Adhyaya 52

Verse 1

ईश्वर उवाच । अन्यदाख्यानकं वक्ष्ये पुरा वृत्तं नराधिप । सकुटुम्बो गतः स्वर्गं मुनिर्यत्र महातपाः

ईश्वर म्हणाले—हे नराधिप, मी आणखी एक प्राचीन आख्यान सांगतो। त्या पवित्र स्थानी महातपस्वी मुनि कुटुंबासह स्वर्गास गेले॥

Verse 2

उत्तानपाद उवाच । कथं नाकं गतो विप्रः सकुटुम्बो महानृषिः । कौतुकं परमं देव कथयस्व मम प्रभो

उत्तानपाद म्हणाले—हे देव, तो महानृषी ब्राह्मण कुटुंबासह स्वर्गास कसा गेला? हे प्रभो, हे माझे परम कुतूहल आहे; सांगावे॥

Verse 3

ईश्वर उवाच । चित्रसेन इति ख्यातः काशीराजः पुराभवत् । शूरो दाता सुधर्मात्मा सर्वकामसमृद्धिमान्

ईश्वर म्हणाले—पूर्वी काशीचा राजा चित्रसेन या नावाने प्रसिद्ध होता। तो शूर, दाता, सद्धर्मनिष्ठ आणि सर्व काम्य समृद्धींनी युक्त होता॥

Verse 4

सा पुरी जनसंकीर्णा नानारत्नोपशोभिता । वाराणसीति विख्याता गङ्गातीरमुपाश्रिता

ती पुरी जनसमुदायाने गजबजलेली व नानाविध रत्नांनी शोभलेली होती। ‘वाराणसी’ म्हणून विख्यात ती गङ्गातीरास आश्रय करून वसलेली होती।

Verse 5

शरच्चन्द्रप्रतीकाशा विद्वज्जनविभूषिता । इन्द्रयष्टिसमाकीर्णा गोपगोकुलसंवृता

ती शरद्‌चंद्राप्रमाणे उजळत होती, विद्वज्जनांच्या सभांनी विभूषित होती। उंच इन्द्रयष्ट्यांनी भरलेली व गोप आणि गोकुलांनी वेढलेली होती।

Verse 6

बहुध्वजसमाकीर्णा वेदध्वनिनिनादिता । वणिग्जनैर्बहुविधैः क्रयविक्रयशालिनी

ती अनेक ध्वजांनी भरलेली होती आणि वेदपाठाच्या निनादाने नादित होत होती। नानाविध वणिकांनी समृद्ध, क्रय-विक्रयाच्या व्यापाराने शोभणारी होती।

Verse 7

यन्त्रादानैः प्रतोलीभिरुच्चैश्चान्यैः सुशोभिता । देवतायतनैर्दिव्यैराश्रमैर्गहनैर्युता

ती उंच प्रतोली-द्वारांनी व इतर भव्य रचनांनी अत्यंत शोभायमान होती। दिव्य देवालयांनी आणि एकांत, गहन आश्रमांनी युक्त होती।

Verse 8

नानापुष्पफलैर्रम्या कदलीखण्डमण्डिता । पनसैर्बकुलैस्तालैरशोकैराम्रकैस्तथा

ती नानाविध पुष्प-फळांनी रम्य होती आणि कदलीखण्डांनी अलंकृत होती। पनस, बकुळ, ताळ, अशोक तसेच आंब्याच्या वृक्षांनीही ती शोभत होती।

Verse 9

राजवृक्षकपित्थैश्च दाडिमैरुपशोभिता । वेदाध्ययननिर्घोषैः पवित्रीकृतमङ्गला

ती राजवृक्ष, कपित्थ व दाडिम (डाळिंब) वृक्षांनी अधिकच शोभून दिसत होती; आणि वेदाध्ययनाच्या अखंड घोषाने तिचे मंगळ पवित्र झाले होते।

Verse 10

तस्या उत्तरदिग्भागे आश्रमोऽभूत्सुशोभनः । तन्मन्दारवनं नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्

तिच्या उत्तर दिशेच्या भागात अतिशय शोभिवंत असा आश्रम होता; ते वन ‘मन्दारवन’ या नावाने त्रैलोक्यात प्रसिद्ध होते।

Verse 11

बहुमन्दारसंयुक्तं तेन मन्दारकं विदुः । विप्रो दीर्घतपा नाम सर्वदा तत्र तिष्ठति

अनेक मन्दार वृक्षांनी युक्त असल्यामुळे त्यास ‘मन्दारक’ असे म्हणतात; तेथे ‘दीर्घतपा’ नावाचा एक विप्र सदैव निवास करतो।

Verse 12

तपस्तपति सोऽत्यर्थं तेन दीर्घतपाः स्मृतः । स तिष्ठति सपत्नीकः ससुतः सस्नुषस्तथा

तो अत्यंत कठोर तप करीत असल्याने ‘दीर्घतपा’ म्हणून स्मरणात आहे; तो तेथे पत्नीसमवेत, पुत्रसमवेत व स्नुषांसह निवास करतो।

Verse 13

शुश्रूषन्ति सदा तस्य पुत्राः पञ्च प्रयत्नतः । तस्य पुत्रः कनीयांस्तु ऋक्षशृङ्गो महातपाः

त्याचे पाच पुत्र सदैव प्रयत्नपूर्वक त्याची सेवा करीत; त्या पुत्रांमध्ये कनीयान ‘ऋक्षशृङ्ग’ नावाचा महातपस्वी होता।

Verse 14

वेदाध्ययनसम्पन्नो ब्रह्मचारी गुणान्वितः । योगाभ्यासरतो नित्यं कन्दमूलफलाशनः

तो वेदाध्ययनात निपुण, ब्रह्मचारी व गुणसंपन्न होता। तो नित्य योगाभ्यासात रत राहून कंद‑मूळ‑फळांचा आहार करी।

Verse 15

तिष्ठते मृगरूपेण मृगयूथचरस्तदा । दिनान्ते च दिनान्ते च मातापित्रोः समीपगः

तो तेव्हा मृगरूप धारण करून मृगांच्या यूथात विचरत असे। दररोज दिवसाच्या शेवटी तो माता‑पित्याजवळ येई।

Verse 16

अभिवादयते नित्यं भक्तिमान्मुनिपुत्रकः । पुनर्गच्छति तत्रैव कानने गिरिगह्वरे

तो भक्तिमान मुनीपुत्र दररोज अभिवादन करून प्रणाम करी। मग तो पुन्हा त्याच वनात, पर्वताच्या गुहांत‑दर्‍यांत जाई।

Verse 17

क्रीडन्बालमृगैः सार्द्धं प्रत्यहं स मुनेः सुतः । कदाचिद्दैवयोगेन ऋक्षशृङ्गो ममार सः

मुनीचा तो पुत्र दररोज लहान मृगांसह क्रीडा करी। कधीतरी दैवयोगाने तोच ऋक्षशृंग मृत्युमुखी पडला.

Verse 52

। अध्याय

हे द्विपंचाशत्तम अध्यायसमाप्तीचे सूचक आहे—‘अध्याय’ (अध्याय-समाप्ती).