Adhyaya 159

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महाराज तीर्थं परमपावनम् । नर्मदायां सुदुष्प्रापं सिद्धं ह्यनरकेश्वरम्

श्रीमार्कण्डेय म्हणाले—त्यानंतर, हे महाराज, परम पावन तीर्थास जावे. नर्मदेत असलेले, अत्यंत दुर्लभ आणि सिद्ध ‘अनरकेश्वर’ (महादेव) तीर्थ आहे.

Verse 2

तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा पापकर्मापि भारत । न पश्यति महाघोरं नरकद्वारसंज्ञिकम्

हे भारत, त्या तीर्थात स्नान केल्यावर पापकर्मांनी युक्त मनुष्यही ‘नरकद्वार’ नावाच्या अत्यंत घोर स्थानी दर्शन घेत नाही.

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच । शुभाशुभफलैस्तात भुक्तभोगा नरास्त्विह । जायन्ते लक्षणैर्यैस्तु तानि मे वद सत्तम

युधिष्ठिर म्हणाले—हे तात, येथे मनुष्य शुभ-अशुभ फळांचा भोग करून ज्या ज्या लक्षणांसह पुन्हा जन्म घेतात, हे सत्तम, ती लक्षणे मला सांगा.

Verse 4

यथा निर्गच्छते जीवस्त्यक्त्वा देहं न पश्यति । तथा गच्छन्पुनर्देहं पञ्चभूतसमन्वितः

जसा जीव देह त्यागून निघून जातो आणि त्या देहाला पुन्हा पाहात नाही, तसाच तो पंचभूतांनी युक्त होऊन दुसऱ्या देहाकडे जातो.

Verse 5

त्वगस्थिमांसमेदोऽसृक्केशस्नायुशतैः सह । विण्मूत्ररेतःसङ्घाते का संज्ञा जायते नृणाम्

त्वचा, अस्थी, मांस, मेद, रक्त, केस व शेकडो स्नायू, तसेच विष्ठा, मूत्र व रेत यांच्या राशीने बनलेल्या या देहसंघातातून मनुष्याची कोणती ‘संज्ञा’ किंवा खरी ओळख उत्पन्न होते?

Verse 6

एवमुक्तः स मार्कण्डः कथयामास योगवित् । ध्यात्वा सनातनं सर्वं देवदेवं महेश्वरम्

असे संबोधिल्यावर योगविद् मार्कंडाने देवदेव, सर्वस्वरूप सनातन महेश्वराचे ध्यान करून बोलणे आरंभिले।

Verse 7

मार्कण्डेय उवाच । शृणु पार्थ महाप्रश्नं कथयामि यथाश्रुतम् । सकाशाद्ब्रह्मणः पूर्वमृषिदेवसमागमे

मार्कंडेय म्हणाले—हे पार्थ, हा महाप्रश्न ऐक. मी जसा ऐकला तसाच सांगतो—पूर्वी ऋषी व देवांच्या सभेत स्वयं ब्रह्म्याजवळून।

Verse 8

गुरुरात्मवतां शास्ता राजा शास्ता दुरात्मनाम् । इह प्रच्छन्नपापानां शास्ता वैवस्वतो यमः

आत्मसंयमी जनांसाठी गुरुच शास्ता, दुरात्म्यांसाठी राजा शास्ता; पण या लोकी ज्यांची पापे गुप्त राहतात, त्यांचा खरा दंडदाता वैवस्वत यम आहे।

Verse 9

अचीर्णप्रायश्चित्तानां यमलोके ह्यनेकधा । यातनाभिर्वियुक्तानामनेकां जीवसन्ततिम्

ज्यांनी प्रायश्चित्त केले नाही, ते यमलोकी अनेक प्रकारच्या यातना भोगतात; आणि त्या यातनांतून सुटल्यावर ते अनेक जीवपरंपरांत, म्हणजे जन्मोजन्मीच्या प्रवाहांत, पुढे जातात।

Verse 10

गत्वा मनुष्यभावे तु पापचिह्ना भवन्ति ते । तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमना नृप

जेव्हा ते पुन्हा मनुष्यभावात येतात, तेव्हा त्यांच्या अंगी पापाची चिन्हे दिसतात. हे नृपा, ती चिन्हे मी आता सांगतो—एकाग्र मनाने ऐक.

Verse 11

सहित्वा यातनां सर्वां गत्वा वैवस्वतक्षयम् । विस्तीर्णयातना ये तु लोकमायान्ति चिह्निताः

सर्व यातना सहन करून वैवस्वत (यम) यांच्या धामास जाऊन, ज्यांनी दीर्घ दंड भोगला आहे, ते चिन्हांकित होऊन पुन्हा लोकात येतात.

Verse 12

गद्गदोऽनृतवादी स्यान्मूकश्चैव गवानृते । ब्रह्महा जायते कुष्ठी श्यावदन्तस्तु मद्यपः

जो असत्य बोलतो तो तोतरा होतो; आणि गायीविषयी खोटे बोलणारा मूक होतो. ब्राह्मणहत्यारा कुष्ठरोगी जन्मतो; आणि मद्यपान करणाऱ्याचे दात काळवंडतात.

Verse 13

कुनखी स्वर्णहरणाद्दुःश्चर्मा गुरुतल्पगः । संयोगी हीनयोनिः स्याद्दरिद्रोऽदत्तदानतः

सोन्याची चोरी केल्याने नखे विकृत होतात; गुरुतल्पगामी भयंकर चर्मरोगी होतो. निषिद्ध संग करणारा हीन योनीत जन्मतो; आणि दान न देणारा दरिद्री होतो.

Verse 14

ग्रामशूकरतां याति ह्ययाज्ययाजको नृप । खरो वै बहुयाजी स्याच्छ्वानिमन्त्रितभोजनात्

हे नृपा! जो अयाज्यांसाठी यज्ञ करतो तो गावचा डुक्कर होतो. आणि जो अनेक यज्ञ करूनही श्वान-निमंत्रणातील अपवित्र भोजन करतो, तो गाढव होतो.

Verse 15

अपरीक्षितभोजी स्याद्वानरो विजने वने । वितर्जकोऽथ मार्जारः खद्योतः कक्षदाहतः

जो न तपासता अन्न खातो, तो निर्जन वनात वानर होतो. जो निंदा करतो, तो मांजर होतो; आणि जो झुडपांना आग लावतो, तो काजवा होतो.

Verse 16

अविद्यां यः प्रयच्छेत बलीवर्दो भवेद्धि सः । अन्नं पर्युषितं विप्रे ददानः क्लीबतां व्रजेत्

जो अविद्या देतो, तो निश्चयच बैल होतो. आणि जो ब्राह्मणाला शिळे अन्न देतो, तो नपुंसकत्वास जातो.

Verse 17

मात्सर्यादथ जात्यन्धो जन्मान्धः पुस्तकं हरन् । फलान्याहरतोऽपत्यं म्रियते नात्र संशयः

मत्सरामुळे मनुष्य जन्मांध होतो. जो पुस्तक चोरतो, तो अंध जन्मतो. आणि जो फळे चोरून नेतो, त्याचे अपत्य निःसंशय मरते.

Verse 18

मृतो वानरतां याति तन्मुक्तोऽथ गलाडवान् । अदत्त्वा भक्षयंस्तानि ह्यनपत्यो भवेन्नरः

तो मरून वानरयोनीला जातो; त्यातून सुटल्यावर घशाच्या व्याधीने पीडित होतो. आणि न देता (हिस्सा/परवानगी न घेता) ती फळे खाणारा पुरुष अपत्यहीन होतो.

Verse 19

हरन्वस्त्रं भवेद्गोधा गरदः पवनाशनः । प्रव्राजी गमनाद्राजन् भवेन्मरुपिशाचकः

वस्त्र चोरणारा गोधा होतो. विष देणारा वायुभोजी (हवेवर जगणारा) होतो. आणि हे राजन्, संन्यासमार्ग सोडून कुपथाने भटकणारा मरुपिशाच होतो.

Verse 20

वातको जलहर्ता च धान्यहर्ता च मूषकः । अप्राप्तयौवनां गच्छन् भवेत्सर्प इति श्रुतिः

जो परदोषकथन करणारा व जल चोरणारा आहे तो वातरोगाने पीडित होतो. धान्यहर्ता उंदीर होतो. आणि जी कन्या अजून यौवनास न पोचलेली आहे तिच्याकडे जाणारा सर्प होतो—अशी श्रुती सांगते.

Verse 21

गुरुदाराभिलाषी च कृकलासो भवेच्चिरम् । जलप्रस्रवणं यस्तु भिन्द्यान्मत्स्यो भवेन्नरः

जो गुरुपत्नीची अभिलाषा करतो तो दीर्घकाळ कृकलास (पाल) होतो. आणि जो जलप्रस्रवण, म्हणजे पाण्याचा निचरा, फोडतो तो मनुष्य मासा होतो.

Verse 22

अविक्रेयान् विक्रयन् वै विकटाक्षो भवेन्नरः । अयोनिगो वृको हि स्यादुलूकः क्रयवञ्चनात्

जे अविक्रेय वस्तू विकतो तो मनुष्य विकट/विकृत नेत्रांचा होतो. जो अयोग्य रीतीने स्त्रियांकडे जातो तो लांडगा होतो; आणि जो खरेदी-विक्रीत फसवणूक करतो तो घुबड होतो.

Verse 23

मृतस्यैकादशाहे तु भुञ्जानः श्वोपजायते । प्रतिश्रुत्य द्विजायार्थमददन्मधुको भवेत्

मृताच्या एकादशाहात जो भोजन करतो तो कुत्रा होऊन जन्मतो. आणि जो द्विजाला धर्मार्थ दान देण्याचे वचन देऊनही देत नाही तो मधमाशी होतो.

Verse 24

राज्ञीगमाद्भवेद्दुष्टतस्करो विड्वराहकः । परिवादी द्विजातीनां लभते काच्छपीं तनुम्

राज्ञीशी दुष्ट गमन केल्याने मनुष्य दुष्ट चोर होतो आणि विष्ठाभोजी वराह म्हणून जन्मतो. द्विजातींची निंदा करणारा कासवाचे शरीर प्राप्त करतो.

Verse 25

व्रजेद्देवलको राजन्योनिं चाण्डालसंज्ञिताम् । दुर्भगः फलविक्रेता वृश्चिको वृषलीपतिः

हे राजन्, जो देवालयातील सेवक अनुचित सेवेनें उपजीविका करतो तो चांडाल-संज्ञित राजन्य-योनीत पडतो. फळविक्रेता दुर्भाग्यवान होतो, आणि वृषलीला पत्नी करणारा वृश्चिक-योनीस प्राप्त होतो.

Verse 26

मार्जारोऽग्निं पदा स्पृष्ट्वा रोगवान्परमांसभुक् । सोदर्यागमनात्षण्ढो दुर्गन्धश्च सुगन्धहृत्

जो पायाने अग्नीला स्पर्श करतो तो मांजर-योनीत जन्मतो—रोगी व मांसभक्षक होऊन. सख्ख्या बहिणीकडे गमन केल्याने षण्ढ-योनी येते; आणि सुगंध चोरणारा दुर्गंधी होतो.

Verse 27

ग्रामभट्टो दिवाकीर्तिर्दैवज्ञो गर्दभो भवेत् । कुपण्डितः स्यान्मार्जारो भषणो व्यास एव च

गावचा चापलूस, केवळ दिवसा कीर्ती मिळवणारा, आणि दैवज्ञ (ज्योतिषी) — हे गाढव-योनीत जन्मतात. कुपंडित मांजर होतो; आणि जो फक्त बडबड्या आहे, ‘व्यास’ म्हणवूनही, त्यालाही तीच गती मिळते.

Verse 28

स एव दृश्यते राजन्प्रकाशात्परमर्मणाम् । यद्वा तद्वापि पारक्यं स्वल्पं वा यदि वा बहु

हे राजन्, अंतःकरणातील परम मर्म उघड झाल्याने तेच चिन्ह दिसून येतात—विषय परका असो वा आपला, तो थोडा असो वा फार.

Verse 29

कृत्वा वै योनिमाप्नोति तैरश्चीं नात्र संशयः । एवमादीनि चान्यानि चिह्नानि नृपसत्तम

असे कर्म केल्याने मनुष्य निःसंशय तिर्यक्-योनी (पशु-योनी) प्राप्त करतो. हे नृपश्रेष्ठ, अशा प्रकारची आणखीही अनेक चिन्हे आहेत.

Verse 30

स्वकर्मविहितान्येव दृश्यन्ते यैस्तु मानवाः । ततो जन्म ततो मृत्युः सर्वजन्तुषु भारत

मनुष्य आपल्या स्वकर्माने विधिलेल्याच अवस्थाच भोगताना दिसतात। त्यातूनच जन्म आणि त्यातूनच मृत्यु होतो, हे भारत, सर्व प्राण्यांत।

Verse 31

जायते नात्र सन्देहः समीभूते शुभाशुभे । स्त्रीपुंसोः सम्प्रयोगेण विषुद्धे शुक्रशोणिते

यात संशय नाही—शुभाशुभ कर्मफळ परिपक्व झाले की जन्म होतो। स्त्री-पुरुषांच्या संयोगाने, शुद्ध शुक्र-शोणित असता।

Verse 32

पञ्चभूतसमोपेतः सषष्ठः परमेश्वरः । इन्द्रियाणि मनः प्राणा ज्ञानमायुः सुखं धृतिः

पंचमहाभूतांनी युक्त आणि त्यांपलीकडील ‘षष्ठ’ परमेश्वर देहात इंद्रिये, मन, प्राण, ज्ञान, आयुष्य, सुख व धैर्य यांची व्यवस्था करतो।

Verse 33

धारणं प्रेरणं दुःखमिच्छाहङ्कार एव च । प्रयत्न आकृतिर्वर्णः स्वरद्वेषौ भवाभवौ

तोच धारण व प्रेरणा, दुःख, इच्छा आणि अहंकार; प्रयत्न, देहाकृती व वर्ण; तसेच राग-द्वेष आणि भव-अभव या अवस्थाही घडवितो।

Verse 34

तस्येदमात्मनः सर्वमनादेरादिमिच्छतः । प्रथमे मासि स क्लेदभूतो धातुविमूर्छितः

हे सर्व त्या आत्म्याचेच आहे, जो अनादी असूनही आदि इच्छितो। पहिल्या महिन्यात गर्भ क्लेदरूप ओलसर पिंड होतो; धातू तेव्हा अजून अस्पष्ट व अविकसित असतात।

Verse 35

मास्यर्बुदं द्वितीये तु तृतीये चेन्द्रियैर्युतः । आकाशाल्लाघवं सौक्ष्म्यं शब्दं श्रोत्रबलादिकम् । वायोस्तु स्पर्शनं चेष्टां दहनं रौक्ष्यमेव च

दुसऱ्या महिन्यात गर्भ अर्बुदासारखा पिंड होतो; तिसऱ्या महिन्यात तो इंद्रियांनी युक्त होतो. आकाशतत्त्वापासून लाघव, सूक्ष्मता, शब्द व श्रवणबल इत्यादी उत्पन्न होतात; आणि वायूपासून स्पर्श, चेष्टा (गती) व रूक्षता प्रकट होते।

Verse 36

पित्तात्तु दर्शनं पक्तिमौष्ण्यं रूपं प्रकाशनम् । सलिलाद्रसनां शैत्यं स्नेहं क्लेदं समार्दवम्

पित्ततत्त्वापासून दर्शनशक्ती, पचन, उष्णता, रूप आणि प्रकाश उत्पन्न होतात. जलतत्त्वापासून रसना (चव), शीतलता, स्निग्धता, क्लेद (आर्द्रता) व कोमलता प्रकट होते।

Verse 37

भूमेर्गन्धं तथा घ्राणं गौरवं मूर्तिमेव च । आत्मा गृह्णात्यजः पूर्वं तृतीये स्पन्दते च सः

पृथ्वीतत्त्वापासून गंध, घ्राणेंद्रिय, गौरव आणि स्थूल मूर्ती उत्पन्न होते. अज (अजन्मा) आत्मा हे प्रथम ग्रहण करतो; तिसऱ्या महिन्यात तो स्पंदन करून हालचाल करू लागतो।

Verse 38

दौर्हृदस्याप्रदानेन गर्भो दोषमवाप्नुयात् । वैरूप्यं मरणं वापि तस्मात्कार्यं प्रियं स्त्रियाः

दौर्हृद (गर्भिणीची अंतःइच्छा) न दिल्यास गर्भाला दोष लागू शकतो—वैरूप्य किंवा मृत्यूही होऊ शकतो. म्हणून स्त्रीला जे प्रिय व हितकर असेल ते यथाशक्ती करावे व द्यावे।

Verse 39

स्थैर्यं चतुर्थे त्वङ्गानां पञ्चमे शोणितोद्भवः । षष्ठे बलं च वर्णश्च नखरोम्णां च सम्भवः

चौथ्या महिन्यात अवयवांना स्थैर्य येते; पाचव्या महिन्यात शोणित (रक्त) उत्पन्न होते. सहाव्या महिन्यात बल व वर्ण (कांती) प्रकट होतात, तसेच नखे व रोम यांचीही उत्पत्ती होते।

Verse 40

मनसा चेतनायुक्तो नखरोमशतावृतः । सप्तमे चाष्टमे चैव त्वचावान् स्मृतिवानपि

मन व चेतना यांनी युक्त, शेकडो नखे व रोमांनी आच्छादित तो गर्भ सातव्या व आठव्या महिन्यात त्वचायुक्त होतो आणि स्मृतिमानही होतो.

Verse 41

पुनर्गर्भं पुनर्धात्रीमेनस्तस्य प्रधावति । अष्टमे मास्यतो गर्भो जातः प्राणैर्वियुज्यते

पाप वारंवार गर्भाकडे आणि त्याला धारण करणाऱ्या मातेकडेही धावते. म्हणून आठव्या महिन्यात जन्मलेला शिशु प्राणांपासून वियुक्त होतो (टिकत नाही).

Verse 42

नवमे दशमे वापि प्रबलैः सूतिमारुतैः । निर्गच्छते बाण इव यन्त्रच्छिद्रेण सज्वरः

नवव्या किंवा दहाव्या महिन्यात, प्रसूतीच्या प्रबळ वाऱ्यांनी प्रेरित होऊन, यंत्राच्या छिद्रातून सुटलेल्या बाणासारखा तो शिशु बाहेर येतो—बहुधा ज्वरयुक्त वेदनेसह.

Verse 43

शरीरावयवैर्युक्तो ह्यङ्गप्रत्यङ्गसंयुतः । अष्टोत्तरं मर्मशतं तत्रास्था तु शतत्रयम्

अंग-प्रत्यंगांसह शरीराच्या अवयवांनी युक्त (मानवदेहात) एकशे आठ मर्मस्थाने असतात; आणि त्यात तीनशे अस्थी सांगितल्या आहेत.

Verse 44

सप्त शिरःकपालानि विहितानि स्वयम्भुवा । तिस्रः कोट्योऽर्धकोटी च रोम्णामङ्गेषु भारत

स्वयಂಭू (स्रष्टा) यांनी सात शिरःकपालांची रचना ठरविली आहे; आणि हे भारत, अंगांवरील रोमांची संख्या साडेतीन कोटी सांगितली आहे.

Verse 45

द्वासप्ततिसहस्राणि हृदयादभिनिसृताः । हितानाम हि ता नाड्यस्तासां मध्ये शशिप्रभा

हृदयातून बहात्तर हजार नाड्या प्रवाहित होतात। त्या ‘हिता’ नाड्या म्हणून प्रसिद्ध आहेत; आणि त्यांमध्ये चंद्रप्रभेसारखी एक नाडी विशेष तेजाने विराजते।

Verse 46

एवं प्रवर्तते चक्रं भूतग्रामे चतुर्विधे । उत्पत्तिश्च विनाशश्च भवतः सर्वदेहिनाम्

अशा रीतीने चतुर्विध भूतसमूहात हे चक्र फिरत राहते। सर्व देहधाऱ्यांसाठी उत्पत्ती आणि विनाश—दोन्ही—याच क्रमाने घडतात।

Verse 47

गतिरूर्ध्वा च धर्मेण ह्यधर्मेण त्वधोगतिः । जायते सर्ववर्णानां स्वधर्मचलनान्नृप

धर्माने गती उर्ध्व होते, आणि अधर्माने अधोगती होते। हे नृपा! सर्व वर्णांना हे फळ स्वधर्मापासून ढळल्यामुळेच प्राप्त होते।

Verse 48

देवत्वे मानवत्वे च दानभोगादिकाः क्रियाः । दृश्यन्ते या महाराज तत्सर्वं कर्मजं फलम्

देवत्व असो वा मानवत्व—दान, भोग इत्यादी ज्या क्रिया दिसतात, हे महाराजा, ते सर्व कर्मातून उत्पन्न झालेले फळ आहे।

Verse 49

स्वकर्म विहिते घोरे कामक्सोधार्जिते शुभे । निमज्जेन्नरके घोरे यस्योत्तारो न विद्यते

जेव्हा स्वतःची कर्मे भयंकर होतात—जरी ती ‘शुभ’ वाटली, तरी काम-क्रोधाने मिळवलेली—तेव्हा मनुष्य त्या घोर नरकात बुडतो, ज्यातून उद्धार नाही।

Verse 50

उत्तारणाय जन्तूनां नर्मदातटसंस्थितम् । एवमेतन्महातीर्थं नरकेश्वरमुत्तमम्

जीवांच्या उद्धारासाठी नर्मदा-तटावर स्थित हे महातीर्थ आहे. म्हणून हे परम उत्तम ‘नरकेश्वर’ तीर्थ सर्वश्रेष्ठ असे सांगितले आहे.

Verse 51

नरकापहं महापुण्यं महापातकनाशनम् । तत्तीर्थं सर्वतीर्थानामुत्तमं भुवि दुर्लभम्

ते तीर्थ नरकहर, महापुण्यदायक व महापातकनाशक आहे. ते तीर्थ पृथ्वीवर दुर्लभ असून सर्व तीर्थांमध्ये उत्तम आहे.

Verse 52

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत महेश्वरम् । महापातकयुक्तोऽपि नरकं नैव पश्यति

जो त्या तीर्थात स्नान करून महेश्वराची पूजा करतो, तो महापातकयुक्त असला तरी नरक पाहात नाही.

Verse 53

तत्र तीर्थे तु यो दद्याद्धेनुं वैतरणीं शुभाम् । स मुच्यते सुखेनैव वैतरण्यां न संशयः

जो त्या तीर्थात शुभ ‘वैतरणी-धेनू’ दान देतो, तो सहजच मुक्त होतो; वैतरणीबाबत यात संशय नाही.

Verse 54

युधिष्ठिर उवाच । यमद्वारे महाघोरे या सा वैतरणी नदी । किंरूपा किंप्रमाणा सा कथं सा वहति द्विज

युधिष्ठिर म्हणाला—हे द्विज! यमाच्या महाघोर द्वारी जी ‘वैतरणी’ नदी आहे, तिचे रूप काय, तिचे प्रमाण किती, आणि ती कशी वाहते?

Verse 55

कथं तस्याः प्रमुच्यन्ते केषां वासस्तु संततम् । केषां तु सानुकूला सा ह्येतद्विस्तरतो वद

त्यातून प्राणी कसे मुक्त होतात? तेथे कोणाचा सतत वास असतो? आणि ती कोणासाठी अनुकूल आहे? हे सर्व मला विस्ताराने सांगा।

Verse 56

श्रीमार्कण्डेय उवाच । धर्मपुत्र महाबाहो शृणु सर्वं मयोदितम् । या सा वैतरणी नाम यमद्वारे महासरित्

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—हे धर्मपुत्र, महाबाहो! मी जे सांगतो ते सर्व ऐक. यमद्वारी असलेली ती महानदी ‘वैतरणी’ या नावाने प्रसिद्ध आहे।

Verse 57

अगाधा पाररहिता दृष्टमात्रा भयावहा । पूयशोणिततोया सा मांसकर्दमनिर्मिता

ती अगाध आहे, तिला पार नाही; केवळ पाहिल्यानेच भय उत्पन्न होते. तिचे पाणी पूय व रक्त आहे, आणि ती मांसाच्या चिखलाने बनलेली आहे।

Verse 58

तत्तोयं भ्रमते तूर्णं तापीमध्ये घृतं यथा । कृमिभिः सङ्कुलं पूयं वज्रतुण्डैरयोमुखैः

ते द्रव वेगाने फिरते, जसे प्रचंड तापात घृत फिरते. तेथील पूय कृमींनी भरलेले—लोखंडी मुखाचे, वज्रासारख्या चोचीचे।

Verse 59

शिशुमारैश्च मकरैर्वज्रकर्तरिसंयुतैः । अन्यैश्च जलजीवैः सा सुहिंस्रैर्मर्मभेदिभिः

ती शिशुमार व मकरांनी भरलेली आहे, ज्यांच्याकडे वज्रासारखी कापणारी कात्री आहे; तसेच इतर जलजीवही—अतिहिंस्र, मर्मभेदी।

Verse 60

तपन्ति द्वादशादित्याः प्रलयान्त इवोल्बणाः । पतन्ति तत्र वै मर्त्याः क्रन्दन्तो भृशदारुणम्

तेथे द्वादश आदित्य प्रलयकाळासारखे उग्र होऊन तापतात; तेथे मर्त्य अत्यंत भयंकर वेदनेने आक्रोश करत पडतात।

Verse 61

हा भ्रातः पुत्र हा मातः प्रलपन्ति मुहुर्मुहुः । असिपत्त्रवने घोरे पतन्तं योऽभिरक्षति

‘हाय भाऊ! हाय पुत्रा! हाय आई!’ असे ते वारंवार आर्तपणे म्हणतात। त्या भयंकर असिपत्रवनात जो पडणाऱ्याचे रक्षण करतो…

Verse 62

प्रतरन्ति निमज्जन्ति ग्लानिं गच्छन्ति जन्तवः । चतुर्विधैः प्राणिगणैर्द्रष्टव्या सा महानदी

जीव तिथे तरतात, बुडतात आणि थकव्यालाही पोहोचतात; तरीही ती महानदी चार प्रकारच्या प्राणिगणांनी पाहण्यास योग्य आहे।

Verse 63

तरन्ति तस्यां सद्दानैरन्यथा तु पतन्ति ते । मातरं ये न मन्यन्ते ह्याचार्यं गुरुमेव च

तिच्यात सद्दानाने (धर्मदानाने) ते पार होतात, अन्यथा पडतात। जे माता तसेच आचार्य-गुरू यांचा मान ठेवत नाहीत, त्यांना सुरक्षित पार मिळत नाही।

Verse 64

अवजानन्ति मूढा ये तेषां वासस्तु संततम् । पतिव्रतां साधुशीलामूढां धर्मेषु निश्चलाम्

जे मूढ तिला अवमानित करतात, त्यांचा वास सतत (दुःखात) राहतो। ते पतिव्रता, साधुशील, धर्मात अचल अशा स्त्रीचा तिरस्कार करतात।

Verse 65

परित्यजन्ति ये पापाः संततं तु वसन्ति ते । विश्वासप्रतिपन्नानां स्वामिमित्रतपस्विनाम्

जे पापी विश्वास ठेवलेल्या स्वामी, मित्र व तपस्वी यांचा त्याग करून विश्वासघात करतात, ते त्या दण्डस्थितीत सतत वास करतात।

Verse 66

स्त्रीबालवृद्धदीनानां छिद्रमन्वेषयन्ति ये । पच्यन्ते तत्र मध्ये वै क्रन्दमानाः सुपापिनः

जे स्त्री, बालक, वृद्ध व दीनजन यांच्यात दोषाचे छिद्र शोधतात, ते महापापी तेथे मध्यभागी आक्रोश करीत करीत भाजले जातात।

Verse 67

श्रान्तं बुभुक्षितं विप्रं यो विघ्नयति दुर्मतिः । कृमिभिर्भक्ष्यते तत्र यावत्कल्पशतत्रयम्

जो कुमती मनुष्य थकलेल्या व भुकेल्या ब्राह्मणास अडथळा करतो, तो तेथे तीनशे कल्पांपर्यंत कृमींनी भक्षिला जातो।

Verse 68

ब्राह्मणाय प्रतिश्रुत्य यो दानं न प्रयच्छति । आहूय नास्ति यो ब्रूते तस्य वासस्तु संततम्

जो ब्राह्मणाला दान देण्याचे वचन देऊनही देत नाही, आणि जो बोलावून ‘काही नाही’ असे म्हणतो—त्याचा तेथे सतत वास होतो।

Verse 69

अग्निदो गरदश्चैव राजगामी च पैशुनी । कथाभङ्गकरश्चैव कूटसाक्षी च मद्यपः

आग लावणारा, विष देणारा, राजाकडे दुष्ट हेतूने जाणारा, चुगलखोर; वचनभंग करणारा, खोटी साक्ष देणारा व मद्यपी—हे सर्व दण्डास पात्र आहेत।

Verse 70

वज्रविध्वंसकश्चैव स्वयंदत्तापहारकः । सुक्षेत्रसेतुभेदी च परदारप्रधर्षकः

जो सीमाचिन्हांचा नाश करतो, जो स्वतः दिलेले पुन्हा हिरावून घेतो, जो उत्तम शेतांची बांध/मेढ फोडतो, आणि जो परस्त्रीचा अपमान करतो—असे पापी निंद्य आहेत।

Verse 71

ब्राह्मणो रसविक्रेता वृषलीपतिरेव च । गोकुलस्य तृषार्तस्य पालीभेदं करोति यः

जो ब्राह्मण ‘रस’ (मद्य/भोग्य पेय) विकतो, जो शूद्रा स्त्रीला पत्नी करतो, आणि जो तहानलेल्या गोकुळाची कुंपण/मेढ फोडतो—ही कृत्ये निंद्य आहेत।

Verse 72

कन्याभिदूषकश्चैव दानं दत्त्वा तु तापकः । शूद्रस्तु कपिलापानी ब्राह्मणो मांसभोजनी

कन्येची शुचिता भंग करणारा आणि दान देऊनही ताप/पीडा देणारा—हेही शांती पावतात। तसेच कपिला-मद्यपानासक्त शूद्र व मांसभोजी ब्राह्मण—या दानाने शुद्ध होतात।

Verse 73

एते वसन्ति सततं मा विचारं कृथा नृप । सानुकूला भवेद्येन तच्छृणुष्व नराधिप

ते तेथे सदैव वास करतात—हे नृप, शंका करू नकोस। हे नराधिप, ज्यामुळे ते (तीर्थ-उतरण) तुझ्यास अनुकूल होईल, ते ऐक।

Verse 74

अयने विषुवे चैव व्यतीपाते दिनक्षये । अन्येषु पुण्यकालेषु दीयते दानमुत्तमम्

अयन, विषुव, व्यतीपात, दिनअखेरीस तसेच अन्य पुण्यकाळी—उत्तम दान द्यावे।

Verse 75

कृष्णां वा पाटलां वापि कुर्याद्वैतरणीं शुभाम् । स्वर्णशृङ्गीं रूप्यखुरां कांस्यपात्रस्य दोहिनीम्

कृष्णवर्णी किंवा पाटलवर्णी अशी शुभ ‘वैतरणी’ धेनू करावी—जिचे शिंग सुवर्णाचे, खुर रौप्याचे असावेत, आणि कांस्यपात्रात दुध काढण्यासाठी ठेवावी.

Verse 76

कृष्णवस्त्रयुगाच्छन्नां सप्तधान्यसमन्विताम् । कुर्यात्सद्रोणशिखर आसीनां ताम्रभाजने

दोन कृष्ण वस्त्रांनी आच्छादित व सप्तधान्यांनी युक्त अशी, द्रोण-प्रमाणाचा शिखरभाग करून, तिला ताम्रपात्रावर आसीन करून विधिपूर्वक मांडावी.

Verse 77

यमं हैमं प्रकुर्वीत लोहदण्डसमन्वितम् । इक्षुदण्डमयं बद्ध्वा ह्युडुपं पट्टबन्धनैः

लोखंड दंडयुक्त सुवर्णमय यमाची प्रतिमा करावी; आणि इक्षुदंडांनी लहान उडुप (नौका/तराफा) बनवून पट्टबांधांनी बांधावा.

Verse 78

उडुपोपरि तां धेनुं सूर्यदेहसमुद्भवाम् । कृत्वा प्रकल्पयेद्विद्वाञ्छत्त्रोपानद्युगान्विताम्

त्या उडुपावर सूर्यदेहातून उत्पन्न झाल्यासारखी तेजस्विनी धेनू ठेवावी; आणि विद्वानाने तिला छत्र व उपानह (पादत्राण) युगल देऊन विधिपूर्वक सजवावे.

Verse 79

अङ्गुलीयकवासांसि ब्राह्मणाय निवेदयेत् । इममुच्चारयेन्मन्त्रं संगृह्यास्याश्च पुच्छकम्

अंगठी व वस्त्रे ब्राह्मणाला अर्पण करावीत; मग धेनूची शेपटी धरून हा मंत्र उच्चारावा.

Verse 80

ॐ यमद्वारे महाघोरे या सा वैतरणी नदी । तर्तुकामो ददाम्येनां तुभ्यं वैतरणि नमः । इत्यधिवासनमन्त्रः

ॐ यमद्वारी त्या महाभयंकर स्थानी जी वैतरणी नदी आहे, ती पार करण्याची इच्छा करून मी हे (दान/धेनू) तुला अर्पण करीत आहे। हे वैतरणी, तुला नमस्कार।—हा अधिवासनमंत्र आहे।

Verse 81

गावो मे चाग्रतः सन्तु गावो मे सन्तु पृष्ठतः । गावो मे हृदये सन्तु गवां मध्ये वसाम्यहम्

गायी माझ्या पुढे असोत, गायी माझ्या मागे असोत। गायी माझ्या हृदयात वास करो; आणि मी गायींच्या मध्ये वास करावा।

Verse 82

ॐ विष्णुरूप द्विजश्रेष्ठ भूदेव पङ्क्तिपावन । सदक्षिणा मया दत्ता तुभ्यं वैतरणि नमः । इति दानमन्त्रः

ॐ विष्णुरूप, द्विजश्रेष्ठ, भूदेव, पंक्तिपावन! योग्य दक्षिणेसह हे दान मी तुम्हांस दिले आहे। हे वैतरणी, तुला नमस्कार।—हा दानमंत्र आहे।

Verse 83

ब्राह्मणं धर्मराजं च धेनुं वैतरणीं शिवाम् । सर्वं प्रदक्षिणीकृत्य ब्राह्मणाय निवेदयेत्

ब्राह्मण, धर्मराज आणि शुभ वैतरणी-धेनू—यांची प्रदक्षिणा करून, नंतर सर्व काही ब्राह्मणास निवेदावे।

Verse 84

पुच्छं संगृह्य सुरभेरग्रे कृत्वा द्विजं ततः

त्यानंतर सुरभी (धेनू)ची शेपटी धरून, ब्राह्मणास तिच्या पुढे उभे करावे।

Verse 85

धेनुके त्वं प्रतीक्षस्व यमद्वारे महाभये । उत्तितीर्षुरहं धेनो वैतरण्यै नमोऽस्तु ते । इत्यनुव्रजमन्त्रः

हे धेनू! त्या महाभयाच्या वेळी यमद्वारी तू माझी वाट पाहा. हे धेनू! मला वैतरणी पार करावयाची आहे; हे वैतरणी, तुला नमस्कार—हा ‘अनुव्रज’ मंत्र आहे.

Verse 86

अनुव्रजेत गच्छन्तं सर्वं तस्य गृहं नयेत् । एवं कृते महीपाल सरित्स्यात्सुखवाहिनी

जो जात आहे त्याच्या मागोमाग जावे आणि सर्व दानद्रव्य त्याच्या घरी पोहोचवावे. असे केल्यास, हे राजन्, ती नदी सुखाने पार नेणारी होते.

Verse 87

तारयते तया धेन्वा सा सरिज्जलवाहिनी । सर्वान्कामानवाप्नोति ये दिव्या ये च मानुषाः

त्या धेनूमुळे ती नदी जलप्रवाहिनी होऊन तारून नेते. दिव्य आणि मानुष—सर्व प्रकारच्या इच्छा प्राप्त होतात.

Verse 88

रोगी रोगाद्विमुक्तः स्याच्छाम्यन्ति परमापदः । स्वस्थे सहस्रगुणितमातुरे शतसंमितम्

रोगी रोगातून मुक्त होतो आणि परम आपत्ती शांत होतात. स्वस्थ असता केल्यास पुण्य हजारपटीने, आणि आजारी असता केल्यास शंभरपटीने मानले जाते.

Verse 89

मृतस्यैव तु यद्दानं परोक्षे तत्समं स्मृतम् । स्वहस्तेन ततो देयं मृते कः कस्य दास्यति । इति मत्वा महाराज स्वदत्तं स्यान्महाफलम्

मृत व्यक्तीसाठी त्याच्या अनुपस्थितीत केलेले दान केवळ समतुल्य (मर्यादित) मानले जाते. म्हणून स्वतःच्या हातानेच दान द्यावे—मृत्यू आल्यावर कोण कोणाला देणार? असे जाणून, हे महाराज, स्वतः दिलेले दान महाफळ देते.

Verse 90

इत्येवमुक्तं तव धर्मसूनो दानं मया वैतरणीसमुत्थम् । शृणोति भक्त्या पठतीह सम्यक्स याति विष्णोः पदमप्रमेयम्

हे धर्मसूनो! वैतरणी-संबंधी हे दानविधान मी तुला असे सांगितले. जो येथे भक्तीने ऐकतो किंवा नीट विधिपूर्वक पठण करतो, तो विष्णूचे अप्रमेय पद प्राप्त करतो.

Verse 91

श्रीमार्कण्डेय उवाच । प्राप्ते चाश्वयुजे मासि तस्मिन्कृष्णा चतुर्दशी । स्नात्वा कृत्वा ततः श्राद्धं सम्पूज्य च महेश्वरम्

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—आश्वयुज मास आला की कृष्णपक्षातील चतुर्दशीला स्नान करून, नंतर श्राद्ध करावे आणि महेश्वर (शिव) यांची विधिपूर्वक पूजा करावी.

Verse 92

पितृभ्यो दीयते दानं भक्तिश्रद्धासमन्वितैः । पश्चाज्जागरणं कुर्यात्सत्कथाश्रवणादिभिः

भक्ती व श्रद्धायुक्त होऊन पितरांसाठी दान द्यावे. त्यानंतर सत्कथा-श्रवण इत्यादी पुण्यकर्मांनी जागरण करावे.

Verse 93

ततः प्रभातसमये स्नात्वा वै नर्मदाजले । तर्पणं विधिवत्कृत्वा पित्ःणां देवपूर्वकम्

मग प्रभातकाळी नर्मदेच्या जलात स्नान करून, विधिपूर्वक तर्पण करावे—प्रथम देवांना, नंतर पितरांना.

Verse 94

सौवर्णे घृतसंयुक्तं दीपं दद्याद्द्विजातये । पश्चात्संभोजयेद्विप्रान् स्वयं चैव विमत्सरः

सोन्याच्या पात्रात घृतयुक्त दीप द्विजास दान द्यावा. नंतर मत्सररहित होऊन विप्रांना भोजन घालावे आणि स्वतःही नम्रतेने प्रसाद घ्यावा.

Verse 95

एवं कृते नरश्रेष्ठ न जन्तुर्नरकं व्रजेत् । अवश्यमेव मनुजैर्द्रष्टव्या नारकी स्थितिः

हे नरश्रेष्ठ! असे विधिपूर्वक केल्यास कोणताही जीव नरकास जात नाही. तरीही मनुष्यांनी नरकीय स्थिती अवश्य ‘पाहावी’ लागते—भय व धर्मशिक्षेसाठी.

Verse 96

अनेन विधिना कृत्वा न पश्येन्नरकान्नरः । तत्र तीर्थे मृतानां तु नराणां विधिना नृप

या विधीने कर्म केल्यास मनुष्य नरक पाहात नाही. आणि हे नृप! त्या तीर्थी जे पुरुष मरण पावतात, त्यांनाही शास्त्रोक्त विधीनुसारच फल प्राप्त होते.

Verse 97

मन्वन्तरं शिवे लोके वासो भवति दुर्लभे । विमानेनार्कवर्णेन किंकिणीशतशोभिना

पूर्ण मन्वंतरभर दुर्लभ शिवलोकी वास मिळतो—सूर्यवर्ण विमानात, शेकडो किंकिण्यांच्या नाद-शोभेने युक्त होऊन.

Verse 98

स गच्छति महाभाग सेव्यमानोऽप्सरोगणैः । भुनक्ति विविधान्भोगानुक्तकालं न संशयः

हे महाभाग! तो अप्सरागणांनी सेवित होऊन त्या लोकी जातो आणि सांगितलेल्या काळापर्यंत विविध भोग भोगतो—यात संशय नाही.

Verse 99

पूर्णे चैव ततः काल इह मानुष्यतां गतः । सर्वव्याधिविनिर्मुक्तो जीवेच्च शरदां शतम्

नियत काळ पूर्ण झाल्यावर तो पुन्हा येथे मानुष्यत्वास येतो. सर्व व्याधींमुक्त होऊन तो शंभर शरद्—म्हणजे शंभर वर्षे—जगतो.

Verse 100

प्राप्य चाश्वयुजे मासि कृष्णपक्षे चतुर्दशीम् । अहोरात्रोषितो भूत्वा पूजयित्वा महेश्वरम् । महापातकयुक्तोऽपि मुच्यते नात्र संशयः

आश्वयुज महिन्यातील कृष्णपक्षातील चतुर्दशीस तेथे पोहोचून, अहोरात्र तेथे निवास करून महेश्वराची पूजा केली असता, महापातकांनी युक्त मनुष्यही निःसंशय मुक्त होतो।

Verse 101

अष्टाविंशतिकोट्यो वै नरकाणां युधिष्ठिर । विमुक्ता नरकैर्दुःखैः शिवलोकं व्रजन्ति ते

हे युधिष्ठिर! नरकांच्या खरोखर अठ्ठावीस कोटी संख्या आहे. त्या नरकीय दुःखांतून मुक्त होऊन ते शिवलोकास जातात।

Verse 102

तत्र भुक्त्वा महाभोगान्दिव्यैश्वर्यसमन्वितान् । लभन्ते मानुषं जन्म दुर्लभं भुवि मानवाः

तेथे दिव्य ऐश्वर्ययुक्त महान भोग भोगून, मनुष्य नंतर पृथ्वीवर दुर्मिळ असे मानुष जन्म प्राप्त करतात।