Adhyaya 54
या अध्यायात नैतिक कारण‑परिणाम आणि त्यावरील प्रायश्चित्ताचा क्रम सांगितला आहे. शिकारीच्या भ्रमात राजा चित्रसेनकडून तपस्वी दीर्घतपांच्या पुत्र ऋक्षशृंगाचा वध होतो. राजा अपराध मान्य करून आश्रमात येतो; शोकाने माता विलाप करत बेशुद्ध पडून प्राण सोडते, आणि इतर पुत्र व स्नुषाही नष्ट होतात—तपस्वीहिंसेचे सामाजिक व कर्मफलाचे गांभीर्य स्पष्ट होते. दीर्घतपा प्रथम राजाची निंदा करतात; नंतर कर्मतत्त्व सांगून म्हणतात की मनुष्य पूर्वकर्माच्या प्रेरणेनेही कृती करतो, तरी फल टळत नाही. ते प्रायश्चित्त ठरवतात—सर्वांचा दाहसंस्कार करून दक्षिण नर्मदातटीच्या प्रसिद्ध शूलभेद तीर्थात अस्थी विसर्जित कराव्यात; हे तीर्थ पाप‑दुःखनाशक मानले आहे. चित्रसेन दाहकर्म करून पायी, अल्पाहार व वारंवार स्नान करत दक्षिणेकडे प्रवास करतो; मार्गात ऋषींना विचारून तीर्थ गाठतो. तेथे तीर्थप्रभावाने एका जीवाचा उद्धारदर्शना‑सदृश अद्भुत संकेत दिसतो, ज्यामुळे स्थानाची सिद्धी पटते. राजा स्नान करून तिळमिश्रित जलाने तर्पण करतो व अस्थी निमज्जित करतो. मृतजन दिव्यरूपाने विमानांसह प्रकट होतात; उन्नत दीर्घतपा राजाला आशीर्वाद देतात की ही विधी आदर्श असून शुद्धी व इच्छित फल देणारी आहे.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततश्चानन्तरं राजा जगामोद्वेगमुत्तमम् । कथं यामि गृहं त्वद्य वाराणस्यामहं पुनः
ईश्वर म्हणाले—त्यानंतर राजा अत्यंत व्याकुळ झाला। तो म्हणाला—“आज मी घरी कसा जाऊ? आणि पुन्हा वाराणसीला कसा परत येऊ?”
Verse 2
ब्रह्महत्यासमाविष्टो जुहोम्यग्नौ कलेवरम् । अथवा तस्य वाक्येन तं गच्छाम्याश्रमं प्रति
“ब्रह्महत्येच्या पापाने ग्रासलेला मी काय अग्नीत माझे शरीर होम करून टाकू? की त्याच्या वचनाप्रमाणे त्या आश्रमाकडे जाऊ?”
Verse 3
कथयामि यथावृत्तं गत्वा तस्य महामुनेः । एवं संचिन्त्य राजासौ जगामाश्रमसन्निधौ
“त्या महामुनीकडे जाऊन जे घडले ते जसेच्या तसे सांगीन।” असे मनात ठरवून राजा आश्रमाजवळ गेला.
Verse 4
ऋक्षशृङ्गस्य चास्थीनि गृहीत्वा स नृपोत्तमः । दृष्टिमार्गे स्थितस्तस्य महर्षेर्भावितात्मनः
ऋक्षशृंगाची अस्थी घेऊन तो श्रेष्ठ राजा, त्या संयमित व शुद्धात्मा महर्षीच्या दृष्टीपथात उभा राहिला.
Verse 5
दीर्घतपा उवाच । आगच्छ स्वागतं तेऽस्तु आसनेऽत्रोपविश्यताम् । अर्घं ददाम्यहं येन मधुपर्कं सविष्टरम्
दीर्घतपा म्हणाले—“या, तुझे स्वागत असो. येथे या आसनावर बस. मी तुला अर्घ्य देतो आणि सत्कारविधीसह मधुपर्कही अर्पण करतो.”
Verse 6
चित्रसेन उवाच । अर्घस्यास्य न योग्योऽहं महर्षे नास्मि भाषणे । मृगमध्यस्थितो विप्रस्तव पुत्रो मया हतः
चित्रसेन म्हणाला—हे महर्षे, या अर्घ्याचा मी योग्य नाही; बोलण्याचाही मी पात्र नाही. हे ब्राह्मण, मृगांच्या मध्ये उभा असलेला तुमचा पुत्र माझ्याकडून मारला गेला।
Verse 7
पुत्रघ्नं विद्धि मां विप्र तीव्रदण्डेन दण्डय । मृगभ्रान्त्या हतो विप्र ऋक्षशृङ्गो महातपाः
हे ब्राह्मण, मला पुत्रघ्न समजा; कठोर दंडाने मला दंडित करा. हे ब्राह्मण, मृग समजून मी त्या महातपस्वी ऋक्षशृंगाला मारले।
Verse 8
इति मत्वा मुनिश्रेष्ठ कुरु मे त्वं यथोचितम् । माता तद्वचनं श्रुत्वा गृहान्निष्क्रम्य विह्वला
असे समजून, हे मुनिश्रेष्ठ, माझ्यासाठी जे योग्य ते करा. ते वचन ऐकून माता व्याकुळ होऊन घरातून बाहेर आली।
Verse 9
हा हतास्मीत्युवाचेदं पपात धरणीतले । विललाप सुदुःखार्ता पुत्रशोकेन पीडिता
ती ‘हाय, मी मारली गेले!’ असे म्हणत रडू लागली आणि जमिनीवर कोसळली. पुत्रशोकाने पीडित, अतिदुःखी होऊन ती विलाप करू लागली।
Verse 10
हा हता पुत्र पुत्रेति करुणं कुररी यथा । विललापातुरा माता क्व गतो मां विहाय वै । मुखं दर्शय चात्मीयं मातरं मां हि मानय
ती ‘हाय, मी मारली गेले—पुत्रा, पुत्रा!’ असे म्हणत कुररी पक्ष्यासारखी करुण रडू लागली. व्याकुळ माता विलाप करू लागली—‘मला सोडून तू कुठे गेलास? आपला चेहरा दाखव; मी तुझी माता आहे, माझा मान राख।’
Verse 11
श्रुताध्ययनसम्पन्नं जपहोमपरायणम् । आगतं त्वां गृहद्वारे कदा द्रक्ष्यामि पुत्रक
हे पुत्रा! श्रुती-अध्ययनाने संपन्न, जप-होमात परायण—तू आमच्या घराच्या दारी आलेला मी केव्हा पाहीन?
Verse 12
लोकोक्त्या श्रूयते चैतच्चन्दनं किल शीतलम् । पुत्रगात्रपरिष्वङ्गश्चन्दनादपि शीतलः
लोकवचन असे की चंदन शीतल असते; पण पुत्राच्या देहाचा परिष्वंग चंदनापेक्षाही अधिक शीतल आहे.
Verse 13
किं चन्दनेन पीयूपबिन्दुना किं किमिन्दुना
आता चंदनाने काय उपयोग? अमृताच्या एका थेंबाने तरी काय? आणि चंद्रही आता मला कशाला?
Verse 14
पुत्रगात्रपरिष्वङ्गपात्रं गात्रं भवेद्यदि
जर हे शरीर पुत्राच्या अंगांना परिष्वंग करण्यास योग्य पात्र झाले असते—हीच इच्छा.
Verse 15
परिष्वजितुमिच्छामि त्वामहं पुत्र सुप्रिय । पञ्चत्वमनुयास्यामि त्वद्विहीनाद्य दुःखिता
हे पुत्रा, हे अतिप्रिय! मला तुला परिष्वंग करावासा वाटतो; आज तुझ्याविना दुःखी होऊन मी पञ्चत्व—मृत्यूच्या मार्गाने जाईन.
Verse 16
एवं विलपती दीना पुत्रशोकेन पीडिता । मूर्छिता विह्वला दीना निपपात महीतले
अशा रीतीने विलाप करीत ती दीन, पुत्रशोकाने पीडित, मूर्च्छित व व्याकुळ होऊन असहायपणे भूमीवर कोसळली।
Verse 17
भार्यां च पतितां दृष्ट्वा पुत्रशोकेन पीडिताम् । चुकोप स मुनिस्तत्र चित्रसेनाय भूभृते
पत्नी भूमीवर पडलेली व पुत्रशोकाने व्याकुळ झालेली पाहून, तो मुनि तेथे भूमिपती राजा चित्रसेनावर संतापला।
Verse 18
दीर्घतपा उवाच । याहि याहि महापाप मा मुखं दर्शयस्व मे । किं त्वया घातितो विप्रो ह्यकामाच्च सुतो मम
दीर्घतपा म्हणाले—“जा, जा, महापापी! मला तुझे मुख दाखवू नकोस. वैर नसताना तू माझ्या ब्राह्मण पुत्राचा वध का केलास?”
Verse 19
ब्रह्महत्या भविष्यन्ति बह्व्यस्ते वसुधाधिप । सकुटुम्बस्य मे त्वं हि मृत्युरेष उपस्थितः
हे वसुधाधिप! तुझ्यावर अनेक ब्रह्महत्येचे पाप येईल; माझ्या सकुटुंबासाठी तू साक्षात् मृत्यूच येथे उभा आहेस।
Verse 20
एवमुक्त्वा ततो विप्रो विचिन्त्य च पुनःपुनः । परित्यज्य तदा क्रोधं मुनिभावाज्जगाद ह
असे बोलून तो ब्राह्मण पुन्हापुन्हा विचार करू लागला; मग क्रोध सोडून, मुनिभावाने त्याने पुन्हा सांगितले।
Verse 21
दीर्घतपा उवाच । उद्वेगं त्यज भो वत्स दुरुक्तं गदितो मया । पुत्रशोकाभिभूतेन दुःखतप्तेन मानद
दीर्घतपा म्हणाले—अरे वत्सा, उद्वेग सोड. पुत्रशोकाने व्याकुळ होऊन आणि दुःखाने दग्ध होऊन मी कठोर वचन बोललो; हे मानद, मला क्षमा कर.
Verse 22
किं करोति नरः प्राज्ञः प्रेर्यमाणः स्वकर्मभिः । प्रागेव हि मनुष्याणां बुद्धिः कर्मानुसारिणी
स्वकर्मांनी प्रेरित होऊन चालणारा प्राज्ञ मनुष्यही काय करू शकतो? कारण मनुष्याची बुद्धी व मन कर्मानुसारच चालतात.
Verse 23
अनेनैव विधानेन पञ्चत्वं विहितं मम । हत्यास्तव भविष्यन्ति पूर्वमुक्ता न संशयः
याच विधानेने माझे पंचत्व (मृत्यू) ठरले आहे. आणि तुझ्याबाबत मी पूर्वी सांगितलेल्या हत्या नक्कीच घडतील—यात संशय नाही.
Verse 24
ब्रह्मक्षत्रविशां मध्ये शूद्रचण्डालजातिषु । कस्त्वं कथय सत्यं मे कस्माच्च निहतो द्विजः
ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र-चांडाल जातींमध्ये—तू कोण आहेस? मला सत्य सांग; आणि तो द्विज कोणत्या कारणाने मारला गेला?
Verse 25
चित्रसेन उवाच । विज्ञापयामि विप्रर्षे क्षन्तव्यं ते ममोपरि । नाहं विप्रोऽस्मि वै तात न वैश्यो न च शूद्रजः
चित्रसेन म्हणाला—हे विप्रर्षे, मी निवेदन करतो; माझ्यावर क्षमा करावी. तात, मी ना ब्राह्मण आहे, ना वैश्य, ना शूद्रजन्माचा.
Verse 26
न व्याधश्चान्त्यजातो वा क्षत्रियोऽहं महामुने । काशीराजो मृगान् हन्तुमागतो वनमुत्तमम्
हे महामुने! मी ना व्याध आहे, ना अंत्यजात; मी क्षत्रिय—काशीचा राजा—मृगांचा वध करण्यासाठी या उत्तम वनात आलो आहे।
Verse 27
भ्रान्त्या निपातितो ह्येष मृगरूपधरो मुनिः । इदानीं तव पादान्ते संश्रितः पातकान्वितः
भ्रमामुळे मी मृगरूप धारण केलेल्या या मुनीस पाडले. आता पापभाराने ग्रस्त होऊन मी तुमच्या चरणांशी शरण आलो आहे।
Verse 28
किं कर्तव्यं मया विप्र उपायं कथयस्व मे
हे विप्र! मी काय करावे? माझ्यासाठी उपाय सांगावा।
Verse 29
दीर्घतपा उवाच । ब्रह्महत्या न शक्येताप्येका निस्तरितुं प्रभो । दशैका च कथं शक्यास्ताः शृणुष्व नरेश्वर
दीर्घतपा म्हणाले—हे प्रभो! एक ब्रह्महत्या सुद्धा पार करणे कठीण; मग दहा कशा निस्तरतील? हे नरेश्वर, ऐक।
Verse 30
चत्वारो मे सुता राजन् सभार्या मातृपूर्वकाः । मया सह न जीवन्ति ऋक्षशृङ्गस्य कारणे
हे राजन्! माझे चार पुत्र—पत्नींसह, आणि त्यांच्या मातेसह—ऋक्षशृंगाच्या कारणामुळे माझ्याबरोबर राहत नाहीत।
Verse 31
उपायं शोभनं तात कथयिष्ये शृणुष्व तम् । शक्रोऽपि यदि तं कर्तुं सुखोपायं नरेश्वर
तात, मी तुला एक शोभन उपाय सांगतो—तो ऐक. हे नरेश्वर, शक्र (इंद्र) जरी तो करील, तरी तोही त्याला सुखकर व सोपा उपायच ठरेल.
Verse 32
सकुटुम्बं समस्तं मां दाहयित्वानले नृप । अस्थीनि नर्मदातोये शूलभेदे विनिक्षिप
हे नृप, मला माझ्या समस्त कुटुंबासह अग्नीत दहन कर. नंतर माझी अस्थी नर्मदेच्या जलात, शूलभेद तीर्थी, विसर्जित कर.
Verse 33
नर्मदादक्षिणे कूले शूलभेदं हि विश्रुतम् । सर्वपापहरं तीर्थं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम्
नर्मदेच्या दक्षिण तीरावर ‘शूलभेद’ हे प्रसिद्ध तीर्थ आहे—ते उत्तम तीर्थ सर्व पापांचे हरण करणारे व सर्व दुःखांचा नाश करणारे आहे.
Verse 34
शुचिर्भूत्वा ममास्थीनि तत्र तीर्थे विनिक्षिप । मोक्ष्यसे सर्वपापैस्त्वं मम वाक्यान्न संशयः
शुचिर्भूत होऊन त्या तीर्थात माझी अस्थी ठेव. माझ्या वचनाने तू सर्व पापांतून मुक्त होशील—यात संशय नाही.
Verse 35
राजोवाच । आदेशो दीयतां तात करिष्यामि न संशयः । समस्तं मेऽस्ति यत्किंचिद्राज्यं कोशः सुहृत्सुताः
राजा म्हणाला: तात, आज्ञा द्या; मी निःसंशय करीन. माझ्याकडे जे काही आहे—राज्य, कोश, मित्र आणि पुत्र—सर्व (तुमच्या आदेशासाठी) आहे.
Verse 36
तवाधीनं महाविप्र प्रयच्छामि प्रसीद मे । परस्परं विवदतोर्विप्र राज्ञोस्तदा नृप
हे महाविप्र! मी स्वतःला तुमच्या अधीन अर्पण करीत आहे; माझ्यावर प्रसन्न व्हा. तेव्हा, हे नृप, त्या वेळी ब्राह्मण व राजा परस्पर वाद घालीत संवाद करू लागले.
Verse 37
स्फुटित्वा हृदयं शीघ्रं मुनिभार्या मृता तदा । पुत्रशोकसमाविष्टा निर्जीवा पतिता क्षितौ
तेव्हा मुनिपत्नी पुत्रशोकाने व्याकुळ होऊन, हृदय फुटल्याने शीघ्र मरण पावली आणि निर्जीव होऊन भूमीवर कोसळली.
Verse 38
पुत्राश्च मातृशोकेन सर्वे पञ्चत्वमागताः । स्नुषाश्चैव तदा सर्वा मृताश्च सह भर्तृभिः
मातेच्या शोकाने पुत्रही सर्वजण मृत्युमुखी पडले. त्याच वेळी सर्व स्नुषा आपल्या पतींसह मरण पावल्या.
Verse 39
पञ्चत्वं च गताः सर्वे मुनिमुख्या नृपोत्तम । विप्रानाह्वापयामास ये तत्राश्रमवासिनः
हे नृपोत्तम! सर्वजण पञ्चत्वास गेल्यावर, मुनिश्रेष्ठाने त्या आश्रमात राहणाऱ्या ब्राह्मणांना बोलावले.
Verse 40
तेभ्यो निवेदयामास यथावृत्तं नृपोत्तमः । स तैस्तदाभ्यनुज्ञातः काष्ठान्यादाय यत्नतः
नृपोत्तमाने त्यांना घडलेले सर्व वृत्तांत सांगितले. त्यांची अनुमती मिळताच तो यत्नपूर्वक काष्ठ (चितेची लाकडे) गोळा करू लागला.
Verse 41
दाहं संचयनं चक्रे चित्रसेनो महीपतिः । ऋक्षशृङ्गादिसर्वेषां गृहीत्वास्थीनि यत्नतः
महीपती चित्रसेनाने दाहसंस्कार व अस्थिसंचयन केले; आणि ऋक्षशृंग इत्यादी सर्वांची अस्थी यत्नपूर्वक गोळा करून पुढे निघाला।
Verse 42
याम्याशां प्रस्थितो राजा पादचारी महीपते । न शक्नोति यदा गन्तुं छायामाश्रित्य तिष्ठति
हे महीपते, राजा दक्षिण दिशेकडे पायी चालत निघाला; जेव्हा पुढे जाता येईना, तेव्हा सावलीचा आश्रय घेऊन थांबला।
Verse 43
विश्रम्य च पुनर्गच्छेद्भाराक्रान्तो महीपतिः । सचैलं कुरुते स्नानं मुक्त्वास्थीनि पदे पदे
भाराने दबलेला महीपती विश्रांती घेऊन पुन्हा पुढे जाई; वस्त्रांसह स्नान करी आणि चालता चालता पावलोपावली अस्थी टाकीत जाई।
Verse 44
पिबेज्जलं निराहारः स गच्छन् दक्षिणामुखः । अचिरेणैव कालेन संगतो नर्मदातटम्
तो निराहार राहून फक्त पाणी पित दक्षिणाभिमुख चालत राहिला; आणि अल्पावधीतच नर्मदेच्या तीरावर पोहोचला।
Verse 45
आश्रमस्थान् द्विजान् दृष्ट्वा पप्रच्छ पृथिवीपतिः
आश्रमात राहणाऱ्या द्विजांना पाहून पृथिवीपतीने त्यांना प्रश्न विचारला।
Verse 46
चित्रसेन उवाच । कथ्यतां शूलभेदस्य मार्गं मे द्विजसत्तमाः । येन यामि महाभागाः स्वकार्यार्थस्य सिद्धये
चित्रसेन म्हणाला—हे द्विजश्रेष्ठांनो, मला शूलभेदाचा मार्ग सांगा. हे महाभागांनो, ज्या वाटेने जाऊन माझे कार्य सिद्ध होईल.
Verse 47
मुनय ऊचुः । इतः क्रोशान्तरादर्वाक्तीर्थं परमशोभनम् । नर्मदादक्षिणे कूले ततो द्रक्ष्यसि नान्यथा
मुनी म्हणाले—इथून एक क्रोशाच्या आत परम शोभन ‘अर्वाक-तीर्थ’ आहे. नर्मदेच्या दक्षिण तीरावर तू ते नक्की पाहशील; अन्यथा नाही.
Verse 48
ऋषिवाक्येन राजासौ शीघ्रं गत्वा नरेश्वरः । स ददर्श ततः शीघ्रं बहुद्विजसमाकुलम्
ऋषींच्या वचनाप्रमाणे तो नरेश्वर राजा त्वरेने निघाला. आणि लवकरच त्याने अनेक द्विजांनी गजबजलेले स्थान पाहिले.
Verse 49
बहुद्रुमलताकीर्णं बहुपुष्पोपशोभितम् । ऋक्षसिंहसमाकीर्णं नानाव्रतधरैः शुभैः
ते स्थान अनेक वृक्ष-लतांनी व्यापलेले, पुष्पांनी शोभिवंत होते; अस्वल व सिंह यांची वर्दळ होती, तसेच नानाव्रतधारी शुभ तपस्वींनीही ते भरलेले होते.
Verse 50
एकपादास्थिताः केचिदपरे सूर्यदृष्टयः । एकाङ्गुष्ठ स्थिताः केचिदूर्ध्वबाहुस्थिताः परे
काही जण एक पायावर उभे होते, काही सूर्याकडे दृष्टि लावून होते. काही एकाच अंगठ्यावर तोलून होते, तर काही उर्ध्वबाहू करून उभे होते.
Verse 51
दिनैकभोजनाः केचित्केचित्कन्दफलाशनाः । त्रिरात्रभोजनाः केचित्पराकव्रतिनोऽपरे
काही जण दिवसातून एकदाच भोजन करीत, काही कंद-मूळ व फळांवर राहात. काही त्रिरात्रांनी एकदा भोजन करीत, तर काही पराक-व्रताचे अनुष्ठान करीत.
Verse 52
चान्द्रायणरताः केचित्केचित्पक्षोपवासिनः । मासोपवासिनः केचित्केचिदृत्वन्तपारणाः
काही चान्द्रायण-व्रतात रत होते, काही पक्षोपवास करीत. काही मासोपवास करीत, तर काही ऋतूच्या शेवटीच पारणे करीत.
Verse 53
योगाभ्यासरताः केचित्केचिद्ध्यायन्ति तत्पदम् । शीर्णपर्णाशिनः केचित्केचिच्च कटुकाशनाः
काही योगाभ्यासात रत होते, काही त्या परम पदाचे ध्यान करीत. काही सुकलेली पाने खात, तर काही कटू आहारावर राहात—अशा रीतीने ते संयमित तपात स्थित होते.
Verse 54
। अध्याय
“अध्याय”—हे अध्याय-चिन्ह (समाप्ती/संक्रमण) आहे.
Verse 55
एवंविधान् द्विजान् दृष्ट्वा जानुभ्यामवनिं गतः । प्रणम्य शिरसा राजन्राजा वचनमब्रवीत्
अशा प्रकारचे द्विज पाहून राजा गुडघ्यांवर बसून भूमीवर नतमस्तक झाला. मस्तक झुकवून प्रणाम करून, हे राजन्, राजाने हे वचन उच्चारले.
Verse 56
चित्रसेन उवाच । कस्मिन्देशे च तत्तीर्थं सत्यं कथयत द्विजाः । येनाभिवाञ्छिता सिद्धिः सफला मे भविष्यति
चित्रसेन म्हणाला—ते तीर्थ कोणत्या देशात आहे? हे द्विजहो, सत्य सांगावे, ज्यायोगे माझी अभिलषित सिद्धी निश्चयाने सफल होईल।
Verse 57
ऋषय ऊचुः । धन्वन्तरशतं गच्छ भृगुतुङ्गस्य मूर्धनि । कुण्डं द्रक्ष्यसि तत्पूर्णं विस्तीर्णं पयसा शिवम्
ऋषी म्हणाले—भृगुतुङ्गाच्या शिखरावर शंभर धन्वंतर जा; तेथे पवित्र जलाने परिपूर्ण, विस्तीर्ण व शिवमंगल असे एक कुण्ड तुला दिसेल।
Verse 58
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा गतः कुण्डस्य सन्निधौ । दृष्ट्वा चैव तु तत्तीर्थं भ्रान्तिर्जाता नृपस्य वै
त्यांचे वचन ऐकून तो कुण्डाजवळ गेला. पण ते तीर्थ पाहताच राजाच्या मनात खरोखरच भ्रम उत्पन्न झाला।
Verse 59
ततो विस्मयमापन्नश्चिन्तयन्वै मुहुर्मुहुः । आकाशस्थं ददर्शासौ सामिषं कुररं नृपः
मग तो विस्मयाने भरून तो वारंवार विचार करू लागला. तेव्हा राजाने आकाशात मांस घेऊन उडणारा एक कुरर पक्षी पाहिला।
Verse 60
भ्रममाणं गृहीताहिं वध्यमानं निरामिषैः । परस्परं च युयुधुः सर्वेऽप्यामिषकाङ्क्षया
तो गरगर फिरत साप पकडून होता आणि मांस नसलेल्या इतर पक्ष्यांकडून मार खाऊ लागला. मांसाच्या लालसेने प्रेरित होऊन ते सर्व परस्परांशी झुंजत होते।
Verse 61
हतश्चञ्चुप्रहारेण स ततः पतितोऽंभसि । शूलेन शूलिना यत्र भूभागो भेदितः पुरा
चोचीच्या प्रहाराने तो हत झाला आणि मग पाण्यात पडला—ज्या ठिकाणी पूर्वी त्रिशूलधारी शंकरांनी आपल्या त्रिशूळाने भूमी भेदून विदीर्ण केली होती।
Verse 62
तत्तीर्थस्य प्रभावेण स सद्यः पुरुषोऽभवत् । विमानस्थं ददर्शासौ पुमांसं दिव्यरूपिणम्
त्या तीर्थाच्या प्रभावाने तो तत्क्षणी मनुष्य झाला. आणि राजाने दिव्य तेजस्वी रूपाचा पुरुष विमानात आरूढ झालेला पाहिला।
Verse 63
गन्धर्वाप्सरसो यक्षास्तं यान्तं तुष्टुवुर्दिवि । अप्सरोगीयमाने तु गते सूर्यस्य मूर्धनि । चित्रसेनस्ततस्तस्मिन्नाश्चर्यं परमं गतः
तो निघून जात असता आकाशात गंधर्व, अप्सरा आणि यक्ष यांनी त्याची स्तुती केली. अप्सरांचे गायन चालू असताना आणि सूर्य मध्याह्नी शिरोभागी असता, राजा चित्रसेन परम आश्चर्याने थक्क झाला।
Verse 64
ऋषिणा कथितं यद्वत्तद्वत्तीर्थं न संशयः । हृष्टरोमाभवद्दृष्ट्वा प्रभावं तीर्थसम्भवम्
‘ऋषींनी जसे सांगितले तसेच हे तीर्थ आहे—यात संशय नाही.’ तीर्थजन्य प्रभाव पाहून त्याच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले।
Verse 65
ममाद्य दिवसो धन्यो यस्मादत्र समागतः । अस्थीनि भूमौ निक्षिप्य स्नानं कृत्वा यथाविधि
‘आजचा माझा दिवस धन्य आहे, कारण मी येथे आलो आहे.’ अस्थी भूमीवर ठेवून त्याने विधिपूर्वक स्नान केले।
Verse 66
तिलमिश्रेण तोयेनातर्पयत्पितृदेवताः । गृह्यास्थीनि ततो राजा चिक्षेपान्तर्जले तदा
तिळमिश्रित जलाने त्याने पितृदेवतांचे तर्पण केले. मग राजाने अस्थी उचलून त्या वेळीच जलात प्रवाहित केल्या.
Verse 67
क्षणमेकं ततो वीक्ष्य राजोर्द्ध्ववदनः स्थितः । तान् ददर्श पुनः सर्वान् दिव्यरूपधराञ्छुभान्
क्षणभर पाहून राजा ऊर्ध्वमुख होऊन उभा राहिला. मग त्याने पुन्हा सर्वांना पाहिले—ते शुभ, तेजस्वी व दिव्यरूपधारी होते.
Verse 68
दिव्यवस्त्रैश्च संवीतान् दिव्याभरणभूषितान् । विमानैर्विविधैर्दिव्यैरप्सरोगणसेवितैः
ते दिव्य वस्त्रांनी आवृत व दिव्य आभरणांनी भूषित होते; विविध दिव्य विमानांत, अप्सरागणांच्या सेवेत विराजमान होते.
Verse 69
पृथग्भूतांश्च तान् सर्वान् विमानेषु व्यवस्थितान् । उत्पत्तिवत्समालोक्य राजा संहर्षी सोऽभवत्
त्यांना सर्वांना वेगवेगळे, आपापल्या विमानांत स्थित—जणू नव्याने प्रकट झालेले—पाहून राजा हर्षाने भरून गेला.
Verse 70
ऋषिर्विमानमारूढश्चित्रसेनमथाब्रवीत् । भोभोः साधो महाराज चित्रसेन महीपते
मग ऋषी विमानावर आरूढ होऊन चित्रसेनास म्हणाले—“भो भो साधो! हे महाराज चित्रसेन, हे महीपते!”
Verse 71
त्वत्प्रसादान्नृपश्रेष्ठ गतिर्दिव्या ममेदृषी । जातेयं यत्त्वया कार्यं कृतं परमशोभनम्
हे नृपश्रेष्ठ! तुझ्या कृपेने मला ही दिव्य गती प्राप्त झाली. तू केलेले कार्य परम शोभन व अत्यंत पुण्यकारक आहे.
Verse 72
स्वसुतोऽपि न शक्नोति पित्ःणां कर्तुमीदृशम् । मदीयवचनात्तात निष्पापस्त्वं भविष्यसि
स्वतःचा पुत्रही पितरांसाठी अशी सेवा करू शकत नाही. पण हे तात! माझ्या वचनाने तू निष्पाप होशील.
Verse 73
फलं प्राप्स्यसि राजेन्द्र कामिकं मनसेप्सितम् । आशीर्वादांस्ततो दत्त्वा चित्रसेनाय धीमते । स्वर्गं जगाम ससुतस्ततो दीर्घतपा मुनिः
हे राजेन्द्र! मनास इच्छित असे काम्य फळ तुला नक्की मिळेल. असे म्हणून धीमान चित्रसेनाला आशीर्वाद देऊन, दीर्घ तप करणारे मुनि पुत्रासह स्वर्गास गेले.