Adhyaya 120

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि कम्बुकेश्वरमुत्तमम् । हिरण्यकशिपुर्दैत्यो दानवो बलदर्पितः

श्रीमार्कण्डेय म्हणाले—आता मी परम कम्बुकेश्वराचे वर्णन करतो. बळाच्या दर्पाने मदोन्मत्त असा दैत्य-दानव हिरण्यकशिपु होता.

Verse 2

अवध्यः सर्वलोकानां त्रिषु लोकेषु विश्रुतः । तस्य पुत्रो महातेजाः प्रह्लादो नाम नामतः

तो त्रैलोक्यात सर्वांसाठी अवध्य म्हणून प्रसिद्ध होता. त्याचा महातेजस्वी पुत्र प्रह्लाद या नावाने विख्यात होता.

Verse 3

विष्णुप्रसादाद्भक्त्या च तस्य राज्ये प्रतिष्ठितः । विरोचनस्तस्य सुतस्तस्यापि बलिरेव च

विष्णूच्या प्रसादाने व भक्तीने तो आपल्या राज्यात प्रतिष्ठित झाला. त्याचा पुत्र विरोचन, आणि विरोचनाचा पुत्र तोच बली होता.

Verse 4

बलिपुत्रोऽभवद्बाणस्तस्मादपि च शम्बरः । शम्बरस्यान्वये जातः कम्बुर्नाम महासुरः

बलीचा पुत्र बाण झाला; त्याच्यापासून शम्बर उत्पन्न झाला. शम्बराच्या वंशात कम्बु नावाचा महान असुर जन्मला.

Verse 5

ज्ञात्वा विष्णुमयं घोरं महद्भयमुपस्थितम् । दानवानां विनाशाय नान्यो हेतुः कदाचन

विष्णुमय असे घोर महाभय उपस्थित झाले आहे हे जाणून त्याने ओळखले—दानवांच्या विनाशास त्या दिव्य शक्तीखेरीज अन्य कारण कधीच नसते.

Verse 6

स त्यक्त्वा पुत्रदारांश्च सुहृद्बन्धुपरिग्रहान् । चचार मौनमास्थाय तपः कम्बुर्महामतिः

त्याने पुत्र‑दारांसह सुहृद‑बंधूंचे सर्व परिग्रह व आसक्ती त्यागून, मौन धारण केले; महामती कंबू तपश्चर्येत प्रवृत्त झाला।

Verse 7

अक्षसूत्रकरो भूत्वा दण्डी मुण्डी च मेखली । शाकयावकभक्षश्च वल्कलाजिनसंवृतः

हातात अक्षसूत्र धारण करून, दंडधारी, मुंडित मस्तक व मेखला परिधान करून; शाक व यवक भक्षण करीत, वल्कल‑अजिनाने आच्छादित राहू लागला।

Verse 8

स्नात्वा नित्यं धृतिपरो नर्मदाजलमाश्रितः । पूजयंस्तु महादेवमर्बुदं वर्षसंख्यया

तो नित्य स्नान करून धैर्यनिष्ठ राहिला; नर्मदेच्या जलाचा आश्रय घेऊन, वर्षांच्या अर्बुद‑संख्येपर्यंत महादेवाची पूजा करीत राहिला।

Verse 9

ततस्तुतोष भगवान्देवदेवो महेश्वरः । उवाच दानवं काले मेघगम्भीरया गिरा

तेव्हा देवदेव भगवान महेश्वर प्रसन्न झाले; आणि योग्य काळी मेघगंभीर वाणीने त्या दानवाशी बोलले।

Verse 10

भोभोः कम्बो महाभाग तुष्टोऽहं तव सुव्रत । इष्टं व्रतानां परमं मौनं सर्वार्थसाधनम्

“भो भो, महाभाग कंबू! तुझ्या उत्तम व्रताने मी प्रसन्न आहे. व्रतांमध्ये परम प्रिय व्रत मौन आहे—जे सर्वार्थ साधणारे आहे.”

Verse 11

चरितं च त्वया लोके देवदानवदुश्चरम् । वरं वृणीष्व भद्रं ते यत्ते मनसि रोचते

तू या लोकी देव-दानवांनाही दुष्कर असे पराक्रम केलेस. म्हणून वर माग—तुझे कल्याण होवो—जे तुझ्या मनास रुचेल तेच.

Verse 12

कम्बुरुवाच । यदि प्रसन्नो देवेश यदि देयो वरो मम । अक्षय्यश्चाव्ययश्चैव स्वेच्छया विचराम्यहम्

कम्बु म्हणाला: हे देवेश! आपण प्रसन्न असाल आणि मला वर द्याल, तर मी अक्षय व अव्यय राहो आणि स्वेच्छेने मुक्तपणे विचरत राहो.

Verse 13

दैत्यदानवसङ्घानां संयुगेष्वपलायिता । भयं चान्यन्न विद्येत मुक्त्वा देवं गदाधरम्

दैत्य-दानवांच्या सैन्यांशी युद्धांत मी कधीही पळ काढू नये. आणि गदाधर देवावाचून मला अन्य कोणाचेही भय नसावे.

Verse 14

तस्याहं संयुगे साध्यो येनोपायेन शङ्कर । भवामि न सदा कालं तं वदस्व वरं मम

हे शंकरा! कोणत्या उपायाने मी युद्धात त्याच्याकडून जिंकला जाऊ शकतो? तो उपाय मला सांगा, जेणेकरून मी सदैव त्याच्यासाठी अजेय राहू नये—हाच माझा वर.

Verse 15

ईश्वर उवाच । मम संनिहितो यत्र त्वं भविष्यसि दानव । तत्र विष्णुभयं नास्ति वसात्र विगतज्वरः

ईश्वर म्हणाले: हे दानवा! जिथे तू माझ्या सन्निधीत राहशील, तिथे विष्णूचे भय राहणार नाही. तेथेच निवास कर, सर्व संतापरहित होऊन.

Verse 16

तस्य देवाधिदेवस्य वेदगर्भस्य संयुगे । शङ्खचक्रधरस्येशा नाहं सर्वे सुरासुराः

देवाधिदेव, वेदगर्भ, शंखचक्रधारी विष्णूच्या संग्रामात मी एकटा नव्हे; सर्व देव-असुर मिळूनही त्याच्यावर प्रभुत्व गाजवू शकत नाहीत।

Verse 17

किं पुनर्यो द्विषत्येनं लोकालोकप्रभुं हरिम् । स सुखी वर्तते कालं न निमेषं मतं मम

मग जो लोक-अलोकाचा प्रभू हरि याचा द्वेष करतो, तो माझ्या मते क्षणभरही सुखी राहू शकत नाही।

Verse 18

तस्मात्त्वं परया भक्त्या सर्वभूतहिते रतः । वसिष्यसि चिरं कालमित्युक्त्वादर्शनं गतः

म्हणून तू पराभक्तीने युक्त होऊन सर्वभूतांच्या हितात रत राहा; तू दीर्घकाळ जगशील—असे सांगून देव अदृश्य झाला।

Verse 19

गते चादर्शनं देवे तत्र तीर्थे महामतिः । स्थापयामास देवेशं शिवं शान्तमनामयम्

देव अदृश्य झाल्यावर, त्या तीर्थस्थानी महामती पुरुषाने देवेश, शांत व निरामय शिवाची स्थापना केली।

Verse 20

तस्मिंस्तीर्थे महादेवं स्थापयित्वा दिवं गतः । तदाप्रभृति तत्पार्थ कम्बुतीर्थमिति श्रुतम् । विख्यातं सर्वलोकेषु महापातकनाशनम्

त्या तीर्थात महादेवाची स्थापना करून तो स्वर्गास गेला। तेव्हापासून, हे पार्थ, ते ‘कम्बुतीर्थ’ म्हणून प्रसिद्ध झाले—सर्व लोकी महापातकनाशक म्हणून विख्यात।

Verse 21

कम्बुतीर्थे नरः स्नात्वा विधिनाभ्यर्च्य भास्करम् । ऋग्यजुःसाममन्त्रैश्च स्तूयमानो नृपोत्तम

हे नृपोत्तम! जो मनुष्य कंबुतीर्थात स्नान करून विधिपूर्वक भास्कर (सूर्यदेव) यांची आराधना करतो, आणि ऋग्-यजुः-साम मंत्रांनी ज्याची स्तुती होते, तो महान पुण्य प्राप्त करतो.

Verse 22

तस्य पुण्यं समुद्दिष्टं ब्राह्मणैर्वेदपारगैः । तत्सर्वं तु शृणुष्वाद्य ममैव गदतो नृप

त्याचे पुण्य वेदपारंगत ब्राह्मणांनी सांगितले आहे. हे राजन्! आज मी स्वतः जे सांगतो ते सर्व तू ऐक.

Verse 23

ऋग्यजुःसामगीतेषु साङ्गोपाङ्गेषु यत्फलम् । तत्फलं समवाप्नोति गायत्रीमात्रमन्त्रवित्

ऋग्-यजुः-सामाच्या गान-पाठात, अंग-उपांगांसह जे फळ आहे, तेच फळ केवळ गायत्री-मंत्र जाणणाऱ्यालाही प्राप्त होते.

Verse 24

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा तर्पयेत्पितृदेवताः । पूजयेद्देवमीशानं सोऽग्निष्टोमफलं लभेत्

जो त्या तीर्थात स्नान करून पितरांना व देवतांना तर्पण करतो आणि देवेश ईशानाची पूजा करतो, तो अग्निष्टोम यज्ञाचे फळ प्राप्त करतो.

Verse 25

अकामो वा सकामो वा तत्र तीर्थे कलेवरम् । यस्त्यजेन्नात्र सन्देहो रुद्रलोकं स गच्छति

निष्काम असो वा सकाम असो—जो त्या तीर्थात देहत्याग करतो, यात संशय नाही—तो रुद्रलोकास जातो.

Verse 120

। अध्याय

॥ अध्याय समाप्त ॥