Adhyaya 44

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । तीर्थानां परमं तीर्थं तच्छृणुष्व नराधिप । रेवाया दक्षिणे कूले निर्मितं शूलपाणिना

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—हे नराधिप! सर्व तीर्थांतील परम तीर्थ ऐक; ते रेवा नदीच्या दक्षिण तीरावर शूलपाणि भगवानांनी निर्मिले आहे।

Verse 2

मोक्षार्थं मानवेन्द्राणां निर्मितं नृपसत्तम युधिष्ठिर उवाच । श्रुता मे विविधा धर्मास्तीर्थानि विविधानि च । दानधर्माः समस्ताश्च त्वत्प्रसादाद्द्विजोत्तम

हे नृपसत्तम! हे मानवेन्द्रांच्या मोक्षासाठी हे निर्मिले आहे। युधिष्ठिर म्हणाला—हे द्विजोत्तम! तुमच्या कृपेने मी विविध धर्म, विविध तीर्थे आणि दानधर्मांचे सर्व नियम ऐकले आहेत।

Verse 3

अन्यच्च श्रोतुमिच्छामि संसारश्छिद्यते यथा । पुनरागमनं नास्ति मोक्षप्राप्तिर्भवेद्यथा

मला आणखी ऐकायचे आहे—ज्याप्रकारे संसारबंधन छिन्न होईल, पुनरागमन होणार नाही, आणि ज्याप्रकारे मोक्षप्राप्ती होईल।

Verse 4

एतदाख्याहि मे सर्वं प्रसादाद्द्विजसत्तम

हे द्विजसत्तम! कृपाप्रसादाने हे सर्व मला सांगावे।

Verse 5

मार्कण्डेय उवाच । शृणुष्वैकमना भूत्वा तीर्थात्तीर्थान्तरं महत् । श्रुते यस्य प्रभावे तु मुच्यते चाब्दिकादघात्

मार्कण्डेय म्हणाले—एकाग्रचित्त होऊन ऐक; तीर्थांतील तीर्थ असे ते महान् तीर्थ. ज्याचा प्रभाव केवळ ऐकला तरी वाणीने केलेल्या पापांतूनही मुक्ती मिळते.

Verse 6

वाचिकैर्मानसैर्वापि शारीरैश्च विशेषतः । कीर्तनात्तस्य तीर्थस्य मुच्यते सर्वपातकैः

वाणीने, मनाने किंवा विशेषतः देहाने केलेली पापे—त्या तीर्थाचे कीर्तन व महिमा-गान केल्याने सर्व पातकांतून मुक्ती होते.

Verse 7

पञ्चक्रोशप्रमाणं तु तच्च तीर्थं महीपते । भुक्तिमुक्तिप्रदं दिव्यं प्राणिनां पापकर्मिणाम्

हे महीपते! ते तीर्थ पाच क्रोशपर्यंत विस्तारलेले आहे. पापकर्मात गुंतलेल्या प्राण्यांनाही ते दिव्य तीर्थ भोग व मोक्ष—दोन्ही देणारे आहे.

Verse 8

रेवाया दक्षिणे कूले पर्वतो भृगुसंज्ञितः । तस्य मूर्ध्नि च तत्तीर्थं स्थापितं चैव शम्भुना

रेवेच्या दक्षिण तीरावर भृगु नावाचा पर्वत आहे. त्या पर्वताच्या शिखरावर ते तीर्थ स्वयं शंभू (शिव) यांनी स्थापित केले आहे.

Verse 9

शूलभेदेति विख्यातं त्रिषु लोकेषु भूपते । तत्र स्थिताश्च ये वृक्षास्तीर्थाच्चैव चतुर्दिशम्

हे भूपते! ते ‘शूलभेद’ या नावाने त्रिलोकीत विख्यात आहे. आणि त्या तीर्थाच्या चारही दिशांना जे वृक्ष उभे आहेत, तेही त्या पवित्र क्षेत्रातच येतात.

Verse 10

पतिता निलयं यान्ति रुद्रस्य नात्र संशयः । मृतास्तत्रैव ये केचिज्जन्तवो भुवि पक्षिणः

पापात पतित झालेलेही रुद्राचे धाम प्राप्त करतात—यात संशय नाही। आणि तेथे जे कोणी प्राणी—पक्षी वा भूमीवरील जीव—मृत्यू पावतात,

Verse 11

ते यान्ति परमं लोकं तत्र तीर्थे न संशयः । पातालान्निःसृता गङ्गा भोगवतीतिसंज्ञिता

ते त्या तीर्थाच्या प्रभावाने परम लोकाला जातात—यात संशय नाही। पाताळातून निघालेली गंगाधारा ‘भोगवती’ या नावाने प्रसिद्ध आहे।

Verse 12

निष्क्रान्ता शूलभेदाच्च सर्वपापक्षयंकरी । या सा गीर्वाणनाम्न्यन्या वहेत्पुण्या महानदी

शूलभेदातून प्रकट होऊन ती सर्व पापांचा क्षय करणारी आहे। तीच पुण्यमयी महानदी ‘गीर्वाणा’ या नावानेही वाहते।

Verse 13

पतिता कुण्डमध्ये तु यत्र भिन्नं त्रिशूलिना । शम्भुना च पुरा तात उत्पाद्य च सरस्वती

जिथे त्रिशूलधारीने तिला भेदले, तिथे ती कुंडाच्या मध्यभागी पडली। हे तात, प्राचीन काळी शंभूने तेथेच सरस्वतीही उत्पन्न केली।

Verse 14

सा तत्र पतिता राजन् प्राचीनाघविमोचिनी । भास्वत्या त्रितयं यत्र शिला गीर्वाणसंज्ञिता

हे राजन्, ती तेथे अवतरून प्राचीन पापांचे मोचन करणारी झाली। तेथे तेजस्वी त्रय आहे आणि ‘गीर्वाणा’ नावाने प्रसिद्ध अशी एक शिलाही आहे।

Verse 15

तत्र तीर्थे च तत्तीर्थं न भूतं न भविष्यति । केदारं च प्रयागं च कुरुक्षेत्रं गया तथा

त्या पवित्र प्रदेशातील असे तीर्थ पूर्वी कधी झाले नाही, आणि पुढेही होणार नाही। केदार, प्रयाग, कुरुक्षेत्र व गया ही प्रसिद्ध तीर्थेही—

Verse 16

अन्यानि च सुतीर्थानि कलां नार्हन्ति षोडशीम् । पञ्च स्थानानि तीर्थानि पृथग्भूतानि यानि च

इतर उत्तम तीर्थे त्याच्या पुण्याच्या सोळाव्या भागाइतकीही कला गाठू शकत नाहीत। आणि जी पाच तीर्थस्थाने परस्पर वेगवेगळी आहेत—

Verse 17

वक्ष्यामि च समासेन एकैकं च पृथक्पृथक् । गया नाभ्यां यथा पुण्या चक्रतीर्थं च तत्समम्

मी संक्षेपाने, एकेक करून, क्रमाने वेगवेगळे सांगतो। जशी गया व नाभी परम पुण्यदायी, तशीच चक्रतीर्थही त्यांच्याइतकीच पावन आहे।

Verse 18

धर्मारण्ये यथा कूपं शूलभेदं च तत्समम् । ब्रह्मयूपं यथा पुण्यं देवनद्यास्तथैव च

धर्मारण्यात जसा तो पवित्र कूप आहे, तसाच शूलभेदही त्याच्याइतका पावन आहे। आणि जसा ब्रह्मयूप पुण्यदायी, तशीच देवनदीही तद्वत् पवित्र आहे।

Verse 19

यथा गयाशिरः पुण्यं सुराणां च यथा शिला । यथा च पुष्करं स्थानं मार्कण्डह्रद एव च

जसे गयाशिर पुण्य आहे आणि देवांनी पूजिलेली शिला पुण्य आहे; तसेच पुष्करस्थान व मार्कण्डह्रदही पावन आहेत।

Verse 20

दत्त्वा पिण्डोदकं तत्र पिण्डाणां च तथाक्षयम् । यस्तत्र कुरुते श्राद्धं तोयं पिबति नित्यशः । मुच्यते सर्वपापैस्तु उरगः कञ्चुकैरिव । अनिन्द्यान्पूजयेद्विप्रान् दम्भक्रोधविवर्जितान्

तेथे पिंड व तर्पणोदक अर्पण केल्याने पितृकर्माचे अक्षय फळ मिळते. जो त्या स्थानी श्राद्ध करतो आणि नित्य तेथील जल पितो, तो सर्प जसा कात टाकतो तसा सर्व पापांतून मुक्त होतो. दंभ व क्रोधरहित, निर्दोष ब्राह्मणांचे पूजन करावे.

Verse 21

त्रयोदशदिनं दानं त्रयोदशगुणं भवेत् । अभ्यर्चितं सुरं दृष्ट्वा गणनाथं गजाननम्

तेरा दिवस दिलेले दान तेरापट फळ देते. पूजित देवाचे दर्शन घेऊन, गजानन गणनाथाचे दर्शन-पूजन केल्यावर…

Verse 22

सर्वे विघ्ना विनश्यन्ति दृष्ट्वा कम्बलक्षेत्रपम्

कम्बलक्षेत्राच्या स्वामीचे दर्शन घेतल्याने सर्व विघ्ने नष्ट होतात.

Verse 23

पूजयेत्परया भक्त्या शूलपाणिं महेश्वरम्

परम भक्तीने शूलधारी महेश्वराचे पूजन करावे.

Verse 24

देवस्य पूर्वभागे तु उमा पूज्या प्रयत्नतः । मार्कण्डेशं ततो भक्त्या पूजयेद्गुहवासिनम्

देवाच्या पूर्वभागी प्रयत्नपूर्वक उमादेवीचे पूजन करावे. त्यानंतर भक्तीने गुहेत वास करणाऱ्या मार्कण्डेशाचे पूजन करावे.

Verse 25

मुच्यन्ते पातकैः सर्वैरज्ञानज्ञानसंचितैः । गुहामध्ये प्रविष्टस्तु जपेत्सूक्तं तु त्र्यक्षरम्

अज्ञान वा भ्रमित ज्ञानामुळे साचलेल्या सर्व पातकांपासून मनुष्य मुक्त होतो. मग गुहेच्या अंतर्भागात प्रवेश करून पवित्र त्र्यक्षरी मंत्राचा जप करावा.

Verse 26

नीलपर्वतजं पुण्यं षष्ठांशेन लभेत सः । त्रिनरास्तत्र तिष्ठन्ति सादित्यमरुतैः सह

तो नीलपर्वतापासून उत्पन्न पुण्याचा सहावा भाग प्राप्त करतो. तेथे आदित्य व मरुतांसह तीन दिव्य पुरुष निवास करतात.

Verse 27

सर्वदेवमयं स्थानं कोटिलिङ्गमनुत्तमम् । यथा नदीनदाः सर्वे सागरे यान्ति संक्षयम्

हे स्थान सर्वदेवमय आहे—हे अनुपम ‘कोटिलिंग’ आहे. जसे सर्व नद्या व ओढे शेवटी सागरात विलीन होऊन शांत होतात,

Verse 28

तथा पापानि नश्यन्ति शूलभेदस्य दर्शनात् । प्रत्यक्षो दृश्यतेऽद्यापि प्रत्ययो ह्यवनीपते

त्याप्रमाणे शूलभेदाचे दर्शन होताच पापे नष्ट होतात. हे अवनीपते, आजही त्याचा प्रत्यय प्रत्यक्ष दिसून येतो.

Verse 29

विस्फुलिङ्गा लिङ्गमध्ये स्पन्दन्ते स्नानयोगतः । द्वितीयः प्रत्ययस्तत्र तैलबिन्दुर्न सर्पति

स्नानयोगाने लिंगाच्या मध्यभागी ठिणग्या स्पंदित होताना दिसतात. तेथे दुसरा प्रत्यय असा की तेलाचा थेंब सरकत किंवा पसरत नाही.

Verse 30

एवं हि प्रत्ययस्तत्र शूलभेदप्रभावजः । यः स्मरेच्छूलभेदं तु त्रिकालं नित्यमेव च

तेथे शूलभेदाच्या प्रभावामुळेच हा प्रत्यय-चिन्ह उत्पन्न होतो। जो शूलभेदाचे स्मरण नित्य त्रिकाळ करतो—

Verse 31

स पूतश्च भवेत्साक्षात्सबाह्याभ्यन्तरो नृप । न कस्यचिन्मया ख्यातं पृष्टोऽहं त्रिदशैरपि

तो तत्क्षणी पवित्र होतो—बाह्य व अंतःकरणानेही, हे राजन्। देवांनीही विचारले तरी हे मी कोणालाही प्रकट केले नव्हते।

Verse 32

गुह्याद्गुह्यतरं तीर्थं सदा गोप्यं कृतं मया । सर्वपापहरं पुण्यं सर्वदोषघ्नमुत्तमम्

हे गुह्याहूनही अधिक गुह्य तीर्थ आहे, जे मी सदैव गुप्त ठेवले आहे—हे परम पुण्य, सर्व पाप हरिणारे व सर्व दोष नाश करणारे आहे।

Verse 33

सर्वतीर्थमयं तीर्थं शूलभेदं जनेश्वर । श्रुते यस्य प्रभावे तु मुच्यते सर्वपातकैः

हे जनेश्वर, शूलभेद हे असे तीर्थ आहे की ज्यात सर्व तीर्थांचे सार आहे। याच्या प्रभावाचे केवळ श्रवण केले तरी मनुष्य सर्व महापातकांतून मुक्त होतो।

Verse 34

शूलभेदं मया तात संक्षेपात्कथितं तव । यः शृणोति नरो भक्त्या मुच्यते सर्वपातकैः

तात, मी तुला शूलभेदाचे वर्णन संक्षेपाने सांगितले आहे। जो नर भक्तिभावाने हे ऐकतो, तो सर्व महापातकांतून मुक्त होतो।