीश परमेश्वराकडे जातो—तो निश्चयच इष्ट फल प्राप्त करतो.

Verse 76

एकभुक्तं च नक्तं च तथैवायाचितं नृप । उपवासं तथा दानं ब्राह्मणानां च भोजनम्

हे नृपा, एकभुक्त व्रत करावे, नक्तभोजन (संध्याकाळीच) करावे आणि अयाचित अन्नावर निर्वाह करावा; तसेच उपवास, दान व ब्राह्मणभोजन घडवावे.

Verse 77

करोति च कुरुश्रेष्ठ न स याति यमालयम् । यमलोकभयाद्भीता ये लोकाः पाण्डुनन्दन

हे कुरुश्रेष्ठ, जो हे आचरण करतो तो यमालयास जात नाही. हे पांडुनंदना, यमलोकाच्या भयाने थरथरणारे जे लोक—

Verse 78

ते पश्यन्तु श्रियः कान्तं नागपर्यङ्कशायिनम् । गोपीजनसमावृत्तं योगनिद्रां समाश्रितम् । विश्वरूपं जगन्नाथं संसारभयनाशनम्

ते श्रीकांताचे दर्शन करो—जो नागपर्यंकावर शयन करतो, गोपीजनांनी वेढलेला, योगनिद्रेत स्थित; विश्वरूप जगन्नाथ, संसारभयाचा नाश करणारा।

Verse 79

स्नापयेत्परया भक्त्या क्षौद्रक्षीरेण सर्पिषा । खण्डेन तोयमिश्रेण जगद्योनिं जनार्दनम्

परम भक्तीने जगद्योनि जनार्दनास मधु, दूध, तूप व खडीस पाण्यात मिसळून स्नान घालावे।

Verse 80

स्नाप्यमानं च पश्यन्ति ये लोका गतमत्सराः । ते यान्ति परमं लोकं सुरासुरनमस्कृतम्

जे मत्सररहित होऊन त्यांना स्नान होताना पाहतात, ते देवासुरांनी वंदिलेल्या परम लोकास जातात।

Verse 81

घृतेन बोधयेद्दीपमथवा तैलपूरितम् । रात्रौ जागरणं कृत्वा दैवस्याग्रे विमत्सराः

तुपाने दिवा प्रज्वलित करावा, किंवा तेलभरलेला दिवा; आणि मत्सररहित होऊन देवासमोर रात्र जागरण करावे।

Verse 82

ये कथां वैष्णवीं भक्त्या शृण्वन्ति च नृपोत्तम । ब्रह्महत्यादिपापानि नश्यन्ते नात्र संशयः

हे नृपश्रेष्ठा, जे भक्तीने वैष्णवी कथा ऐकतात, त्यांची ब्रह्महत्या इत्यादी पापे नष्ट होतात; यात संशय नाही।

Verse 83

प्रदक्षिणन्ति ये मर्त्या जलशायिजगद्गुरुम् । प्रदक्षिणीकृता तैस्तु सप्तद्वीपा वसुंधरा

जे मर्त्य जलशायी जगद्गुरूची प्रदक्षिणा करतात, त्यांच्या द्वारा सप्तद्वीपांसह सारी वसुंधरा प्रदक्षिणा झाल्यासारखी होते।

Verse 84

ततः प्रभाते विमले पित्ःन् संतर्पयेज्जलैः । श्राद्धं च ब्राह्मणैस्तत्र योग्यैः पाण्डव मानवाः

मग निर्मळ प्रभाती पितरांना जलतर्पणाने संतुष्ट करावे। आणि तेथे, हे पांडुपुत्रा, योग्य ब्राह्मणांकडून श्राद्ध करवावे।

Verse 85

स्वदारनिरतैः शान्तैः परदारविवर्जकैः । वेदाभ्यसनशीलैश्च स्वकर्मनिरतैः शुभैः

(श्राद्ध) असे ब्राह्मण करून घ्यावे, जे स्वधर्मपत्नीमध्ये रत, स्वभावाने शांत, परस्त्रीवर्जित, वेदाध्ययनशील आणि स्वकर्मात निष्ठावान—सदाचारी असतील।

Verse 86

नित्यं यजनशीलैश्च त्रिसन्ध्यापरिपालकैः । श्रद्धया कारयेच्छ्राद्धं यदीच्छेच्छ्रेय आत्मनः

जे नित्य यजन-पूजेत रत आणि त्रिसंध्या पाळणारे असतील—अशा (ब्राह्मणांकडून) श्रद्धेने श्राद्ध करवावे, जर स्वतःचे परम कल्याण इच्छित असाल।

Verse 87

ते धन्या मानुषे लोके वन्द्या हि भुवि मानवाः । ये वसन्ति सदाकालं पादपद्माश्रया हरेः

मानव लोकी ते धन्य आणि पृथ्वीवर तेच वंदनीय—जे सदैव हरीच्या चरणकमलांचा आश्रय घेऊन वास करतात।

Verse 88

जलशायं प्रपश्यन्ति प्रत्यक्षं सुरनायकम् । पक्षोपवासं पाराकं व्रतं चान्द्रायणं शुभम्

ते जलशायी, देवांचा नायक प्रभू यांना प्रत्यक्ष पाहतात; आणि पक्षोपवास, पाराक तसेच शुभ चांद्रायण-व्रताचे अनुष्ठान करतात।

Verse 89

मासोपवासमुग्रं च षष्ठान्नं पञ्चमं व्रतम् । तत्र तीर्थे तु यः कुर्यात्सोऽक्षयां गतिमाप्नुयात्

जो त्या तीर्थस्थानी उग्र मासोपवास, ‘षष्ठान्न’ (सहाव्या दिवशी अन्नभोजन) नियम आणि ‘पंचम’ व्रत करील, तो अक्षय गती—अविनाशी परम पद—प्राप्त करतो।

Verse 90

। अध्याय

येथे अध्याय समाप्त होतो।

Verse 91

एतत्कथान्तरं पुण्यमृषेर्द्वैपायनात्पुरा । श्रुतं हि नैमिषे पुण्ये नारदाद्यैरनेकधा

हे पुण्य कथान्तर पूर्वी ऋषि द्वैपायन (व्यास) यांच्याकडून ऐकले गेले; आणि पवित्र नैमिषारण्यात नारदादि ऋषींनी ते अनेक प्रकारे वारंवार श्रवण केले।

Verse 92

इदं परममायुष्यं मङ्गल्यं कीर्तिवर्धनम् । विप्राणां श्रावयन्विद्वान्फलानन्त्यंसमश्नुते

हा उपदेश परम आयुष्य देणारा, मंगळकारक व कीर्तिवर्धक आहे। जो विद्वान् तो विप्रांना श्रवण करतो, तो फलाची अनंतता—असीम पुण्य—प्राप्त करतो।

Verse 93

बहुभ्यो न प्रदेयानि गौर्गृहं शयनं स्त्रियः । विभक्तदक्षिणा ह्येता दातारं नाप्नुवन्ति च

गाय, घर, शय्या आणि स्त्री—ही दाने अनेकांना देऊ नयेत. कारण ‘दक्षिणा’ म्हणून विभागून दिल्यास ही दाने दात्यापर्यंत (त्याच्या पुण्यलाभापर्यंत) खरेतर पोहोचत नाहीत।

Verse 94

एकमेतत्प्रदातव्यं न बहूनां युधिष्ठिर । सा च विक्रयमापन्ना दहत्यासप्तमं कुलम्

हे युधिष्ठिर! हे दान एकच (अविभाज्य) द्यावे, अनेकांना वाटून देऊ नये. आणि असे दान विकले गेले तर ते सात पिढ्यांपर्यंत कुलाचा नाश करते.

Verse 95

यथालाभा तु सर्वेषां चतुर्द्रोणा तु गौः स्मृता । द्रोणस्य वत्सकः कार्यो बहूनां वापि कामतः

सर्वांच्या सामर्थ्यानुसार परंपरेने गायीचे मान ‘चार द्रोण’ असे मानले आहे. आणि वासरू एक द्रोणाच्या मानाने द्यावे—किंवा इच्छेनुसार अधिकही द्यावे.

Verse 96

यस्मिन्देशे तु यन्मानं विषये वा विचारितम् । तेन मानेन तां कुर्वन्नक्षयं फलमश्नुते

ज्या देशात किंवा प्रदेशात जे मापमान मान्य आहे, त्याच मापाने तो दान करावा. असे केल्याने अक्षय पुण्यफळ प्राप्त होते.

Verse 97

सुखपूर्वं शुचौ भूमौ पुष्पधूपाक्षतैस्तथा । कर्णाभ्यां रत्ने दातव्ये दीपौ नेत्रद्वये तथा

शुद्ध भूमीवर सुखपूर्वक, पुष्प-धूप व अक्षतांसह दान करावे—दोन्ही कानांसाठी रत्ने, आणि दोन्ही नेत्रांसाठी दीपही द्यावेत.

Verse 98

श्रीखण्डमुरसि स्थाप्यं ताभ्यां चैव तु काञ्चनम् । ऊर्ध्वे मधु घृतं देयं कुर्यात्सर्षपरोमकम्

उरस्थळी श्रीखंड (चंदन) लावावे आणि त्यावरच सुवर्णही ठेवावे. वर मधु व घृत अर्पण करावे; तसेच विधीनुसार मोहरी व रोम (केस) यांची व्यवस्था करावी.

Verse 99

कम्बले कम्बलं दद्याच्छ्रोण्यां मधु घृतं तथा । यवसं पायसं दद्याद्घृतं क्षौद्रसमन्वितम्

कंबळावर कंबळ दान करावे; कटीप्रदेशी मधु व घृतही अर्पावे। यवांचे चारा व पायस द्यावा, आणि मधुमिश्रित तूपासह दान करावे।

Verse 100

स्वर्णशृङ्गी रूप्यशिफारुक्मलाङ्गूलसंयुता । रत्नपृष्ठी तु दातव्या कांस्यपात्रावदोहिनी

सुवर्णशृंगयुक्त, रौप्यखुरांची, सुवर्णलांगूलभूषित, रत्नपृष्ठी—अशी गाय दान करावी, जी कांस्यपात्रात दूध देणारी असावी।

Verse 101

यत्स्याद्बाल्यकृतं पापं यद्वा कृतमजानता । वाचा कृतं कर्मकृतं मनसा यद्विचिन्तितम्

बाल्यावस्थेत केलेले पाप असो वा अज्ञानाने केलेले असो—वाणीने केलेले, कर्माने केलेले, किंवा मनात विचारलेले—(असे सर्व दोष येथे अभिप्रेत आहेत)।

Verse 102

जले निष्ठीवितं चैव मुशलं वापि लङ्घितम् । वृषलीगमनं चैव गुरुदारनिषेवणम्

पाण्यात थुंकणे, मुसळ ओलांडणे, निषिद्ध संबंधातील स्त्रीकडे जाणे, आणि गुरुपत्नीचे सेवन—(हेही येथे गणिले आहे)।

Verse 103

कन्याया गमनं चैव सुवर्णस्तेयमेव च । सुरापानं तथा चान्यत्तिलधेनुः पुनाति हि

कन्यागमन, सुवर्णचोरी, सुरापान तसेच इतरही—या सर्व पापांना ‘तिलधेनू’ (तिळधेनूचे दान) निश्चयाने पवित्र करते।

Verse 104

अहोरात्रोपवासेन विधिवत्तां विसर्जयेत् । या सा यमपुरे घोरे नदी वैतरणी स्मृता

अहोरात्र उपवास करून विधिपूर्वक त्या (तिळ-धेनू) दानाची पूर्तता करून ते दान करावे. तेच दान यमपुरीतील भयंकर वैतरणी नदी म्हणून स्मरणात आहे, म्हणजेच पार उतरविणारे साधन ठरते.

Verse 105

वालुकायोऽश्मस्थला च पच्यते यत्र दुष्कृती । अवीचिर्नरको यत्र यत्र यामलपर्वतौ

जिथे जळत्या वाळूची शय्या व दगडी भूमी आहे, जिथे दुष्कर्मी ‘शिजविला’ जातो; जिथे अवीची नरक आहे, आणि जिथे यामल नावाचे जुळे पर्वत आहेत—ती सर्व भयंकर स्थाने आहेत.

Verse 106

यत्र लोहमुखाः काका यत्र श्वानो भयंकराः । असिपत्त्रवनं चैव यत्र सा कूटशाल्मली

जिथे लोखंडी चोच असलेले कावळे आहेत, जिथे भयंकर कुत्रे आहेत; जिथे असिपत्त्रवन (तलवारी पानांचे वन) आहे, आणि जिथे ती कूटशाल्मली (फसवणारी काटेरी झाड) उभी आहे—तीही भयावह स्थाने आहेत.

Verse 107

तान्सुखेन व्यतिक्रम्य धर्मराजालयं व्रजेत् । धर्मराजस्तु तं दृष्ट्वा सूनृतं वक्ति भारत

त्या भयंकर प्रदेशांना सहजपणे ओलांडून तो धर्मराजाच्या धामास जातो. आणि धर्मराज त्याला पाहून, हे भारत, मधुर व सत्य वचन बोलतो.

Verse 108

विमानमुत्तमं योग्यं मणिरत्नविभूषितम् । अत्रारुह्य नरश्रेष्ठ प्रयाहि परमां गतिम्

“हे उत्तम व योग्य विमान मणि-रत्नांनी विभूषित आहे. यात आरूढ हो, हे नरश्रेष्ठा, आणि परम गतीकडे प्रस्थान कर.”

Verse 109

मा च चाटु भटे देहि मैव देहि पुरोहिते । मा च काणे विरूपे च न्यूनाङ्गे न च देवले

दान करताना चाटुकार किंवा भाडोत्री सैनिकाला देऊ नको; केवळ कर्मकांड करणाऱ्या पुरोहितालाही देऊ नको. काणा, विद्रूप, न्यूनांग तसेच देवालयावर उपजीविका करणाऱ्या ‘देवल’लाही देऊ नको.

Verse 110

अवेदविदुषे नैव ब्राह्मणे सर्वविक्रये । मित्रघ्ने च कृतघ्ने च मन्त्रहीने तथैव च

वेद न जाणणाऱ्या ब्राह्मणाला दान देऊ नये; जो लाभासाठी सर्वकाही विकतो त्यालाही नको. मित्रघातकी, कृतघ्न आणि मंत्रहीन (अनधिकार) यांनाही दान देऊ नये.

Verse 111

वेदान्तगाय दातव्या श्रोत्रियाय कुटुम्बिने । वेदान्तगसुते देया श्रोत्रिये गृहपालके

दान वेदान्तज्ञ, श्रोत्रिय आणि कुटुंबी ब्राह्मणाला द्यावे. वेदान्तज्ञाच्या पुत्रालाही देता येईल, तोही श्रोत्रिय व गृहपालक असेल तर.

Verse 112

सर्वाङ्गरुचिरे विप्रे सद्वृत्ते च प्रियंवदे । पूर्णिमायां तु माघस्य कार्त्तिक्यामथ भारत

सर्वांगाने तेजस्वी, सद्वृत्त आणि मधुरभाषी ब्राह्मणाला हे दान द्यावे. हे भारत, विशेषतः माघ पौर्णिमेला, तसेच कार्तिक महिन्यातही.

Verse 113

वैशाख्यां मार्गशीर्ष्यां वाषाढ्यां चैत्र्यामथापि वा । अयने विषुवे चैव व्यतीपाते च सर्वदा

वैशाख, मार्गशीर्ष, आषाढ किंवा चैत्र महिन्यातही (हे) करता येते. अयनकाळी, विषुवकाळी आणि व्यतीपात योगीही—सर्वदा शुभकाळी.

Verse 114

षडशीतिमुखे पुण्ये छायायां कुंजरस्य वा । एष ते कथितः कल्पस्तिलधेनोर्मयानघ

पुण्य षडशीती-संधीच्या मुखी, किंवा हत्तीच्या छायेतही, हे निष्पाप! तिलधेनु-विधीचा हा संपूर्ण कल्प मी तुला सांगितला आहे।

Verse 115

व्रजन्ति वैष्णवं लोकं दत्त्वा पादं यमोपरि । प्राणत्यागात्परं लोकं वैष्णवं नात्र संशयः । भित्त्वाशु भास्करं यान्ति नात्र कार्या विचारणा

ते यमावर पाऊल ठेवून वैष्णव लोकास प्राप्त होतात। प्राणत्यागानंतर निःसंशय वैष्णव धाम मिळते. ते शीघ्र सूर्य-मंडल भेदून पुढे जातात; येथे विचार करण्याची गरज नाही।

Verse 116

एतत्ते सर्वमाख्यातं चक्रतीर्थफलं नृप । यच्छ्रुत्वा मानवो भक्त्या सर्वपापैः प्रमुच्यते

हे नृपा! चक्रतीर्थाचे संपूर्ण फल मी तुला सांगितले. हे भक्तिभावाने ऐकल्यास मनुष्य सर्व पापांपासून मुक्त होतो।