Adhyaya 11

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । अहो महत्पुण्यतमा विशिष्टा क्षयं न याता इह या युगान्ते । तस्मात्सदा सेव्यतमा मुनीन्द्रैर्ध्यानार्चनस्नानपरायणैश्च

युधिष्ठिर म्हणाला— अहो! हे अत्यंत पुण्यतम व विशिष्ट आहे; युगाच्या अंतालाही येथे याचा क्षय होत नाही. म्हणून ध्यान, पूजन व तीर्थस्नानात परायण अशा मुनींद्रांनी हे सदैव सेवनीय आहे।

Verse 2

यामाश्रित्य गता मोक्षमृषयो धर्मवत्सलाः । ये त्वयोक्तास्तु नियमा ऋषीणां वेदनिर्मिताः

ज्याचा आश्रय घेऊन धर्मवत्सल ऋषींनी मोक्ष प्राप्त केला; आणि तू सांगितलेले ते ऋषींचे वेदनिर्मित नियम—

Verse 3

मोक्षावाप्तिर्भवेद्येषां नियमैश्च पृथग्विधैः । दशद्वादशभिर्वापि षड्भिरष्टाभिरेव वा

विविध प्रकारच्या नियमांनी युक्त असणाऱ्यांना मोक्षप्राप्ती होते—दहा असोत, बारा असोत, किंवा सहा असोत वा आठच असोत।

Verse 4

त्रिभिस्तथा चतुर्भिर्वा वर्षैर्मासैस्तथैव च । मुच्यन्ते कलिदोषैस्ते देवेशानसमर्चनात्

तीन किंवा चार वर्षांत—किंवा तसेच काही महिन्यांतही—देवेश ईशानाचे सम्यक् पूजन केल्याने ते कलिदोषांपासून मुक्त होतात।

Verse 5

ब्रह्माणं वा सुरश्रेष्ठ केशवं वा जगद्गुरुम् । अर्चयन्पापमखिलं जहात्येव न संशयः

हे देवश्रेष्ठ! ब्रह्मा किंवा जगद्गुरु केशव यांची आराधना केल्याने मनुष्य निःसंशय सर्व पापांचा त्याग करतो।

Verse 6

एतद्विस्तरतः सर्वं कथयस्व ममानघ । यस्मिन्संसारगहने निमग्नाः सर्वजन्तवः । ते कथं त्रिदिवं प्राप्ता इति मे संशयो वद

हे अनघ! हे सर्व मला सविस्तर सांग. ज्या संसाररूपी घन अरण्यात सर्व प्राणी निमग्न आहेत, ते स्वर्गलोकास कसे पोहोचले? माझा हा संशय निवारा।

Verse 7

श्रीमार्कण्डेय उवाच । जन्मान्तरैरनेकैस्तु मानुष्यमुपलभ्यते । भक्तिरुत्पद्यते चात्र कथंचिदपि शङ्करे

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—अनेक जन्मांतरांनंतर मनुष्यजन्म प्राप्त होतो; आणि येथे कसेतरी शंकर (शिव) यांच्याविषयी भक्तीही उत्पन्न होते।

Verse 8

तीर्थदानोपवासानां यज्ञैर्देवद्विजार्चनैः । अवाप्तिर्जायते पुंसां श्रद्धया परया नृप

हे नृपा! तीर्थ, दान, उपवास, यज्ञ तसेच देव व द्विजांची पूजा—यांचे खरे फळ मनुष्याला केवळ परम श्रद्धेमुळेच प्राप्त होते।

Verse 9

तस्माच्छ्रद्धा प्रकर्तव्या मानवैर्धर्मवत्सलैः । ईशोऽपि श्रद्धया साध्यस्तेन श्रद्धा विशिष्यते

म्हणून धर्मवत्सल मनुष्यांनी श्रद्धा वाढवावी; कारण ईश्वरही श्रद्धेमुळेच प्राप्त होतो—म्हणून श्रद्धा सर्वश्रेष्ठ आहे।

Verse 10

अन्यथा निष्फलं सर्वं श्रद्धाहीनं तु भारत । तस्मात्समाश्रयेद्भक्तिं रुद्रस्य परमेष्ठिनः

अन्यथा, हे भारत, श्रद्धेविना केलेले सर्व कर्म निष्फळ ठरते। म्हणून परमेश्वर रुद्राच्या भक्तीचा आश्रय घ्यावा।

Verse 11

। अध्याय

अध्याय-चिन्ह: ‘अध्याय’। हे पाठ-विभाग दर्शविणारे पद आहे.

Verse 12

तामसी सर्वलोकस्य त्रिविधं च फलं लभेत् । ते कर्मफलसंयोगादावर्तन्ते पुनःपुनः

तामसी वृत्तीमुळे जगातील प्राणी त्रिविध फळ प्राप्त करतात; आणि कर्मफळाच्या संयोगाने ते पुन्हा पुन्हा फेर धरतात.

Verse 13

जन्मान्तरशतैस्तेषां ज्ञानिनां देवयाजिनाम् । देवत्रये भवेद्भक्तिः क्षयात्पापस्य कर्मणः

देवयजन करणाऱ्या त्या ज्ञान्यांमध्ये, शेकडो जन्मांनंतर, पापकर्म क्षय पावल्यावर देवत्रयाविषयी भक्ती उत्पन्न होते.

Verse 14

ईशानात्तु पुनर्मोक्षो जायते छिन्नसंशयः । ये पुनर्नर्मदातीरमाश्रित्य द्विजपुंगवाः

परंतु ईशान (शिव) यांच्यापासूनच मोक्ष प्राप्त होतो—यात संशय नाही। आणि जे द्विजश्रेष्ठ नर्मदेच्या तीराचा आश्रय घेतात…

Verse 15

त्रयीमार्गमसन्दिग्धास्ते यान्ति परमां गतिम् । एकाग्रमनसो ये तु शङ्करं शिवमव्ययम्

जे त्रयी-वेदमार्गावर निःसंदिग्ध स्थिर आहेत, ते परम गतीस जातात। आणि ज्यांचे मन एकाग्र होऊन अव्यय शिव—शंकरावर स्थिर आहे…

Verse 16

अर्चयन्तीह निरताः क्षिप्रं सिध्यन्ति ते जनाः । कालेन महता सिद्धिर्जायतेऽन्यत्र देहिनाम्

येथे जे निरंतर पूजनात रत आहेत, ते लोक शीघ्र सिद्धी पावतात। अन्यत्र देहधाऱ्यांना सिद्धी फार काळानंतर होते।

Verse 17

नर्मदायाः पुनस्तीरे क्षिप्रं सिद्धिरवाप्यते । षड्भिर्वर्षैस्तु सिध्यन्ति ये तु सांख्यविदो जनाः

नर्मदेच्या परच्या तीरावर शीघ्र सिद्धी मिळते। आणि जे सांख्याचे जाणकार आहेत, तेही तेथे सहा वर्षांत सिद्ध होतात।

Verse 18

वैष्णवा ज्ञानसम्पन्नास्तेऽपि सिध्यन्ति चाग्रतः । सर्वयोगविदो ये च समुद्रमिव सिन्धवः

ज्ञानसम्पन्न वैष्णवही तेथे अग्रक्रमाने सिद्धी पावतात। आणि सर्व योगांचे जाणकारही नद्यांप्रमाणे समुद्रात मिळून पूर्णत्वास पोहोचतात।

Verse 19

एकीभवन्ति कल्पान्ते योगे माहेश्वरे गताः । सर्वेषामेव योगानां योगो माहेश्वरो वरः

माहेश्वर-योगात प्रविष्ट झालेले जन कल्पान्ती एकत्व पावतात। सर्व योगांमध्ये माहेश्वर-योगच श्रेष्ठ मानला आहे।

Verse 20

तमासाद्य विमुच्यन्ते येऽपि स्युः पापयोनयः । शिवमर्च्य नदीकूले जायन्ते ते न योनिषु

त्या पवित्र स्थानी पोहोचल्यावर पापयोनीत जन्मलेलेही मुक्त होतात. नदीकाठी शिवाची अर्चना केल्याने ते पुन्हा सामान्य योनित जन्म घेत नाहीत.

Verse 21

गतिरेषा दुरारोहा सर्वपापक्षयंकरी । मुच्यन्ते मङ्क्षु संसाराद्रेवामाश्रित्य जन्तवः

ही गति (मार्ग) चढण्यास कठीण आहे, तरी ती सर्व पापांचा क्षय करणारी आहे. रेवेचा आश्रय घेतलेले जीव लवकरच संसारातून मुक्त होतात.

Verse 22

तस्मात्स्नायी भवेन्नित्यं तथा भस्मविलेपनः । नर्मदातीरमासाद्य क्षिप्रं सिद्धिमवाप्नुयात्

म्हणून नित्य स्नान करावे आणि पवित्र भस्माचे लेपनही करावे. नर्मदातीरी पोहोचल्यावर तो शीघ्र सिद्धी (आध्यात्मिक पूर्णता) प्राप्त करतो.

Verse 23

त्रिकालं पूजयेच्छान्तो यो नरो लिङ्गमादरात् । सर्वरोगविनिर्मुक्तः स याति परमां गतिम्

जो पुरुष शांत मनाने त्रिकाळ आदराने लिंगाची पूजा करतो, तो सर्व रोगांपासून मुक्त होऊन परम गतीला पोहोचतो.

Verse 24

षड्भिः सिध्यति मसैस्तु यद्यपि स्यात्स पापकृत् । ये पुनः शुद्धमनसो मासैः शुध्यन्ति ते त्रिभिः

तो पापकर्मी असला तरी सहा महिन्यांत सिद्धी प्राप्त करतो. पण ज्यांचे मन शुद्ध आहे ते तीन महिन्यांतच शुद्ध होतात.

Verse 25

यथा दिनकरस्पृष्टं हिमं शैलाद्विशीर्यन्ते । तद्वद्विलीयते पापं स्पृष्टं भस्मकणैः शुभैः

जसे पर्वतावरील हिम सूर्यस्पर्शाने वितळते, तसेच शुभ भस्मकणांच्या स्पर्शाने पाप विलीन होते।

Verse 26

वैनतेयभयत्रस्ता यथा नश्यन्ति पन्नगाः । तद्वत्पापानि नश्यन्ति भस्मनाभ्युक्षितानि ह

जसे वैनतेय (गरुड) यांच्या भयाने त्रस्त झालेले सर्प नष्ट होतात, तसेच भस्माने अभ्युक्षित झाल्यावर पापे नष्ट होतात।

Verse 27

नर्मदातोयपूतेन भस्मनोद्धूलयन्ति ये । सद्यस्ते पापसङ्घाच्च मुच्यन्ते नात्र संशयः

जे नर्मदाजलाने पवित्र झालेली भस्म अंगावर उडवितात, ते तत्क्षणी पापसमूहातून मुक्त होतात—यात संशय नाही।

Verse 28

व्रतं पाशुपतं भक्तया यथोक्तं पालयन्ति ये । शूद्रान्नेन विहीनास्तु ते यान्ति परमां गतिम्

जे भक्तिभावाने पाशुपत व्रत यथोक्त रीतीने पाळतात आणि शूद्रान्नाचा त्याग करतात, ते परम गतीस जातात।

Verse 29

अमृतं ब्राह्मणस्यान्नं क्षत्रियान्नं पयः स्मृतम् । वैश्यान्नमन्नमेव स्याच्छूद्रान्नं रुधिरं स्मृतम्

ब्राह्मणाचे अन्न अमृतासमान मानले आहे; क्षत्रियाचे अन्न दूधासमान स्मृत आहे; वैश्याचे अन्न साधे अन्नच; आणि शूद्राचे अन्न रुधिरासमान म्हटले आहे।

Verse 30

शूद्रान्नरससंपुष्टा ये म्रियन्ते द्विजोत्तमाः । ते तपोज्ञानहीनास्तु काका गृध्रा भवन्ति ते

जे ‘द्विजोत्तम’ शूद्रदत्त अन्नाच्या रसाने पोसले जाऊन मरतात, ते तप व आत्मज्ञानहीन होतात; ते कावळे व गिधाडे होतात.

Verse 31

दुष्कृतं हि मनुष्याणामन्नमाश्रित्य तिष्ठति । यो यस्यान्नं समश्नाति स तस्याश्नाति किल्बिषम्

मनुष्यांचे दुष्कृत्य त्यांच्या अन्नातच आश्रय घेऊन राहते. जो ज्याचे अन्न खातो, तो खरेच त्याचे पापही खातो.

Verse 32

विशेषाद्यतिधर्मेण तपोलौल्यं समाश्रिताः । नरकं यान्त्यसन्दिग्धमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत्

जे विशेषतः यतिधर्म स्वीकारूनही तपाबद्दलच्या लोभासक्तीत अडकतात, ते निःसंशय नरकास जातात—असे शंकर म्हणाले.

Verse 33

ईदृग्रूपाश्च ये विप्राः पाशुपत्ये व्यवस्थिताः । ते महत्पापसंघातं दहन्त्येव न संशयः

जे अशा प्रकारचे विप्र पाशुपत मार्गात दृढपणे स्थित असतात, ते महान पापसमूह जाळून टाकतात—यात संशय नाही.

Verse 34

विडम्बेन च संयुक्ता लौलुप्येन च पीडिताः । असंग्राह्या इत्येवं श्रुतिनोदना

जे ढोंगाने संयुक्त आणि लोभाने पीडित आहेत, ते ‘असंग्राह्य’ आहेत—अशीच श्रुतीची तंबी/उपदेश आहे.

Verse 35

मातापितृकृतैर्दोषैरन्ये केचित्स्वकर्मजैः । नष्टा ज्ञानावलेपेन अहङ्कारेणऽपरे

काही जण माता-पित्यांनी केलेल्या दोषांमुळे नष्ट होतात, काही स्वतःच्या कर्मातून उत्पन्न दोषांमुळे. काही ज्ञानाच्या गर्वाने, तर काही अहंकाराने विनष्ट होतात.

Verse 36

शाङ्करे प्रस्थिता धर्मे ये स्मृत्यर्थबहिष्कृताः । क्लिश्यमानास्तु कलेन ते यान्ति परमां गतिम्

जे शाङ्कर धर्ममार्गावर निघाले आहेत, स्मृतीच्या विधींमुळे जरी बहिष्कृत ठरले तरी, कलीच्या क्लेशाने पीडित असूनही ते परम गतीस पोहोचतात.

Verse 37

अश्रद्दधानाः पुरुषा मूर्खा दम्भविवर्धिताः । न सिध्यन्ति दुरात्मानः कुदृष्टान्तार्थकीर्तनाः

श्रद्धाहीन, मूर्ख आणि दंभाने फुगलेले पुरुष सिद्ध होत नाहीत. जे दुरात्मे कुतर्की उदाहरणे व विकृत अर्थ सांगतात, त्यांना कधीही आध्यात्मिक सिद्धी मिळत नाही.

Verse 38

महाभाग्येऽपि तीर्थस्य शाङ्करं व्रतमास्थिताः । वियोनिं यान्त्यसन्दिग्धं लौलुप्येन समन्विताः

अतिशय भाग्यवान तीर्थस्थानीही जे लोभाने युक्त होऊन शैव (शाङ्कर) व्रत धारण करतात, ते निःसंशय अधम योनीत—अयोग्य जन्मात—पडतात.

Verse 39

न तीर्थैर्न च दानैश्च दुष्कृतं हि विलुप्यते । अज्ञानाच्च प्रमादाच्च कृतं पापं विनश्यति

फक्त तीर्थयात्रा किंवा दानाने दुष्कृत्य खरेच नाहीसे होत नाही. पण अज्ञान व प्रमादाने केलेले पाप, विवेक व संयम जागृत झाल्यावर, नष्ट होऊ शकते.

Verse 40

एवं ज्ञात्वा तु विधिना वर्तितव्यं द्विजातिभिः । परं ब्रह्म जपद्भिश्च वार्तितव्यं मुहुर्मुहुः

हे जाणून द्विजांनी विधिनुसार आचरण करावे. आणि जे परब्रह्माचा जप करतात त्यांनी त्याचेच वारंवार, पुन्हा पुन्हा निरंतर चिंतन करावे.

Verse 41

ऊर्ध्वरूपं विरूपाक्षं योऽधीते रुद्रमेव च । ईशानं पश्यते साक्षात्षण्मासात्सङ्गवर्जितः

जो ‘ऊर्ध्वरूप’ व ‘विरूपाक्ष’ स्तोत्र तसेच रुद्रपाठाचा अभ्यास करतो आणि संग-आसक्तीपासून मुक्त राहतो, तो सहा महिन्यांत साक्षात् ईशान (शिव) दर्शन घेतो.

Verse 42

संहिताया दशावृत्तीर्यः करोति सुसंयतः । नर्मदातटमाश्रित्य स मुच्येत्सर्वपातकैः

जो सुसंयमी होऊन नर्मदातटाचा आश्रय घेऊन संहितेचे दहा आवर्तन करतो, तो सर्व पातकांपासून मुक्त होतो.

Verse 43

पुराणसंहितां वापि शैवीं वा वैष्णवीमपि । यः पठेन्नर्मदातीरे शिवाग्रे स शिवात्मकः

पुराणसंहिता असो, शैवी असो वा वैष्णवीही असो—जो नर्मदातीरी शिवासमोर तिचे पठण करतो, तो शिवस्वरूप होतो.

Verse 44

आ भूतसंक्षयं यावत्स्वर्गलोके महीयते । संसाख्यसनं हातुं पुरा प्रोक्तं तु नन्दिना

भूतसंक्षय (प्रलय) होईपर्यंत तो स्वर्गलोकी मान्य होतो. ‘संसाख्यासन’—संसारबंधन सोडण्याची साधना—पूर्वी नंदीने सांगितली होती.

Verse 45

देवर्षिसिद्धगन्धर्वसमवाये शिवालये । नन्दिगीतामिमां राजञ्छृणुष्वैकमनाः शुभाम्

शिवालयात देवर्षी, सिद्ध व गंधर्वांच्या सभेत, हे राजन्, एकाग्र मनाने नंदीचे हे शुभ गीत ऐका।

Verse 46

स्वर्गमोक्षप्रदां पुण्यां संसारभयनाशिनीम्

ही वाणी पुण्यदायिनी, स्वर्ग व मोक्ष देणारी आणि संसारभय नाश करणारी आहे।

Verse 47

संसारगह्वरगुहां प्रविहातुमेतां चेदिच्छथ प्रतिपदं भवतापखिन्नाः । नानाविधैर्निजकृतैर्बहुकर्मपाशैर्बद्धाः सुखाय शृणुतैकहितं मयोक्तम्

जर तुम्ही प्रत्येक पावलावर संसारतापाने खिन्न होऊन या गहन संसार-गुहेतून बाहेर पडू इच्छित असाल—जरी स्वतःच्या नानाविध कृत कर्मांच्या अनेक पाशांनी बांधलेले असाल—तरी तुमच्या हित व शांतीसाठी मी सांगितलेला हा एकच हितोपदेश ऐका।

Verse 48

शक्र वक्रगतिं मा गा मा कृथा यम यातनाम् । चेतः प्रचेतः शमय लौलुप्यं त्यज वित्तप

हे शक्रा, वाकड्या मार्गाने जाऊ नकोस; यमलोकातील यातना ओढवून घेऊ नकोस। हे चित्त, सावध हो—स्वतःला शांत कर; हे धनाधिपा, लोभ सोड।

Verse 49

दीनानाथविशिष्टेभ्यो धनं सर्वं परित्यज । यदि संसारजलधेर्वीचीप्रेङ्खोल्लनातुरः

जर तू संसार-समुद्राच्या लाटांनी हेलकावला जाऊन व्याकुळ झाला असशील, तर दीन व अनाथ—विशेषतः अशा निराधारांना—आपले सर्व धन दान करून टाक।

Verse 50

जन्मोद्विग्नं मृतेस्त्रस्तं ग्रस्तं कामादिभिर्नरम् । स्रस्तं यो न यमादिभ्यः पिनाकी पाति पावनः

जन्माच्या चिंतेने व्याकुळ, मृत्यूच्या भयाने त्रस्त आणि कामादि विकारांनी ग्रासलेल्या नराला पावन पिनाकी भगवान शिव यमादि यांच्या हाती पडू देत नाहीत; तेच त्याचे रक्षण करतात।

Verse 51

मा धेहि गर्वं कीनाश हास्यं यास्यसि पीडयन् । प्राणिनं सर्वशरणं तद्भावि शरणं तव

हे कंजूषा, गर्व करू नकोस; प्राण्याला पीडा देऊन तू हसण्याचा विषय होशील। जो सर्व प्राण्यांचा आश्रय आहे, तोच शेवटी तुझाही आश्रय होईल।

Verse 52

कालः करालको बालः को मृत्युः को यमाधमः । शिवविष्णुपराणां हि नराणां किं भयं भवेत्

शिव-विष्णूभक्त परायण नरांसाठी भयंकर काळही बालकासारखा होतो; मग मृत्यू काय आणि तो अधम यम काय? त्यांना भय कसे होईल?

Verse 53

भवभारार्तजन्तूनां रेवातीरनिवासिनाम् । भर्गश्च भगवांश्चैव भवभीतिविभेदनौ

संसाराच्या भाराने पीडित जीवांसाठी, विशेषतः रेवा-तीरी राहणाऱ्यांसाठी, भर्ग (शिव) आणि भगवान (विष्णू) हे दोघेही भवभयाचा भेद करतात।

Verse 54

शिवं भज शिवं ध्याय शिवं स्तुहि शिवं यज । शिवं नम वराक त्वं ज्ञानं मोक्षं यदीच्छसि

शिवाचे भजन कर, शिवाचे ध्यान कर, शिवाची स्तुती कर, शिवासाठी यज्ञ कर; हे दीन, शिवाला नमस्कार कर—जर तुला ज्ञान व मोक्ष हवे असतील।

Verse 55

पठ पञ्चाननं शास्त्रं मन्त्रं पञ्चाक्षरं जप । धेहि पञ्चात्मकं तत्त्वं यज पञ्चाननं परम्

पंचानन प्रभूचे शास्त्र पठा, पंचाक्षरी मंत्राचा जप करा, पंचात्मक तत्त्वाचे ध्यान धरा आणि परम पंचानन शिवाची उपासना करा।

Verse 56

किं तैः कर्मगणैः शोच्यैर्नानाभावविशेषितैः । यदि पञ्चाननः श्रीमान् सेव्यते सर्वथा शिवः

नानाविध भावांनी वेगवेगळे झालेले ते दीन कर्मसमूह कशाला, जर श्रीमान पंचानन शिवाची सर्वथा भक्तीने सेवा केली जाते?

Verse 57

किं संसारगजोन्मत्तबृंहितैर्निभृतैरपि । यदि पञ्चाननो देवो भावगन्धोपसेवितः

संसाररूपी उन्मत्त हत्तीच्या गर्जनेची प्रतिध्वनीच जणू असे संयत, गंभीर उच्चार कशाला—जर पंचानन देवाची अंतर्भावाच्या सुगंधाने उपासना होत नसेल?

Verse 58

रे मूढ किं विषादेन प्राप्य कर्मकदर्थनाम् । भवानीवल्लभं भीमं जप त्वं भयनाशनम्

अरे मूढा! आपल्या कर्मांनी आलेली हीनता मिळाल्यावर विषाद कशाला? भवानीचा वल्लभ, भयनाशक भीम याचा जप कर।

Verse 59

नर्मदातीरनिलयं दुःखौघविलयंकरम् । स्वर्गमोक्षप्रदं भर्गं भज मूढ सुरेश्वरम्

हे मूढा! नर्मदा-तीरी वास करणारा, दुःखप्रवाहाचा नाश करणारा, स्वर्ग व मोक्ष देणारा देवेश भर्ग याचे भजन कर।

Verse 60

विहाय रेवां सुरसिन्धुसेव्यां तत्तीरसंस्थं च हरं हरिं च । उन्मत्तवद्भावविवर्जितस्त्वं क्व यासि रे मूढ दिगन्तराणि

देवांनी सेवलेल्या रेवेला आणि तिच्या तीरावर वसलेल्या हर व हरीला सोडून, हे मूर्खा! तू वेड्यासारखा भावशून्य होऊन कोणत्या दिशांना भटकत आहेस?

Verse 61

भज रेवाजलं पुण्यं यज रुद्रं सनातनम् । जप पञ्चाक्षरीं विद्यां व्रज स्थानं च वाञ्छितम्

पवित्र रेवा जलाचे सेवन कर, सनातन रुद्राची पूजा कर, पंचाक्षरी मंत्राचा जप कर आणि इच्छित परम पदाला प्राप्त हो.

Verse 62

क्लेशयित्वा निजं कायमुपायैर्बहुभिस्तु किम् । भज रेवां शिवं प्राप्य सुखसाध्यं परं पदम्

अनेक उपायांनी आपल्या शरीराला क्लेश देऊन काय उपयोग? रेवा आणि शिवाचे भजन कर आणि सहज साध्य असे परम पद प्राप्त कर.

Verse 63

एवं कैलासमासाद्य नदीं स शिवसन्निधौ । जगौ यल्लोकपालानां तन्मयोक्तं तवाधुना

याप्रमाणे कैलासावर पोहोचून त्या नदीने (नर्मदेने) शिवाच्या सान्निध्यात लोकपालांना जे सांगितले, ते मी आता तुला सांगितले आहे.

Verse 64

मार्कण्डेय उवाच । स्नानदानपरो यस्तु नित्यं धर्ममनुव्रतः । नर्मदातीरमाश्रित्य मुच्यते सर्वपातकैः

मार्कंडेय म्हणाले: जो मनुष्य नर्मदा तीराचा आश्रय घेऊन नित्य स्नान व दानामध्ये तत्पर असतो आणि धर्माचे पालन करतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो.

Verse 65

विधिहीनो जपेन्नित्यं वेदान्सर्वाञ्छतं समाः । मृत्युलाङ्गलजाप्येन समो योऽप्यधिको गुणैः

जो विधिहीन असूनही नित्य शंभर वर्षे सर्व वेदांचा जप करील, तोही ‘मृत्यु-लाङ्गल’ मंत्रजपाने मिळणाऱ्या पुण्याइतकाच होईल; खरे तर तो जप गुणांनी अधिक श्रेष्ठ आहे।

Verse 66

बीजयोन्यविशुद्धस्तु यथा रुद्रं न विन्दति । तथा लाङ्गलमन्त्रोऽपि न तिष्ठति गतायुषि

जसा बीज व वंशाने अशुद्ध मनुष्य रुद्रप्राप्ती करत नाही, तसाच ज्याची आयु (आध्यात्मिक शक्ती) क्षीण झाली आहे त्याच्यासाठी लाङ्गल-मंत्रही टिकत नाही, फल देत नाही।

Verse 67

गायत्रीजपसंयुक्तः संयमी ह्यधिको गुणैः । अग्निमीडे इषेत्वो वा अग्न आयाहि नित्यदा

गायत्रीजपाने युक्त व संयमी पुरुष गुणांनी श्रेष्ठ होतो. किंवा ‘अग्निमीडे’, ‘इषेत्वो’ अथवा ‘अग्न आयाहि’ इत्यादी वैदिक मंत्रांचेही नित्य जप करावा—हे प्रतिदिन करणे योग्य आहे।

Verse 68

शन्नो देवीति कूलस्थो जपेन्मुच्येत किल्बिषैः

नदीकाठी उभा राहून ‘शं नो देवी…’ या आरंभीच्या मंत्राचा जप करावा; असे केल्याने तो पापांपासून मुक्त होतो।

Verse 69

साङ्गोपाङ्गांस्तथा वेदाञ्जपन्नित्यं समाहितः । न तत्फलमवाप्नोति गायत्र्या संयमी यथा

जो साङ्ग-उपाङ्गांसह वेदांचा नित्य एकाग्रतेने जप करतो, त्यालाही गायत्रीमध्ये संयमी पुरुषाला जे फळ मिळते, तितके फळ मिळत नाही।

Verse 70

रुद्राध्यायं सकृज्जप्त्वा विप्रो वेदसमन्वितः । मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति

वेदसम्पन्न ब्राह्मणाने रुद्राध्याय एकदाच जपला तरी तो सर्व पापांतून मुक्त होऊन विष्णुलोकास जातो।

Verse 71

अन्यद्वै जप्यसंस्थानं सूक्तमारण्यकं तथा । मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति

तसेच इतर निश्चित जपपाठ—वैदिक सूक्ते व आरण्यकातील अंश—जपल्यानेही तो सर्व पापांतून मुक्त होऊन विष्णुलोकास जातो।

Verse 72

यत्किंचित्क्रियते जाप्यं यच्च दानं प्रदीयते । नर्मदाजलमाश्रित्य तत्सर्वं चाक्षयं भवेत्

जे काही जप केले जाते आणि जे काही दान दिले जाते—नर्मदाजलाचा आश्रय घेऊन केल्यास—ते सर्व अक्षय फलदायी होते।

Verse 73

एवंविधैर्व्रतैर्नित्यं नर्मदां ये समाश्रिताः । ते मृता वैष्णवं यान्ति पदं वा शैवमव्ययम्

जे नित्य नर्मदेचा आश्रय घेऊन अशा प्रकारची व्रते नियमित पाळतात, ते मृत्यूनंतर अव्यय पद—वैष्णव किंवा शैव लोक—प्राप्त करतात।

Verse 74

सत्यलोकं नराः केचित्सूर्यलोकं तथापरे । अप्सरोगणसंवीता यावदाभूतसम्प्लवम्

काही नर सत्यलोकास जातात, तर काही सूर्यलोकास; अप्सरागणांनी सेवित होऊन ते प्रलयकाळापर्यंत तेथे वास करतात।

Verse 75

एवं वै वर्तमानेऽस्मिंल्लोके तु नृपपुंगव । ऋषीणां दशकोट्यस्तु कुरुक्षेत्रनिवासिनाम्

हे नृपश्रेष्ठा! हा लोक जसा चालू आहे तसाच चालू असताना, कुरुक्षेत्रात निवास करणाऱ्या ऋषींची संख्या दहा कोटी अशी सांगितली जाते.

Verse 76

मया सह महाभाग नर्मदातटमाश्रिताः । फलमूलकृताहारा अर्चयन्तः स्थिताः शिवम्

हे महाभागा! ते माझ्यासह नर्मदातटाचा आश्रय घेऊन, फल-मूळ आहार करून, तेथेच स्थिर राहून शिवाची आराधना करीत आहेत.

Verse 77

तच्च वर्षशतं दिव्यं कालसंख्यानुमानतः । षड्विंशतिसहस्राणि तानि मानुषसंख्यया

दिव्य कालगणनेनुसार ते शंभर वर्षांचे आयुष्य, मानवी गणनेने सव्वीस हजार वर्षे होते.

Verse 78

ततस्तस्यामतीतायां सन्ध्यायां नृपसत्तम । शेषं मानुष्यमेकं तु काले वर्षशतं स्थितम्

त्यानंतर, हे नृपसत्तमा! ती संध्याकाळीची अवस्था संपल्यावर केवळ एक मानवी काल शिल्लक राहिला; तरीही काळाच्या प्रवाहात तो शंभर वर्षे टिकून राहिला.

Verse 79

ततोऽभवदनावृष्टिर्लोकक्षयकरी तदा । यया यातं जगत्सर्वं क्षयं भूयो हि दारुणम्

यानंतर लोकांचा क्षय करणारी अनावृष्टी झाली; जिच्यामुळे सर्व जगत पुन्हा अत्यंत दारुण विनाशाकडे जाऊ लागले.

Verse 80

ये पूर्वमिह संसिद्धा ऋषयो वेदपारगाः । तेषां प्रभावाद्भगवान् ववर्ष बलवृत्रहा

जे ऋषी पूर्वी येथे सिद्ध झाले व वेदपारंगत होते, त्यांच्या तपःप्रभावाने भगवान् बलवृत्रहा यांनी वर्षा पाडली।

Verse 81

महती भूरिसलिला समन्ताद्वृष्टिराहिता । ततो वृष्ट्या तु तेषां वै वर्तनं समजायत

चहूबाजूंनी विपुल जलधारा असलेली महान् वर्षा झाली; त्या पावसाने त्यांचा निर्वाह व जीवनप्रवाह पुन्हा सुरळीत झाला।

Verse 82

पुनर्युगान्ते सम्प्राप्ते किंचिच्छेषे कलौ युगे । निःशेषमभवत्सर्वं शुष्कं स्थावरजङ्गमम्

पुन्हा युगान्त आला, कलियुगाचा थोडासा भाग उरला असतानाच स्थावर-जंगमांसह सर्व काही पूर्णपणे कोरडे झाले।

Verse 83

निर्वृक्षौषधगुल्मं च तृणवीरुद्विवर्जितम् । अनावृष्टिहतं सर्वं भूमण्डलमभूद्भृशम्

वृक्ष-औषधी-गुल्मरहित, तृण-लताविवर्जित, अनावृष्टीने पीडित असे सर्व भूमंडळ अत्यंत क्लेशित झाले।

Verse 84

ततस्ते ऋषयः सर्वे क्षुत्तृषार्ताः सहस्रशः । युगस्वभावमाविष्टा हीनसत्त्वा अभवन्नृप

मग ते हजारो ऋषी क्षुधा-तृषेने व्याकुळ झाले; युगस्वभावाने ग्रासले जाऊन, हे नृपा, त्यांचे सत्त्व-बल क्षीण झाले।

Verse 85

नष्टहोमस्वधाकारे युगान्ते समुपस्थिते । किं कार्यं क्व नु यास्यामः कोऽस्माकं शरणं भवेत्

युगान्त आला आणि होम व स्वधा-तर्पणाचे कर्म नष्ट झाले, तेव्हा आम्ही काय करावे? कुठे जावे? आमचा आश्रय कोण होईल?

Verse 86

तानहं प्रत्युवाचेदं मा भैष्टेति पुनःपुनः । ईदृग्विधा मया दृष्टा बहवः कालपर्ययाः

मी त्यांना पुन्हा पुन्हा म्हणालो—“भिऊ नका।” काळाचे असे अनेक फेरफार व उलथापालथ मी पाहिले आहेत.

Verse 87

नर्मदातीरमाश्रित्य ते सर्वे गमिता मया । एषा हि शरणं देवी सम्प्राप्ते हि युगक्षये

नर्मदेच्या तीराचा आश्रय घेऊन मी त्या सर्वांना येथे आणले. युगक्षय आला की हीच देवी नर्मदा खरी शरण आहे.

Verse 88

नान्या गतिरिहास्माकं विद्यते द्विजसत्तमाः । जनित्री सर्वभूतानां विशेषेण द्विजोत्तमाः

हे द्विजसत्तमांनो, येथे आमची दुसरी कोणतीही गती वा आश्रय नाही. ती सर्व भूतांची जननी आहे—विशेषतः हे द्विजोत्तमांनो.

Verse 89

पितामहा ये पितरो ये चान्ये प्रपितामहाः । ते समस्ता गताः स्वर्गं समाश्रित्य महानदीम्

जे पितामह, पितर आणि अन्य प्रपितामह आहेत, ते सर्व महानदीचा आश्रय घेऊन स्वर्गास गेले आहेत.

Verse 90

भृग्वाद्याः सप्त ये त्वासन्मम पूर्वपितामहाः । धौमृणी च महाभागा मम भार्या शुचिस्मिता । मनस्वती च या मता भार्गवोऽङ्गिरसस्तथा

भृगु आदि जे सात ऋषी माझे प्राचीन पितामह होते; तसेच महाभागा धौमृणी—शुचि हास्य असलेली माझी पत्नी; स्मृतिपरंपरेत मान्य मनस्वती; तसेच भार्गव व आङ्गिरस—हे सर्व या पुण्यसिद्धीशी संबंधित आहेत.

Verse 91

पुलस्त्यः पुलहश्चैव वसिष्ठात्रेयकाश्यपाः । तथान्ये च महाभागा नियमव्रतचारिणः । अन्ये च शतसाहस्रा अत्र सिद्धिं समागताः

पुलस्त्य, पुलह, वसिष्ठ, अत्रि आणि कश्यप; तसेच नियम-व्रतांचे आचरण करणारे अन्य महाभाग—अजूनही शतसहस्रांनी येथे सिद्धी प्राप्त केली आहे.

Verse 92

तस्मादियं महाभागा न मोक्तव्या कदाचन । नान्या काचिन्नदी शक्ता लोकत्रयफलप्रदा

म्हणून ही महाभागा (नदी) कधीही सोडू नये। त्रिलोकीचे फल देण्यास दुसरी कोणतीही नदी समर्थ नाही.

Verse 93

द्वन्द्वैरनेकैर्बहुभिः क्षुत्तृषाद्यैर्महाभयैः । मुच्यन्ते ते नराः सद्यो नर्मदातीरवासिनः

नर्मदा-तीरी वसणारे ते नर अनेक द्वंद्वे व कष्टे—भूक, तहान इत्यादी महान भय—यांतून तत्क्षणी मुक्त होतात.

Verse 94

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सेवितव्या सरिद्वरा । वाञ्छद्भिः परमं श्रेय इह लोके परत्र च

म्हणून इहलोकी व परलोकी परम श्रेय इच्छिणाऱ्यांनी सर्व प्रयत्नांनी या श्रेष्ठ नदीची सेवा व आराधना करावी.