Adhyaya 228

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । परार्थं तीर्थयात्रायां गच्छतः कस्य किं फलम् । कियन्मात्रं मुनिश्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि कृपानिधे

युधिष्ठिर म्हणाला— हे मुनिश्रेष्ठ, कृपानिधे! परार्थ तीर्थयात्रेस जाणाऱ्याचे पुण्य कोणास मिळते आणि त्याचे फळ काय? किती प्रमाणात ते होते, ते मला नीट सांगावे।

Verse 2

मार्कण्डेय उवाच । परार्थं गच्छतस्तन्मे वदतः शृणु पार्थिव । यथा यावत्फलं तस्य यात्रादिविहितं भवेत्

मार्कण्डेय म्हणाला— हे राजन्! ऐक; परार्थ जाणाऱ्याविषयी मी सांगतो: त्याच्या यात्रादि कर्मांचे फळ जसे आणि जितके शास्त्राने ठरविले आहे, तसेच होते।

Verse 3

उत्तमेनेह वर्णेन द्रव्यलोभादिना नृप । नाधमस्य क्वचित्कार्यं तीर्थयात्रादिसेवनम्

हे नृप! येथे तीर्थयात्रा इत्यादी आचरण उत्तम स्वभावाच्या पुरुषाने करावे; द्रव्यलोभादिने दूषित अधम प्रकृतीच्या व्यक्तीने नव्हे. अशासाठी कुठेही तीर्थसेवा योग्य नाही।

Verse 4

धर्मकर्म महाराज स्वयं विद्वान्समाचरेत् । शरीरस्याथवा शक्त्या अन्यद्वा कार्ययोगतः

हे महाराज, जो विद्वान आहे त्याने स्वतः धर्मकर्म आचरावे—शरीरशक्तीनुसार; किंवा योग्य उपायांनी ते कार्य सिद्ध करून घ्यावे।

Verse 5

धर्मकर्म सदा प्रायः सवर्णेनैव कारयेत् । पुत्रपौत्रादिकैर्वापि ज्ञातिभिर्गोत्रसम्भवैः

साधारणतः धर्मकर्म बहुधा सवर्ण व्यक्तीकडूनच करवावे; किंवा पुत्र-पौत्रादिकांकडून, तसेच त्याच गोत्रातील नातलगांकडूनही करविता येते।

Verse 6

श्रेष्ठं हि विहितं प्राहुर्धर्मकर्म युधिष्ठिर । तैरेव कारयेत्तस्मान्नोत्तमैर्नाधमैरपि

हे युधिष्ठिर, विधिपूर्वक केलेले धर्मकर्मच श्रेष्ठ असे ज्ञानी म्हणतात; म्हणून ते योग्य लोकांकडूनच करवावे—ना अति-उच्चांकडून, ना अयोग्यांकडून।

Verse 7

अधमेन कृतं सम्यङ्न भवेदिति मे मतिः । उत्तमश्चाधमार्थे वै कुर्वन्दुर्गतिमाप्नुयात्

माझ्या मते अयोग्याने केलेले कर्म सम्यक् सिद्ध होत नाही; आणि श्रेष्ठ माणूसही जर नीच हेतूसाठी करील, तर तो दुर्गतीस जाऊ शकतो।

Verse 8

न शूद्राय मतिं दद्यान्नोच्छिष्टं न हविष्कृतम् । न चास्योपदिशेद्धर्मं न चास्य व्रतमादिशेत्

शूद्राला मति/उपदेश देऊ नये; त्याला उच्छिष्ट देऊ नये, तसेच हविरूप अर्पणही देऊ नये; त्याला धर्मोपदेश करू नये, आणि त्याच्यासाठी व्रतही सांगू नये।

Verse 9

जपस्तपस्तीर्थयात्रा प्रव्रज्या मन्त्रसाधनम् । देवताराधनं दीक्षा स्त्रीशूद्रपतनानि षट्

जप, तप, तीर्थयात्रा, प्रव्रज्या, मंत्रसाधना, देवताराधना व दीक्षा—हे स्त्री व शूद्रांसाठी पतनाची सहा कारणे सांगितली आहेत.

Verse 10

पतिवत्नी पतत्येव विधवा सर्वमाचरेत् । सभर्तृकाशके पत्यौ सर्वं कुर्यादनुज्ञया

पतिव्रता स्त्री स्वेच्छेने आचरण केल्यास दोषास पात्र होते; परंतु विधवा सर्व आचार करू शकते. पती असता सर्व कर्म त्याच्या अनुमतीनेच करावे.

Verse 11

गत्वा परार्थं तीर्थादौ षोडशांशफलं लभेत् । गच्छतश्च प्रसङ्गेन तीर्थमर्द्धफलं स्मृतम्

परार्थासाठी तीर्थास गेल्यास फळाचा केवळ सोळावा अंश मिळतो. आणि केवळ संगतीने गेलेल्यास तीर्थफळ अर्धे असे स्मृत आहे.

Verse 12

अनुसङ्गेन तीर्थस्य स्नाने स्नानफलं विदुः । नैव यात्राफलं तज्ज्ञाः शास्त्रोक्तं कल्मषापहम्

अनुसंगाने तीर्थस्नान केल्यास केवळ स्नानफळच मिळते; शास्त्रांनी पापनाशक म्हटलेले पूर्ण यात्राफळ मिळत नाही, असे जाणकार सांगतात.

Verse 13

पित्रर्थं च पितृव्यस्य मातुर्मातामहस्य च । मातुलस्य तथा भ्रातुः श्वशुरस्य सुतस्य च

पित्याकरिता, पितृव्याकरिता, मातेसाठी व मातामहासाठी; तसेच मामासाठी, भावासाठी, सासऱ्यासाठी आणि पुत्रासाठीही (हे तीर्थकर्म करावे).

Verse 14

पोषकार्थादयोश्चापि मातामह्या गुरोस्तथा । स्वसुर्मातृष्वसुः पैत्र्या आचार्याध्यापकस्य च

पोषक इत्यादींसाठी, मातामहीसाठी, तसेच गुरूसाठी; स्वतःची बहीण, मावशी, आत्या, आणि आचार्य व अध्यापक यांच्यासाठीही—तीर्थकर्म अर्पण करता येते.

Verse 15

इत्याद्यर्थे नरः स्नात्वा स्वयमष्टांशमाप्नुयात् । साक्षात्पित्रोः प्रकुर्वाणश्चतुर्थांशमवाप्नुयात्

अशा इत्यादी हेतूंसाठी जो पुरुष तीर्थस्नान करतो, तो स्वतः पुण्याचा आठवा भाग मिळवतो; पण जो हे कर्म थेट माता-पित्यांसाठी करतो, तो चौथा भाग प्राप्त करतो.

Verse 16

पतिपत्न्योर्मिथश्चार्द्धं फलं प्राहुर्मनीषिणः । भागिनेयस्य शिष्यस्य भ्रातृव्यस्य सुतस्य च । षट्त्रिपञ्चचतुर्भागान्फलमाप्नोति वै नरः

मनीषी सांगतात की पती-पत्नी एकमेकांच्या पुण्यफळाचा अर्धा-अर्धा भाग घेतात. भगिनीपुत्र, शिष्य, भ्रातृव्य (एकाच वंशरेषेतील कुटुंबी), आणि पुत्र यांनाही त्या पुण्यात हिस्सा मिळतो—नात्यानुसार सहावा, तिसरा, पाचवा किंवा चौथा भाग.

Verse 17

इति ते कथितं पार्थ पारम्पर्यक्रमागतम् । कर्तव्यं ज्ञातिवर्गस्य परार्थे धर्मसाधनम्

हे पार्थ, परंपरेच्या क्रमाने जे आले आहे ते मी तुला सांगितले. ज्ञातिवर्गाचे कर्तव्य आहे की परार्थासाठीही धर्मसाधन करावे.

Verse 18

वर्षाऋतुसमायोगे सर्वा नद्यो रजस्वलाः । मुक्त्वा सरस्वतीं गङ्गां नर्मदां यमुनानदीम्

वर्षाऋतू येताच सर्व नद्या ‘रजस्वला’ (अशुद्ध) मानल्या जातात—सरस्वती, गंगा, नर्मदा आणि यमुना या नद्यांना वगळून.