Adhyaya 176

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महीपाल पिङ्गलावर्तमुत्तमम् । तीर्थं सर्वगुणोपेतं कामिकं भुवि दुर्लभम्

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—हे महीपाल! मग उत्तम पिंगलावर्तास जावे; ते सर्वगुणसंपन्न, कामना पूर्ण करणारे, पृथ्वीवर दुर्लभ असे तीर्थ आहे।

Verse 2

वाचिकं मानसं पापं कर्मजं यत्पुरा कृतम् । पिङ्गलेश्वरमासाद्य तत्सर्वं विलयं व्रजेत्

वाणी, मन आणि कर्माने पूर्वी जे काही पाप केले असेल—पिंगलेश्वरास प्राप्त होताच ते सर्व नष्ट होऊन विलीन होते।

Verse 3

तत्र स्नानं च दानं च देवखाते कृतं नृप । अक्षयं तद्भवेत्सर्वमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत्

हे नृपा! देवखात येथे केलेले स्नान व दान सर्व फल देणारे होऊन अक्षय होते—असे शंकर (शिव) म्हणाले।

Verse 4

पृथिव्यां सर्वतीर्थेषु समुद्धृत्य शुभोदकम् । मुक्तं तत्र सुरैः खात्वा देवखातं ततोऽभवत्

पृथ्वीवरील सर्व तीर्थांतील शुभ जल गोळा करून देवांनी तेथे सोडले; आणि तेथे कुंड खणल्यामुळे पुढे ते ‘देवखात’ म्हणून प्रसिद्ध झाले।

Verse 5

युधिष्ठिर उवाच । कथं तु देवखातं तत्संजातं द्विजसत्तम । सुराः सर्वे कथं तत्र मुमुचुर्वारि तीर्थजम् । सर्वं कथय मे विप्र श्रवणे लम्पटं मनः

युधिष्ठिर म्हणाले—हे द्विजश्रेष्ठ! ते देवखात तीर्थ कसे उत्पन्न झाले? आणि सर्व देवांनी तेथे तीर्थोत्पन्न जल कसे सोडले? हे विप्र! सर्व मला सांगा; ऐकण्यात माझे मन अत्यंत आसक्त आहे।

Verse 6

श्रीमार्कण्डेय उवाच । यदा तु शूलशुद्ध्यर्थं रुद्रो देवगणैः सह । बभ्राम पृथिवीं सर्वां कमण्डलुधरः शुभाम्

श्रीमार्कण्डेय म्हणाले—त्रिशूलाच्या शुद्धीसाठी रुद्र देवगणांसह, कमंडलू धारण करून, ही सर्व शुभ पृथ्वी भ्रमण करू लागले।

Verse 7

प्रभासाद्येषु तीर्थेषु स्नानं चक्रुः सुरास्तदा । सर्वतीर्थोत्थितं तोयं पात्रे वै निहितं तु तैः

तेव्हा देवांनी प्रभास इत्यादी तीर्थांत स्नान केले; आणि सर्व तीर्थांतील जल त्यांनी एका पात्रात संचित करून ठेवले।

Verse 8

शूलभेदमनुप्राप्य शूलं शुद्धं तु शूलिनः । तत्रोत्थमुदकं गृह्य आगता भृगुकच्छके

ते शूलभेदास पोहोचले, जिथे शूलधारी शिवाचे त्रिशूल शुद्ध झाले होते। तेथून प्रकट झालेले पवित्र जल घेऊन ते भृगुकच्छास आले।

Verse 9

तत्रापश्यंस्ततो ह्यग्निं च पिङ्गलाक्षं च रोगिणम् । तपस्युग्रे व्यवसितं ध्यायमानं महेश्वरम्

तेथे त्यांनी पिंगल नेत्रांचा, रोगग्रस्त अग्नी पाहिला—जो उग्र तपश्चर्येत स्थिर राहून महेश्वराचे ध्यान करीत होता.

Verse 10

हविर्भागैस्तु विप्राणां राज्ञां चैवामयाविनाम् । दृष्ट्वा तु बहुरोगार्तमग्निं देवमुखं सुराः । प्राहुस्ते सहिता देवं शङ्करं लोकशङ्करम्

विप्रांचे व राजांचेही हविभाग बाधित झालेले पाहून, अनेक रोगांनी पीडित ‘देवमुख’ अग्नीला पाहून देवगण एकत्र होऊन लोककल्याणकारी शंकरास म्हणाले.

Verse 11

देवा ऊचुः । प्रसादः क्रियतां शम्भो पिङ्गलस्यामयाविनः । यथा हि नीरुजः कायो हविषां ग्रहणक्षमः । पुनर्भवति पिङ्गस्तु तथा कुरु महेश्वर

देव म्हणाले—हे शंभो! रोगग्रस्त पिंगलावर कृपा करा, ज्यामुळे त्याचे शरीर निरोग होऊन पुन्हा हवि ग्रहण करण्यास समर्थ होईल. हे महेश्वर! पिंगलास पूर्ववत् कर.

Verse 12

ईश्वर उवाच । भोभोः सुरा हि तपसा तुष्टोऽहं वो विशेषतः । वचनाच्च विशेषेण ददाम्यभिमतं वरम्

ईश्वर म्हणाले—हे देवहो! तुमच्या तपश्चर्येमुळे मी विशेष प्रसन्न आहे; आणि तुमच्या प्रार्थनावचनांमुळे तर अधिकच. मी तुम्हाला अभिष्ट वर देतो.

Verse 13

पिङ्गल उवाच । यदि तुष्टोऽसि देवेश दीयते देव चेप्सितम् । चन्द्रादित्यौ च नयने कृत्वात्र कलया स्थितः

पिंगल म्हणाला—हे देवेश! आपण प्रसन्न असाल तर माझे इष्ट द्या. चंद्र व सूर्य हे माझे दोन नेत्र करून, आपल्या दिव्य कलेंने या स्थानी सदैव विराजमान रहा।

Verse 14

तथा पुनर्नवः कायो भवेद्वै मम शङ्कर । तथा कुरु विरूपाक्ष नमस्तुभ्यं पुनः पुनः

हे शंकर! माझे हे शरीर पुन्हा नव्याप्रमाणे होवो—तसे करा. हे विरूपाक्ष! तसेच घडवा; तुम्हाला पुनः पुनः नमस्कार।

Verse 15

मार्कण्डेय उवाच । ततः स भगवाञ्छम्भुर्मूर्तिमादित्यरूपिणीम् । कृत्वा तु तस्य तद्रोगमपानुदत शङ्करः

मार्कंडेय म्हणाला—त्यानंतर भगवान शंभूने आदित्यरूप मूर्ती धारण करून त्या पुरुषाचा रोग दूर केला; अशा रीतीने शंकराने त्याची व्याधी नष्ट केली।

Verse 16

ततः पुनर्नवीभूतः पुनः प्रोवाच शङ्करम् । अत्रैव स्थीयतां शम्भो तथैव भास्करः स्वयम्

त्यानंतर तो पुन्हा नव्याप्रमाणे होऊन शंकराला म्हणाला—हे शंभो! आपण इथेच स्थिर रहा, तसेच भास्कर (सूर्य)ही स्वतः इथेच राहो।

Verse 17

प्राणिनामुपकाराय रोगाणामुपशान्तये । पापानां ध्वंसनार्थाय श्रेयसां चैव वृद्धये

प्राण्यांच्या उपकारासाठी, रोगांच्या शमनासाठी, पापांच्या नाशासाठी, आणि कल्याणरूप श्रेयाच्या वृद्धीसाठी।

Verse 18

एवमुक्तस्तु भगवान्पिङ्गलेन महात्मना । अवतारं च कृतवान् गीर्वाणानिदमब्रवीत्

महात्मा पिंगलाने असे सांगितल्यावर भगवानांनी तेथे अवतार घेण्यास संमती दिली आणि देवांना हे वचन सांगितले।

Verse 19

ईश्वर उवाच । मुञ्चध्वमुदकं देवास्तीर्थेभ्यो यत्समाहृतम् । मम चोत्तरतः कृत्वा खातं देवमयं शुभम्

ईश्वर म्हणाले—हे देवांनो! तीर्थांतून जे जल तुम्ही गोळा केले आहे ते ओतून द्या; आणि माझ्या उत्तरेस देवमय, शुभ असा खात (कुंड) तयार करा।

Verse 20

तत्र निक्षिप्यतां वारि सर्वरोगविनाशनम् । सर्वपापहरं दिव्यं सर्वैरपि सुरादिभिः

तेथे ते जल अर्पण करून ठेवावे—दिव्य, सर्व पाप हरिणारे व सर्व रोग नाश करणारे—देवगणांसह सर्वांनी।

Verse 21

एवमुक्ताः सुराः सर्वे खातं कृत्वा तथोत्तरे । वयस्त्रिंशत्कोटिगणैर्मुक्तं तत्तीर्थजं जलम्

असे सांगितल्यावर सर्व देवांनी उत्तरेस तसेच खात केले; आणि तीस कोटी गणांच्या समूहांनी ते तीर्थज जल तेथे सोडले।

Verse 22

प्रोचुस्ते सहिताः सर्वे विरूपाक्षपुरोगमाः । यः कश्चिद्देवखातेऽस्मिन्मृदालम्भनपूर्वकम्

मग विरूपाक्षाच्या नेतृत्वाखाली ते सर्व एकत्र म्हणाले—“जो कोणी या देवखातात प्रथम पवित्र मृदा आलंबून (ग्रहण करून)…”

Verse 23

स्नानं कृत्वा रविदिने संस्नाय नर्मदाजले । श्राद्धं कृत्वा पितृभ्यो वै दानं दत्त्वा स्वशक्तितः

रविवारी स्नान करून, नर्मदाजलात विधिपूर्वक स्नान करून, पितरांसाठी श्राद्ध करून आणि आपल्या शक्तीनुसार दान देऊन…

Verse 24

पूजयिष्यति पिङ्गेशं तस्य वासस्त्रिविष्टपे । भविष्यति सुरैरुक्तं शृणोति सकलं जगत्

तो पिङ्गेशाचे पूजन करील; त्याला त्रिविष्टप (स्वर्ग) येथे वास प्राप्त होईल. देवांनी उच्चारलेले हे वचन सर्व जग ऐकते.

Verse 25

आमया भुवि मर्त्यानां क्षयरोगविचर्चिकाः । व्याधयो विकृताकाराः कासश्वासज्वरोद्भवाः

पृथ्वीवर मर्त्यांमध्ये रोग उत्पन्न होतात—क्षयरोग व त्वचारोग, देह विकृत करणाऱ्या अनेक व्याधी, तसेच खोकला, श्वासकष्ट व ज्वर.

Verse 26

एकद्वित्रिचतुर्थाहा ये ज्वरा भूतसम्भवाः । ये चान्ये विकृता दोषा दद्रुश्च कामलं तथा

एक, दोन, तीन किंवा चार दिवस टिकणारे ज्वर—जे भूतसम्भव म्हणतात—आणि इतर विकृत दोष, दाद व काविळ (कामला) हेही येथे सांगितले आहेत.

Verse 27

दिनैस्ते सप्तभिर्यान्ति नाशं स्नानैर्रवेर्दिने । शतभेदप्रभिन्ना ये कुष्ठा बहुविधास्तथा

रविवारी केलेल्या स्नानांनी ते सात दिवसांत नष्ट होतात. शंभर भेदांनी विभागलेले अनेक प्रकारचे कुष्ठही तसेच (शमतात).

Verse 28

शतमादित्यवाराणां स्नायादष्टोत्तरं तु यः । सम्पूज्य शङ्करं दद्यात्तिलपात्रं द्विजातये

जो शंभर आठ आदित्यवारांना स्नान करील आणि विधिपूर्वक शंकराची पूजा करून द्विजास तिळांनी भरलेले पात्र दान देईल।

Verse 29

नश्यन्ति तस्य कुष्ठानि गरुडेनेव पन्नगाः । एवमुक्त्वा गताः सर्वे त्रिदशास्त्रिदशालयम्

त्याचे कुष्ठरोग गरुडासमोर सर्प जसे नष्ट होतात तसेच नष्ट होतात। असे सांगून सर्व देव आपापल्या दिव्य धामास गेले।

Verse 30

मार्कण्डेय उवाच । नदीषु देवखातेषु तडागेषु सरित्सु च । स्नानं समाचरेन्नित्यं नरः पापैः प्रमुच्यते

मार्कण्डेय म्हणाले—नद्यांत, देवखात कुंडांत, तळ्यांत व सरितांत मनुष्याने नित्य स्नान करावे; तो पापांपासून मुक्त होतो।

Verse 31

षष्टितीर्थसहस्रेषु षष्टितीर्थशतेषु च । यत्फलं स्नानदानेषु देवखाते ततोऽधिकम्

साठ हजार व साठशे तीर्थांत स्नान-दानाने जे फळ मिळते, देवखातात त्याहून अधिक फळ प्राप्त होते।

Verse 32

देवखातेषु यः स्नात्वा तर्पयित्वा पितॄन्नृप । पूजयेद्देवदेवेशं पिङ्गलेश्वरमुत्तमम्

हे नृपा, जो देवखातात स्नान करून पितरांचे तर्पण करील आणि देवदेवेश श्रेष्ठ पिंगलेश्वराची पूजा करील।

Verse 33

सोऽश्वमेधस्य यज्ञस्य वाजपेयस्य भारत । द्वयोः पुण्यमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा

हे भारत, तो अश्वमेध यज्ञ व वाजपेय यज्ञ—या दोन्हींचे पुण्य प्राप्त करतो; येथे विचार किंवा शंका करण्याचे कारण नाही।

Verse 176

अध्यायः

अध्याय—हे अध्यायाचे शीर्षक/समाप्तीचिन्ह आहे।