Adhyaya 200

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । तस्यैवानन्तरं पार्थ सावित्रीतीर्थमुत्तमम् । यत्र सिद्धा महाभागा सावित्री वेदमातृका

श्री मार्कंडेय म्हणाले— त्यानंतर लगेच, हे पार्थ, उत्तम सावित्री-तीर्थ आहे; जिथे वेदमाता महाभागा सावित्रीने सिद्धी प्राप्त केली।

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । सावित्री का द्विजश्रेष्ठ कथं वाराध्यते बुधैः । प्रसन्ना वा वरं कं च ददाति कथयस्व मे

युधिष्ठिर म्हणाला—हे द्विजश्रेष्ठ! सावित्री कोण आहे? ज्ञानीजन तिची आराधना कशी करतात? प्रसन्न झाल्यावर ती कोणता वर देते? मला सांगावे।

Verse 3

श्रीमार्कण्डेय उवाच । पद्मा पद्मासनस्थेनाधिष्ठिता पद्मयोगिनी । सावित्रतेजःसदृशी सावित्री तेन चोच्यते

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—ती पद्मा आहे; पद्मासनस्थ प्रभूने अधिष्ठित केलेली पद्मयोगिनी-शक्तिरूपा। सवितृदेवाच्या तेजासारखी असल्याने तिला ‘सावित्री’ म्हणतात।

Verse 4

पद्मानना पद्मवर्णा पद्मपत्रनिभेक्षणा । ध्यातव्या ब्राह्मणैर्नित्यं क्षत्रवैश्यैर्यथाविधि

कमलमुखी, कमलवर्णा, कमलपर्णासारख्या नेत्रांची—तिचे ब्राह्मणांनी नित्य ध्यान करावे; क्षत्रिय व वैश्यांनीही विधिपूर्वक करावे।

Verse 5

ब्रह्महत्याभयात्सा हि न तु शूद्रैः कदाचन । उच्चारणाद्धारणाद्वा नरके पतति ध्रुवम्

ब्रह्महत्येच्या भयामुळे ते (मंत्र/विधी) शूद्रांनी कधीही घेऊ नये; उच्चार केला किंवा धारण केले तरी मनुष्य निश्चयाने नरकात पडतो।

Verse 6

वेदोच्चारणमात्रेण क्षत्रियैर्धर्मपालकैः । जिह्वाछेदोऽस्य कर्तव्यः शूद्रस्येति विनिश्चयः

शूद्राने केवळ वेदाचा उच्चार केला तरी धर्मपालक क्षत्रियांनी त्याची जीभ छेदावी—असा येथे निश्चय सांगितला आहे।

Verse 7

बाला बालेन्दुसदृशी रक्तवस्त्रानुलेपना । उषःकाले तु ध्यातव्या सन्ध्या सन्धान उत्तमे

उषःकाळी सन्ध्येचे ध्यान बालिकेप्रमाणे करावे—कोवळ्या चंद्रासारखी, रक्तवस्त्र व अनुलेपनाने विभूषित; हाच सन्ध्या-आचरणाचा उत्तम विधी आहे।

Verse 8

उत्तुङ्गपीवरकुचा सुमुखी शुभदर्शना । सर्वाभरणसम्पन्ना श्वेतमाल्यानुलेपना

तिचे उन्नत व भरदार कुच, सुमुखी व शुभदर्शना आहे. ती सर्व आभूषणांनी संपन्न, श्वेत माळा व अनुलेपनाने शोभित आहे।

Verse 9

श्वेतवस्त्रपरिच्छन्ना श्वेतयज्ञोपवीतिनी । मध्याह्नसन्ध्या ध्यातव्या तरुणा भुक्तिमुक्तिदा

श्वेत वस्त्रांनी आच्छादित, श्वेत यज्ञोपवीत धारण करणारी—मध्याह्नसन्ध्येचे ध्यान तरुणी रूपाने करावे; ती भुक्ती व मुक्ती दोन्ही देते।

Verse 10

प्रदोषे तु पुनः पार्थ श्वेता पाण्डुरमूर्धजा । सुमृता तु दुर्गकान्तारे मातृवत्परिरक्षति

हे पार्थ! प्रदोषकाळी ती पुन्हा श्वेतवर्णी, पांडुर केशांची असते. तिचे सम्यक् स्मरण केल्यास ती दुर्गम अरण्यातही मातेसारखी रक्षण करते।

Verse 11

विशेषेण तु राजेन्द्र सावित्रीतीर्थमुत्तमम् । स्नात्वाचम्य विधानेन मनोवाक्कायकर्मभिः

विशेषतः, हे राजेंद्र! परम उत्तम सावित्री-तीर्थात—तेथे स्नान करून व विधिपूर्वक आचमन करून, मन-वाणी-काया यांच्या कर्मांनी (स्वतःची) शुद्धी करावी।

Verse 12

प्राणायामैर्दहेद्दोषान् सप्तजन्मार्जितान्बहून् । आपोहिष्ठेति मन्त्रेण प्रोक्षयेदात्मनस्तनुम्

प्राणायामांनी सात जन्मांत साचलेले अनेक दोष दग्ध करावेत. आणि ‘आपो हि ष्ठा…’ या मंत्राने स्वतःच्या देहावर जल प्रोक्षण करून शुद्धी करावी.

Verse 13

नवषट्च तथा तिस्रस्तत्र तीर्थे नृपोत्तम । आपोहिष्ठेति त्रिरावृत्य प्रतिग्राहैर्न लिप्यते

हे नृपोत्तम! त्या तीर्थस्थानी नऊ, सहा आणि तीन अशी संख्या पाळावी. ‘आपो हि ष्ठा…’ हा मंत्र तीनदा जपल्यास प्रतिग्रहाचा दोष लागत नाही.

Verse 14

अघमर्षणं त्र्यृचं तोयं यथावेदमथापि वा । उपपापैर्न लिप्येत पद्मपत्रमिवाम्भसा

वेदोक्त रीतीने तीन ऋचांनी अघमर्षण करावे—किंवा केवळ जलानेही करावे—तरी उपपापांचा लेप लागत नाही; जसा कमळपानावर पाणी टिकत नाही.

Verse 15

त्र्यापं हि कुरुते विप्र उल्लेखत्रयमाचरेत् । चतुर्थं कारयेद्यस्तु ब्रह्महत्यां व्यपोहति

विप्राने त्रिविध जलकर्म करावे आणि त्रिविध ‘उल्लेख’ आचरावा. जो हे चौथ्यांदा करतो, तो ब्रह्महत्येचे पापही दूर करतो.

Verse 16

द्रुपदाख्यश्च यो मन्त्रो वेदे वाजसनेयके । अन्तर्जले सकृज्जप्तः सर्वपापक्षयंकरः

वाजसनेयी वेदातील ‘द्रुपद’ नावाचा जो मंत्र आहे, तो पाण्यात उभे राहून एकदाच जपला तरी सर्व पापांचा क्षय करतो.

Verse 17

उदुत्यमिति मन्त्रेण पूजयित्वा दिवाकरम् । गायत्रीं च जपेद्देवीं पवित्रां वेदमातरम्

‘उदु त्यम्…’ या मंत्राने दिवाकराची पूजा करून, नंतर पवित्रा वेदमाता देवी गायत्रीचा जप करावा।

Verse 18

गायत्रीं तु जपेद्देवीं यः सन्ध्यानन्तरं द्विजः । सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोकं स गच्छति

जो द्विज संध्याविधीनंतर देवी गायत्रीचा जप करतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन ब्रह्मलोकास जातो।

Verse 19

दशभिर्जन्मभिर्लब्धं शतेन तु पुराकृतम् । त्रियुगं तु सहस्रेण गायत्री हन्ति किल्बिषम्

दहा जन्मांचे साठलेले पाप, शंभर काळापूर्वी केलेले पाप, तसेच तीन युगांपर्यंतचे पापही—गायत्री सहस्र जपाने नष्ट करते।

Verse 20

गायत्रीसारमात्रोऽपि वरं विप्रः सुयन्त्रितः । नायन्त्रितश्चतुर्वेदी सर्वाशी सर्वविक्रयी

गायत्रीचा केवळ सार जाणणारा तरी संयमी ब्राह्मण श्रेष्ठ; पण असंयमी चतुर्वेदी—जो काहीही खातो व काहीही विकतो—श्रेष्ठ नाही।

Verse 21

सन्ध्याहीनोऽशुचिर्नित्यमनर्हः सर्वकर्मसु । यदन्यत्कुरुते किंचिन्न तस्य फलभाग्भवेत्

जो संध्यावंदनरहित आहे तो सदैव अशुद्ध व सर्व कर्मांस अनर्ह; तो इतर काहीही करील तरी त्याचा फलभागी होत नाही।

Verse 22

सन्ध्यां नोपासते यस्तु ब्राह्मणो मन्दबुद्धिमान् । स जीवन्नेव शूद्रः स्यान्मृतः श्वा सम्प्रजायते

जो मंदबुद्धी ब्राह्मण संध्योपासना करीत नाही, तो जिवंतपणीच शूद्रत्वास प्राप्त होतो; आणि मृत्यूनंतर कुत्र्याच्या योनीत जन्म घेतो, असे सांगितले आहे।

Verse 23

सावित्रीतीर्थमासाद्य सावित्रीं यो जपेद्द्विजः । त्रैविद्यं तु फलं तस्य जायते नात्र संशयः

सावित्रीतीर्थास जाऊन जो द्विज सावित्री (गायत्री) जपतो, त्यास त्रैविद्याचे फळ निश्चयाने प्राप्त होते—यात संशय नाही।

Verse 24

पित्ःनुद्दिश्य यः स्नात्वा पिण्डनिर्वपणं नृप । कुरुते द्वादशाब्दानि तृप्यन्ति तत्पितामहाः

हे नृपा, जो येथे स्नान करून पितरांच्या उद्देशाने पिंडनिर्वपण करतो, तो जर बारा वर्षे असे करील तर त्याचे पितामहादि पितर पूर्णपणे तृप्त होतात।

Verse 25

सावित्रीतीर्थमासाद्य यः कुर्यात्प्राणसंक्षयम् । ब्रह्मलोकं वसेत्तावद्यावदाभूतसम्प्लवम्

जो सावित्रीतीर्थास येऊन तेथेच प्राणत्याग करतो, तो आभूतसम्प्लव प्रलयापर्यंत ब्रह्मलोकी वास करतो।

Verse 26

पूर्णे चैव ततः काल इह मानुष्यतां गतः । चतुर्वेदो द्विजो राजञ्जायते विमले कुले

तो (स्वर्गीय) काल पूर्ण झाल्यावर तो येथे मानुष्यत्वास येतो; हे राजन्, तो विमल कुळात चतुर्वेदज्ञ द्विज म्हणून जन्म घेतो।

Verse 27

धनधान्यचयोपेतः पुत्रपौत्रसमन्वितः । व्याधिशोकविनिर्मुक्तो जीवेच्च शरदां शतम्

धन-धान्याने समृद्ध, पुत्र-पौत्रांनी युक्त, व्याधी व शोकापासून मुक्त होऊन तो शंभर शरद्‌ऋतूंपर्यंत (दीर्घायुष्य) जगतो।

Verse 200

अध्याय

अध्याय (अध्याय-समाप्तीचा निर्देश)।