Adhyaya 14

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । ततस्त ऋषयः सर्वे महाभागास्तपोधनाः । गतास्तु परमं लोकं ततः किं जातमद्भुतम्

युधिष्ठिर म्हणाला—ते सर्व महाभाग्य, तपोधन ऋषी परम लोकास निघून गेल्यावर, त्यानंतर कोणते अद्भुत घडले?

Verse 2

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततस्तेषु प्रयातेषु नर्मदातीरवासिषु । बभूव रौद्रसंहारः सर्वभूतक्षयंकरः

श्रीमार्कण्डेय म्हणाले—नर्मदातीरी वास करणारे ते निघून गेल्यावर, रुद्रतुल्य भयंकर संहार झाला, जो सर्व प्राण्यांचा क्षय करणारा होता.

Verse 3

कैलासशिखरस्थं तु महादेवं सनातनम् । ब्रह्माद्याः प्रास्तुवन् देवमृग्यजुःसामभिः शिवम्

तेव्हा कैलासशिखरावर स्थित सनातन महादेवाची ब्रह्मा आदी देवांनी ऋग्-यजुः-साम वेदांतील स्तोत्रांनी शिवाची स्तुती केली.

Verse 4

संहर त्वं जगद्देव सदेवासुरमानुषम् । प्राप्तो युगसहस्रान्तः कालः संहरणक्षमः

हे जगद्देवा! देव, असुर आणि मनुष्यांसह हे सर्व जग संहार कर. सहस्र युगांचा अंतकाल आला आहे; तो प्रलयास योग्य आहे.

Verse 5

मद्रूपं तु समास्थाय त्वया चैतद्विनिर्मितम् । वैष्णवीं मूर्तिमास्थाय त्वयैतत्परिपालितम्

माझे रूप धारण करून तू हे (जगत) निर्माण केलेस; आणि वैष्णवी मूर्ती धारण करून तूच याचे पालन केलेस.

Verse 6

एका मूर्तिस्त्रिधा जाता ब्राह्मी शैवी च वैष्णवी । सृष्टिसंहाररक्षार्थं भवेदेवं महेश्वर

एकच मूर्ती त्रिधा झाली—ब्राह्मी, शैवी आणि वैष्णवी—सृष्टी, संहार व रक्षणासाठी, हे महेश्वर।

Verse 7

एतच्छ्रुत्वा वचस्तथ्यं विष्णोश्च परमेष्ठिनः । सगणः सपरीवारः सह ताभ्यां सहोमया

विष्णू व परमेष्ठी (ब्रह्मा) यांची सत्य वचने ऐकून, (शिव) गण-परिवारासह, त्या दोघांसह व उमेसह (अग्रसर झाले)।

Verse 8

समलोकान्विभिद्येमान्भगवान्नीललोहितः । भूराद्यब्रह्मलोकान्तं भित्त्वाण्डं परतः परम्

भगवान नीललोहित यांनी हे सर्व लोक भेदले; भूःपासून ब्रह्मलोकापर्यंत अंडरूप ब्रह्मांड फोडून, ते परात्पर—पराच्या पलीकडे—गेले।

Verse 9

शैवं पदमजं दिव्यमाविशत्सह तैर्विभुः । न तत्र वायुर्नाकाशं नाग्निस्तत्र न भूतलम्

विभू भगवान त्या सर्वांसह दिव्य, अज, शैव पदात प्रविष्ट झाले। तेथे ना वायू, ना आकाश; ना अग्नी, ना भूतल।

Verse 10

यत्र संतिष्ठे देव उमया सह शङ्करः । न सूर्यो न ग्रहास्तत्र न ऋक्षाणि दिशस्तथा

जिथे देव शंकर उमेसह विराजमान आहेत—तेथे ना सूर्य, ना ग्रह; ना नक्षत्रे, ना दिशा तशा उरतात।

Verse 11

न लोकपाला न सुखं न च दुःखं नृपोत्तम

हे नृपोत्तम! तेथे लोकपाल नाहीत; सुख नाही, दुःखही नाही.

Verse 12

ब्राह्मं पदं यत्कवयो वदन्ति शैवं पदं यत्कवयो वदन्ति । क्षेत्रज्ञमीशं प्रवदन्ति चान्ये सांख्याश्च गायन्ति किलादिमोक्षम्

ज्याला कवी ‘ब्राह्म’ पद म्हणतात आणि ज्याला कवी ‘शैव’ पद म्हणतात—इतर त्याला क्षेत्रज्ञ ईश्वर म्हणतात; आणि सांख्यजन त्याला आदिमोक्ष म्हणून गातात.

Verse 13

यद्ब्रह्म आद्यं प्रवदन्ति केचिद्यं सर्वमीशानमजं पुराणम् । तमेकरूपं तमनेकरूपमरूपमाद्यं परमव्ययाख्यम्

ज्याला काही जण आद्य ब्रह्म म्हणतात—जो सर्वस्व, ईशान, अज व पुरातन आहे—त्यालाच ते एकरूप, अनेक-रूप व अरूप म्हणतात; तोच आद्य, परम, ‘अव्यय’ या नावाने प्रसिद्ध आहे.

Verse 14

। अध्याय

अध्याय समाप्त।

Verse 15

ततस्त्रयस्ते भगवन्तमीशं सम्प्राप्य संक्षिप्य भवन्त्यर्थकम् । पृथक्स्वरूपैस्तु पुनस्त एव जगत्समस्तं परिपालयन्ति

मग ते तिघेही भगवान ईशाला प्राप्त होऊन एकाच सारतत्त्वात संक्षिप्त होतात; आणि पुन्हा वेगवेगळे स्वरूप धारण करून समस्त जगताचे पालन करतात.

Verse 16

संहारं सर्वभूतानां रुद्रत्वे कुरुते प्रभुः । विष्णुत्वे पालयेल्लोकान्ब्रह्मत्वे सृष्टिकारकः

रुद्ररूपाने प्रभू सर्वभूतांचा संहार करतो; विष्णुरूपाने लोकांचे पालन करतो; आणि ब्रह्मरूपाने सृष्टीचा कर्ता होतो।

Verse 17

प्रकृत्या सह संयुक्तः कालो भूत्वा महेश्वरः । विश्वरूपा महाभागा तस्य पार्श्वे व्यवस्थिता

प्रकृतीशी संयुक्त होऊन महेश्वर काळ (समय) होतो; आणि विश्वरूपिणी महाभागा देवी त्याच्या पार्श्वभागी प्रतिष्ठित असते।

Verse 18

यामाहुः प्रकृतिं तज्ज्ञाः पदार्थानां विचक्षणाः । पुरुषत्वे प्रकृतित्वे च कारणं परमेश्वरः

जिला तत्त्वज्ञ व पदार्थविचक्षण लोक ‘प्रकृती’ म्हणतात—पुरुषत्व आणि प्रकृतित्व या दोन्हींचे परम कारण केवळ परमेश्वरच आहे।

Verse 19

तस्मादेतज्जगत्सर्वं चराचरम् । तस्मिन्नेव लयं याति युगान्ते समुपस्थिते

म्हणून हे सर्व जगत—चर आणि अचर—त्याच्यापासूनच प्रकट होते; आणि युगांत आला की त्याच्यातच लीन होते।

Verse 20

भगलिङ्गाङ्कितं सर्वं व्याप्तं वै परमेष्ठिना । भगरूपो भवेद्विष्णुर्लिङ्गरूपो महेश्वरः

परमेष्ठीने हे सर्व जगत ‘भग’ आणि ‘लिंग’ या चिन्हांनी अंकित होऊन व्यापलेले आहे; विष्णू भगरूप आहे आणि महेश्वर लिंगरूप आहे।

Verse 21

भाति सर्वेषु लोकेषु गीयते भूर्भुवादिषु । प्रविष्टः सर्वभूतेषु तेन विष्णुर्भगः स्मृतः

तो सर्व लोकांत तेजस्वी भासतो आणि भूः-भुवः इत्यादी लोकांत गातिला जातो। सर्व भूतांत प्रवेश केल्यामुळे तोच विष्णु ‘भग’ म्हणून स्मरणात आहे।

Verse 22

विशनाद्विष्णुरित्युक्तः सर्वदेवमयो महान् । भासनाद्गमनाच्चैव भगसंज्ञा प्रकीर्तिता

‘प्रवेश/व्याप्ती’ यामुळे तो ‘विष्णु’ म्हणून ओळखला जातो—तो महान्, सर्वदेवमय आहे। तसेच प्रकाश आणि गमन यांमुळे ‘भग’ ही संज्ञा प्रकीर्तित झाली आहे।

Verse 23

ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं यस्मिन्नेति लयं जगत् । एकभावं समापन्नं लिङ्गं तस्माद्विदुर्बुधाः

ब्रह्मापासून तृणापर्यंत हे सर्व जगत् ज्यामध्ये लय पावते, ते एकत्वात एकरूप झालेले तत्त्व ‘लिंग’ आहे—असे बुधजन जाणतात।

Verse 24

महादेवस्ततो देवीमाह पार्श्वे स्थितां तदा । संहरस्व जगत्सर्वं मा विलम्बस्व शोभने

तेव्हा महादेवाने आपल्या पार्श्वस्थ देवीला म्हटले—“हे शोभने! सर्व जगत् संहार कर; विलंब करू नकोस।”

Verse 25

त्यज सौम्यमिदं रूपं सितचन्द्रांशुनिर्मलम् । रुद्रं रूपं समास्थाय संहरस्व चराचरम्

“श्वेत चंद्रकिरणांसारखे निर्मळ हे सौम्य रूप त्याग. रुद्ररूप धारण करून चराचर सर्वांचा संहार कर.”

Verse 26

रौद्रैर्भूतगणैर्घोरैर्देवि त्वं परिवारिता । जीवलोकमिमं सर्वं भक्षयस्वाम्बुजेक्षणे

हे देवि! घोर रौद्र भूतगणांनी वेढलेली तू, कमलनेत्रे, हा सर्व जीवलोक भक्षण कर।

Verse 27

ततोऽहं मर्दयिष्यामि प्लावयिष्ये तथा जगत् । कृत्वा चैकार्णवं भूयः सुखं स्वप्स्ये त्वया सह

मग मी या जगताचा मर्दन करीन आणि त्यास जलमयही करीन; नंतर पुन्हा एकच महासागर करून, तुझ्यासह सुखाने शयन करीन।

Verse 28

श्रीदेव्युवाच । नाहं देव जगच्चैतत्संहरामि महाद्युते । अम्बा भूत्वा विचेष्टं न भक्षयामि भृशातुरम्

श्रीदेवी म्हणाली—हे महातेजस्वी देव! मी या जगताचा संहार करीत नाही. माता होऊन मी असहाय व अत्यंत पीडिताला भक्षण करू शकत नाही।

Verse 29

स्त्रीस्वभावेन कारुण्यं करोति हृदयं मम । कथं वै निर्दहिष्यामि जगदेतज्जगत्पते

स्त्रीस्वभावानेच करुणा माझे हृदय भरून टाकते. हे जगत्पते! मग मी हे जग कसे जाळू?

Verse 30

तस्मात्त्वं स्वयमेवेदं जगत्संहर शङ्कर । अथैवमुक्तस्तां देवीं धूर्जटिर्नीललोहितः

म्हणून, हे शंकर! तू स्वतःच या जगताचा संहार कर. असे ऐकून धूर्जटि नीललोहिताने त्या देवीला उत्तर दिले।

Verse 31

क्रुद्धो निर्भर्त्सयामास हुङ्कारेण महेश्वरीम् । ॐ हुंफट्त्वं स इत्याह कोपाविष्टैरथेक्षणैः

क्रोधाने भरून त्याने उग्र ‘हुंकारा’ने महेश्वरीला धारेवर धरले आणि म्हणाला—“ॐ हुं फट्—तू तशीच हो!”—त्याची दृष्टी कोपाने जळत होती।

Verse 32

हुंकारिता विशालाक्षी पीनोरुजघनस्थला । तत्क्षणाच्चाभवद्रौद्रा कालरात्रीव भारत

‘हुंकारा’ने आघात झालेली ती विशालनेत्री देवी—पीन उरू व विस्तीर्ण जघनस्थळ असलेली—क्षणातच रौद्र झाली, हे भारत; जणू कालरात्री।

Verse 33

हुंकुर्वती महानादैर्नादयन्ती दिशो दश । व्यवर्धत महारौद्रा विद्युत्सौदामिनी यथा

महान गर्जनेसह ‘हुं’ करीत, दहा दिशांना निनादित करीत, ती महारौद्रा वाढू लागली—जशी प्रज्वलित सौदामिनी विद्युत्।

Verse 34

विद्युत्सम्पातदुष्प्रेक्ष्या विद्युत्संघातचञ्चला । विद्युज्ज्वालाकुला रौद्रा विद्युदग्निनिभेक्षणा

ती विद्युत्-संपातासारखी दुर्दर्श, विद्युत्-संघातासारखी चंचल; विद्युत्-ज्वालांनी व्याप्त, रौद्र; तिची दृष्टी विद्युत्-अग्निसमान होती।

Verse 35

मुक्तकेशी विशालाक्षी कृशग्रीवा कृशोदरी । व्याघ्रचर्माम्बरधरा व्यालयज्ञोपवीतिनी

ती मुक्तकेशी, विशालनेत्री; कृशग्रीवा, कृशोदरी; व्याघ्रचर्माचे वस्त्र धारण करणारी आणि सर्पमय यज्ञोपवीत धारण करणारी होती।

Verse 36

वृश्चिकैरग्निपुञ्जाभैर्गोनसैश्च विभूषिता । त्रैलोक्यं पूरयामास विस्तारेणोच्छ्रयेण च

अग्निपुंजासारख्या विंचवांनी व महा-सर्पांनी विभूषित ती आपल्या विस्ताराने व उंचीने त्रैलोक्य भरून टाकू लागली।

Verse 37

भासुराङ्गा तु संवृत्ता कृष्णसर्पैककुण्डला । चित्रदण्डोद्यतकरा व्याघ्रचर्मोपसेविता

तिचे अवयव तेजस्वी झाले; काळ्या सर्पाचे एकमेव कुंडल तिने धारण केले. हातात अद्भुत दंड उंचावून, व्याघ्रचर्माने आच्छादित व सेवित होती.

Verse 38

व्यवर्धत महारौद्रा जगत्संहारकारिणी । सृक्किणी लेलिहाना च क्रूरफूत्कारकारिणी

ती महारौद्री, जगत्संहारकारिणी, अधिकाधिक वाढू लागली; रक्तलिप्त ओठ चाटीत आणि क्रूर फूत्कार करीत राहिली.

Verse 39

व्यात्तास्या घुर्घुरारावा जगत्संक्षोभकारिणी । खेलद्भूतानुगा क्रूरा निःश्वासोच्छ्वासकारिणी

तोंड वासून घुर्घुर गर्जना करीत ती जगत् हादरवू लागली; उड्या मारणाऱ्या भूतगणांसह क्रूर होऊन कठोर निःश्वास-उच्छ्वास करीत राहिली.

Verse 40

जाताट्टअहासा दुर्नासा वह्निकुण्डसमेक्षणा । प्रोद्यत्किलकिलारावा ददाह सकलं जगत्

तिचा अट्टहास उसळला; तिचा चेहरा विकराळ, डोळे अग्निकुंडासारखे. ‘किलकिला’च्या उन्मत्त किंकाळीसह तिने सकळ जगत् दग्ध केले.

Verse 41

दह्यमानाः सुरास्तत्र पतन्ति धरणीतले । पतन्ति यक्षगन्धर्वाः सकिन्नरमहोरगाः

तेथे जळत असलेले देव धरणीतलावर कोसळले। यक्ष, गंधर्व, किन्नर आणि महोरग (महानाग)ही तसेच पडू लागले।

Verse 42

पतन्ति भूतसङ्घाश्च हाहाहैहैविराविणः । बुम्बापातैः सनिर्घातैरुदितार्तस्वरैरपि

भूतांचे संघही ‘हा हा’ ‘है है’ असा आक्रोश करीत धडामधडाम पडू लागले। गडगडाटासह आघात होत, घुमणाऱ्या प्रहारांसह त्यांचे आर्त स्वरही उठत होते।

Verse 43

व्याप्तमासीत्तदा विश्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् । संपतद्भिः पतद्भिश्च ज्वलद्भूतगणैर्मही

तेव्हा चराचरांसह संपूर्ण त्रैलोक्य व्यापून गेले। धावत येणारे व पडणारे ज्वलंत भूतगणांनी पृथ्वी भरून गेली।

Verse 44

जातैश्चटचटाशब्दैः पतद्भिर्गिरिसानुभिः । तत्र रौद्रोत्सवे जाता रुद्रानन्दविवर्धिनी

‘चट-चट’ असे कडकडाटी शब्द उठत असताना आणि गिरिसानू कोसळत असताना, तेथे रौद्र-उत्सव प्रकट झाला—जो रुद्राचा आनंद वाढविणारा होता।

Verse 45

विहिंसमाना भूतानि चर्वमाणाचरानपि । तत्तद्गन्धमुपादाय शिवारावविराविणी

ती भूतांना छळत होती आणि स्थावरांनाही चर्वत होती। त्यांचे नानाविध गंध घेऊन ती शिवासारख्या गर्जनांनी निनादत होती।

Verse 46

गलच्छोणितधाराभिमुखा दिग्धकलेवरा । चण्डशीलाभवच्चण्डी जगत्संहारकर्मणि

वाहत्या रक्तधारांकडे मुख करून, देह रक्ताने लिप्त व रंजित झाला होता; जगत्संहाराच्या कर्मात चंडी अत्यंत उग्रस्वभावी झाली।

Verse 47

येऽपि प्राप्ता महर्लोकं भृग्वाद्याश्च महर्षयः । तेऽपि नश्यन्ति शतशो ब्रह्मक्षत्त्रविशादयः

भृगु आदी जे महर्षी महर्लोकास प्राप्त झाले होते, तेही शेकडोच्या संख्येने नष्ट झाले; तसेच ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य इत्यादीही विनष्ट झाले।

Verse 48

देवासुरा भयत्रस्ताः सयक्षोरगराक्षसाः । विशन्ति केऽपि पातालं लीयन्ते च गुहादिषु

भयाने त्रस्त देव व असुर—यक्ष, नाग व राक्षसांसह—काही पाताळात शिरले, तर काही गुहा इत्यादी ठिकाणी लपून बसले।

Verse 49

सा च देवी दिशः सर्वा व्याप्य मृत्युरिव स्थिता । युगक्षयकरे काले देवेन विनियोजिता

ती देवी सर्व दिशांना व्यापून मृत्यूसारखी उभी राहिली; युगक्षय करणाऱ्या त्या काळी देवाने तिला नियुक्त केले होते।

Verse 50

एकापि नवधा जाता दशधा दशधा तथा । चतुःषष्टिस्वरूपा च शतरूपाट्टहासिनी

ती एक असूनही नवधा झाली; मग दशधा, पुन्हा दशधा; चौंसष्ट रूपे धारण करून आणि शतरूपा होऊन ती अट्टहास करू लागली।

Verse 51

जज्ञे सहस्ररूपा च लक्षकोटितनुः शिवा । नानारूपायुधाकारा नानावादनचारिणी

तेव्हा कल्याणी देवी सहस्ररूपा होऊन लक्ष-कोटी तनूंनी प्रकट झाली। ती नानाविध आयुधधारिणी व असंख्य मुखांनी युक्त होऊन सर्वत्र विचरू लागली।

Verse 52

एवंरूपाऽभवद्देवी शिवस्यानुज्ञया नृप । दिक्षु सर्वासु गगने विकटायुधशीलिनः

हे नृपा! शिवाच्या अनुज्ञेने देवी अशीच रूपवती झाली. आणि आकाशात सर्व दिशांना विकट आयुधे धारण करणारे (योद्धे) पसरले।

Verse 53

रुन्धन्तो नश्यमानांस्तान्गणा माहेश्वराः स्थिताः । विचरन्ति तया सार्द्धं शूलपट्टिशपाणयः

माहेश्वर गण तेथे उभे राहून नष्ट होत असलेल्या शत्रूंना वेढून धरू लागले. हातात शूल व पट्टिश घेऊन ते देवीसह विचरत राहिले।

Verse 54

ततो मातृगणाः केचिद्विनायकगणैः सह । व्यवर्धन्त महारौद्रा जगत्संहारकारिणः

त्यानंतर काही मातृगण विनायकगणांसह वाढू लागले. ते अत्यंत रौद्र, जगत्संहार करणारे झाले।

Verse 55

ततस्तस्या व्यवर्धन्त दंष्ट्राः कुन्देन्दुसन्निभाः । योजनानां सहस्राणि अयुतान्यर्बुदानि च

मग तिच्या दंष्ट्रा कुंदफूल व चंद्रासारख्या उज्ज्वल होऊन वाढू लागल्या—हजारो योजन, अयुत, आणि अर्बुद-कोटीपर्यंत, अपरिमित।

Verse 56

दंष्ट्रावलिः कररुहाः क्रूरास्तीक्ष्णाश्च कर्कशाः । वियद्दिशो लिखन्त्येव सप्तद्वीपां वसुंधराम्

तिच्या दंष्ट्रांची रांग व नखे—क्रूर, तीक्ष्ण व कर्कश—जणू आकाशाच्या दिशांनाही ओरबाडीत, सप्तद्वीपयुक्त वसुंधरेवर खोल रेघा उमटवीत होती।

Verse 57

तस्या दंष्ट्राभिसम्पातैश्चूर्णिता वनपर्वताः । शिलासंचयसंघाता विशीर्यते सहस्रशः

तिच्या दंष्ट्रांच्या प्रचंड आघातांनी वन व पर्वत चूर्ण झाले; शिळांचे ढिगारे सहस्रों तुकड्यांत फुटून विखुरले।

Verse 58

हिमवान्हेमकूटश्च निषधो गन्धमादनः । माल्यवांश्चैव नीलश्च श्वेतश्चैव महागिरिः

हिमवान, हेमकूट, निषध, गंधमादन, माल्यवान, नील आणि श्वेत—हे सर्व महागिरी (उथळून) कंपित झाले।

Verse 59

मेरुमध्यमिलापीठं सप्तद्वीपं च सार्णवम् । लोकालोकेन सहितं प्राकम्पत नृपोत्तम

हे नृपोत्तम! मेरूच्या मध्यभागी असलेले ते आधारपीठ, सागरांसह सप्तद्वीप, आणि लोकालोक पर्वतासहित—सर्व काही कंप पावले।

Verse 60

दंष्ट्राशनिविस्पृष्टाश्च विशीर्यन्ते महाद्रुमाः । उत्पातैश्च दिशो व्याप्ता घोररूपैः समन्ततः

दंष्ट्रा व वज्रप्रहाराने स्पर्शित महावृक्ष तुटून चुरडले; आणि सर्व दिशांत घोर उत्पातांचे चिन्हे चहूकडे पसरली।

Verse 61

तारा ग्रहगणाः सर्वे ये च वैमानिका गणाः । शिवासहस्रैराकीर्णा महामातृगणैस्तथा

सर्व तारे व ग्रहगण, तसेच विमानगामी दिव्य गण—हजारो शिवांनी आणि तसेच महामातृगणांनी परिपूर्ण झाले।

Verse 62

सा चचार जगत्कृत्स्नं युगान्ते समुपस्थिते । भ्रमद्भिश्च ब्रुवद्भिश्च क्रोशद्भिश्च समन्ततः

युगान्त जवळ येताच ती संपूर्ण जगात संचार करू लागली; सर्वत्र प्राणी डगमगत, गोंधळून बोलत आणि आर्त क्रंदन करीत होते।

Verse 63

प्रमथद्भिर्ज्वलद्भिश्च रौद्रैर्व्याप्ता दिशो दश । विस्तीर्णं शैलसङ्घातं विघूर्णितगिरिद्रुमम्

उन्मत्त, ज्वलंत व रौद्र शक्तींनी दहा दिशा व्यापल्या; विस्तीर्ण पर्वतसमूह हादरला आणि डोंगरांवरील वृक्ष वावटळीसारखे फिरू लागले।

Verse 64

प्रभिन्नगोपुरद्वारं केशशुष्कास्थिसंकुलम् । प्रदग्धग्रामनगरं भस्मपुंजाभिसंवृतम्

गोपुरांचे द्वार-तोरणे तुटून पडली; परिसर केस, सुकलेले अवशेष व अस्थींनी भरून गेला. गावे-नगरे जळून राखेच्या ढिगाऱ्यांनी झाकली गेली।

Verse 65

चिताधूमाकुलं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् । हाहाकाराकुलं सर्वमहहस्वननिस्वनम्

चराचरांसह संपूर्ण त्रैलोक्य चितांच्या धुराने भरून गेले; सर्वत्र ‘हाय! हाय!’ असा आक्रोश आणि भयानक ध्वनींचा कोलाहल दुमदुमला।

Verse 66

जगदेतदभूत्सर्वमशरण्यं निराश्रयम्

हे सर्व जग शरणरहित व निराधार झाले; कुठेही कोणताही आश्रय उरला नाही.