
श्री मार्कंडेय सांवाौर नावाच्या ‘उत्तम’ तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. येथे भानू (सूर्य) यांची विशेष उपस्थिती असून देव-दानवही त्यांची उपासना करतात. हे तीर्थ तीव्र दुःखाने ग्रस्त—अंगवैकल्य, रोगसदृश पीडा, परित्याग व सामाजिक एकाकीपणाने त्रस्त—अशा लोकांचे आश्रयस्थान म्हणून वर्णिले आहे. नर्मदा तीरावर स्थित सांवाौरनाथ हे त्यांचे रक्षक, आर्तिहा व दुःखनाशक मानले आहेत. विधी असा की एक महिना अखंड तीर्थस्नान करून भास्कराची पूजा करावी. या स्नानफळाची तुलना विविध दिशांच्या समुद्रस्नानाशी केली आहे, आणि तरुणपण, प्रौढत्व व वार्धक्यात साचलेली पापे केवळ स्नानाने नष्ट होतात असे सांगितले आहे. रोग, दारिद्र्य व प्रियवियोग दूर होतो आणि सात जन्मांपर्यंत कल्याण लाभते. सप्तमीला उपवास व रक्तचंदनयुक्त अर्घ्यदान विशेष पुण्यकारक आहे. नर्मदाजल सर्वपापनाशक म्हणून स्तुत्य आहे; जे भक्त स्नान करून सांवाौरेश्वराचे दर्शन घेतात ते धन्य, आणि प्रलयापर्यंत सूर्यलोकवासाचा फलप्राप्तीचा उपसंहार आहे.
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महाराज सांवौरं तीर्थमुत्तमम् । यत्र संनिहितो भानुः पूज्यमानः सुरासुरैः
श्री मार्कंडेय म्हणाले— मग, हे महाराज, उत्तम सांवौर तीर्थास जावे; तेथे भानु प्रत्यक्ष संनिहित असून देव-दानवांनी पूजिला जातो।
Verse 2
तत्र ये पङ्गुतां प्राप्ताः शीर्णघ्राणनखा नराः । दद्रुमण्डलभिन्नाङ्गा मक्षिकाकृमिसंकुलाः
तेथे असे नर येतात जे पांगळे झाले आहेत, ज्यांची नाक व नखे झिजून गेली आहेत; दद्रु-मंडलांनी अंग फाटलेले आणि माश्या व कृमींनी व्याकुळ झालेले।
Verse 3
मातापितृभ्यां रहिता भ्रातृभार्याविवर्जिताः । अनाथा विकला व्यङ्गा मग्ना ये दुःखसागरे
जे माता-पित्याविना, भाऊ व पत्नीविना; अनाथ, दुर्बल व व्यंग—दुःखसागरात बुडालेले आहेत, ते (तेथे आश्रय घेतात)।
Verse 4
तेषां नाथो जगद्योनिर्नर्मदातटमाश्रितः । सांवौरनाथो लोकानामार्तिहा दुःखनाशनः
त्यांचा नाथ जगत्-योनी, नर्मदा-तटी आश्रित सांवौरनाथ आहे; तो लोकांची आर्तता हरतो आणि दुःख नष्ट करतो।
Verse 5
तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा मासमेकं निरन्तरम् । पूजयेद्भास्करं देवं तस्य पुण्यफलं शृणु
त्या तीर्थी जो कोणी स्नान करून एक महिना अखंडपणे देव भास्कराची पूजा करतो, त्याचे पुण्यफळ ऐक.
Verse 6
यत्फलं चोत्तरे पार्थ तथा वै पूर्वसागरे । दक्षिणे पश्चिमे स्नात्वा तत्र तीर्थे तु तत्फलम्
उत्तर दिशेच्या पवित्र जलात व पूर्वसागरात स्नान केल्याने जे फळ मिळते, तसेच दक्षिण व पश्चिमेत स्नानाचे जे फळ—तेच फळ त्या तीर्थस्नानाने मिळते.
Verse 7
कौमारे यौवने पापं वार्द्धके यच्च संचितम् । तत्प्रणश्यति सांवौरे स्नानमात्रान्न संशयः
बाल्य, यौवन व वार्धक्यात साचलेले जे पाप आहे, ते सांवौरे येथे केवळ स्नानमात्राने नष्ट होते—यात संशय नाही.
Verse 8
न व्याधिर्नैव दारिद्र्यं न चैवेष्टवियोजनम् । सप्तजन्मानि राजेन्द्र सांवौरपरिसेवनात्
हे राजेंद्र! सांवौराचे सेवन-सेवन केल्याने सात जन्मांपर्यंत ना व्याधी, ना दारिद्र्य, ना प्रियवियोग होतो.
Verse 9
सप्तम्यामुपवासेन तद्दिने चाप्युपोषिते । स तत्फलमवाप्नोति तत्र स्नात्वा न संशयः
सप्तमीला उपवास करून त्या दिवशी व्रत पाळल्यास, तेथे स्नान करून तो निःसंशय ते फळ प्राप्त करतो.
Verse 10
रक्तचन्दनमिश्रेण यदर्घ्येण फलं स्मृतम् । तत्र तीर्थे नृपश्रेष्ठ स्नात्वा तत्फलमाप्नुयात्
हे नृपश्रेष्ठ! रक्तचंदन-मिश्रित अर्घ्य अर्पणाने जे फळ शास्त्रात सांगितले आहे, त्या तीर्थात स्नान केल्यास तेच फळ प्राप्त होते।
Verse 11
नर्मदासलिलं रम्यं सर्वपातकनाशनम् । निरीक्षितं विशेषेण सांवौरेण महात्मना
नर्मदेचे रम्य जल सर्व पातकांचा नाश करणारे आहे; सांवौरा येथे त्या महात्म्याने विशेष श्रद्धेने त्याचे दर्शन घेतले।
Verse 12
ते धन्यास्ते महात्मानस्तेषां जन्म सुजीवितम् । स्नात्वा पश्यन्ति देवेशं सांवौरेश्वरमुत्तमम्
ते धन्य, ते महात्मे; त्यांचा जन्म खरोखरच सफल आहे—स्नान करून ते देवेश्वर, परम सांवौरेश्वराचे दर्शन घेतात।
Verse 13
सूर्यलोके वसेत्तावद्यावदाभूतसम्प्लवम्
तो भूतसम्प्लव म्हणजे महाप्रलय होईपर्यंत सूर्यलोकी वास करतो।
Verse 164
। अध्याय
“अध्याय” — अध्यायाचे शीर्षक/समाप्ती दर्शविणारा अंश।