Adhyaya 189

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र तीर्थं परमशोभनम् । उदीर्णो यत्र वाराहो ह्यभवद्धरणीधरः

श्रीमार्कण्डेय म्हणाले—हे राजेन्द्र! त्यानंतर त्या परम शोभन तीर्थास जावे, जिथे उदीर्ण वराह प्रकट होऊन धरणीधर—पृथ्वीचा धारक—झाला होता.

Verse 2

धन्वदंष्ट्रां करालाग्रां बिभ्रच्च पृथिवीमिमाम् । स एव पञ्चमः प्रोक्तो वाराहो मुक्तिदायकः

भयानक, तीक्ष्ण अग्र असलेले दात धारण करून आणि हीच पृथ्वी उचलून धरणारा तोच वराह ‘पंचम’ म्हणून सांगितला आहे—मुक्तिदायक वराहरूप।

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच । कथमुदीर्णरूपोऽभूद्वाराहो धरणीधरः । वाराहत्वं गतः केन पञ्चमः केन संज्ञितः

युधिष्ठिर म्हणाला: “धरणी धारण करणारा वराह तो महान रूप कसा प्रकट झाला? कोणामुळे त्याने वराहत्व स्वीकारले, आणि त्याला ‘पंचम’ अशी संज्ञा का दिली?”

Verse 4

मार्कण्डेय उवाच । आदिकल्पे पुरा राजन्क्षीरोदे भगवान् हरिः । शेते स भोगिशयने योगनिद्राविमोहितः

मार्कंडेय म्हणाला: “हे राजन्, आदिकल्पात भगवान् हरि क्षीरसागरात शेषनागाच्या शय्येवर योगनिद्रेत निमग्न होऊन शयन करीत होते।”

Verse 5

बभूव नृपतिश्रेष्ठ गत्वा वै देवसंनिधौ । अवोचद्भारखिन्नाहं गमिष्यामि रसातलम्

हे नृपतिश्रेष्ठ, (पृथ्वी) देवांच्या सन्निधीत जाऊन म्हणाली: “मी भाराने खिन्न झाले आहे; आता मी रसातळाला जाईन.”

Verse 6

दृष्ट्वा देवाः समुद्विग्ना गता यत्र जनार्दनः । तुष्टुवुर्वाग्भिरिष्टाभिः केशवं जगत्पतिम्

हे पाहून देव अत्यंत व्याकुळ होऊन जिथे जनार्दन होते तिथे गेले आणि प्रिय स्तुतिवचनांनी जगत्पती केशवाची स्तुती करू लागले.

Verse 7

देवा ऊचुः । नमो नमस्ते देवेश सुरार्तिहर सर्वग । विश्वमूर्ते नमस्तुभ्यं त्राहि सर्वान्महद्भयात्

देव म्हणाले—हे देवेश! तुला पुनःपुन्हा नमस्कार. हे सुरार्तिहर, सर्वव्यापी! हे विश्वमूर्ते, तुला नमस्कार. या महान भयापासून आम्हा सर्वांचे रक्षण कर.

Verse 8

इत्युक्तो दैवतैर्देवो ह्युवाच किमुपस्थितम् । कार्यं वदध्वं मे देवा यत्कृत्यं मा चिरं कृथाः

देवतांनी असे म्हटल्यावर भगवान म्हणाले—“काय घडले आहे? हे देवा, मला कोणते कार्य करावयाचे आहे ते सांगा; जे कर्तव्य आहे ते सांगण्यात विलंब करू नका.”

Verse 9

देवा ऊचुः । धरा धरित्री भूतानां भारोद्विग्ना निमज्जति । तामुद्धर हृषीकेश लोकान्संस्थापय स्थितौ

देव म्हणाले—“भूतांना धारण करणारी धरित्री भाराने व्याकुळ होऊन बुडत आहे. हे हृषीकेश! तिला उचल आणि लोकांना त्यांच्या योग्य स्थैर्यात पुन्हा स्थापित कर.”

Verse 10

एवमुक्तः सुरैः सर्वैः केशवः परमेश्वरः । वाराहं रूपमास्थाय सर्वयज्ञमयं विभुः

सर्व देवांनी असे म्हटल्यावर परमेश्वर केशवाने वाराह-रूप धारण केले—तो सर्वव्यापी प्रभु, जो सर्व यज्ञांचा सारस्वरूप आहे.

Verse 11

दंष्ट्राकरालं पिङ्गाक्षं समाकुञ्चितमूर्धजम् । कृत्वाऽनन्तं पादपीठं दंष्ट्राग्रेणोद्धरन्भुवम्

भयंकर दाढांनी युक्त, पिंगल नेत्रांचा, केस उभे व वाकडे झालेले—अनंताला पादपीठ करून, दाढेच्या टोकावर पृथ्वी उचलून धरली.

Verse 12

सपर्वतवनामुर्वीं समुद्रपरिमेखलाम् । उद्धृत्य भगवान् विष्णुरुदीर्णः समजायत

पर्वत-वनांसह, समुद्रपरिमेखला पृथ्वी उचलून भगवान विष्णू तेजस्वी महिमेसह उदित झाले।

Verse 13

दर्शयन्पञ्चधात्मानमुत्तरे नर्मदातटे । तथाद्यं कोरलायां तु द्वितीयं योधनीपुरे

नर्मदेच्या उत्तरेकाठी त्यांनी पाच रूपांनी दर्शन दिले—पहिले कोरला येथे, दुसरे योधनीपुर येथे।

Verse 14

जयक्षेत्राभिधाने तु जयेति परिकीर्तितम् । असुरान्मोहयल्लिङ्गस्तृतीयः परिकीर्तितः

‘जयक्षेत्र’ या नावाच्या स्थानी तो ‘जय’ म्हणून कीर्तित आहे; तेथे असुरांना मोहविणारा लिंग तिसरा म्हणून सांगितला आहे।

Verse 15

पावनाय जगद्धेतोः स्थितो यस्माच्छशिप्रभः । अतस्तु नृपशार्दूल श्वेत इत्याभिधीयते

जगद्धेतू प्रभूच्या पावनासाठी तो तेथे चंद्रप्रभेसारखा दीप्त होऊन स्थित आहे; म्हणून, हे नृपशार्दूल, तो ‘श्वेत’ म्हणून ओळखला जातो।

Verse 16

उद्धृत्य जगतां देवीमुदीर्णो भृगुकच्छके । ततः पञ्चम उदीर्णो वराह इति संज्ञितः

जगतांची देवी पृथ्वी उचलून तो भृगुकच्छक येथे महिमेसह उदित झाला; तेव्हा पाचवे उदात्त रूप ‘वराह’ या नावाने प्रसिद्ध झाले।

Verse 17

इति पञ्चवराहास्ते कथितः पाण्डुनन्दन । युगपद्दर्शनं चैषां ब्रह्महत्यां व्यपोहति

हे पांडुनंदना! असे हे पाच वराह तुला कथन केले. यांचा एकाच वेळी दर्शन ब्रह्महत्येसारखे पापही दूर करते.

Verse 18

ज्येष्ठे मासि सिते पक्ष एकादश्यां विशेषतः । गत्वा ह्यादिवराहं तु सम्प्राप्ते दशमीदिने

ज्येष्ठ मासाच्या शुक्ल पक्षात, विशेषतः एकादशीला—दशमीचा दिवस प्राप्त झाल्यावर—आदि-वराहाच्या दर्शनास जावे.

Verse 19

हविष्यमन्नं भुञ्जीयाल्लघुसायं गते रवौ । रात्रौ जागरणं कुर्याद्वाराहे ह्यादिसंज्ञके

रवू अस्ताला गेल्यावर हलके सायंकाळचे हविष्य-अन्न घ्यावे. रात्री ‘आदि’ संज्ञक वराह-क्षेत्री जागरण करावे.

Verse 20

ततः प्रभाते ह्युषसि संस्नात्वा नर्मदाजले । संतर्प्य पितृदेवांश्च तिलैर्यवविमिश्रितैः

नंतर प्रभाती उषःकाळी नर्मदेच्या जळात स्नान करून, तीळ व जव मिश्रित अर्पणाने पितर व देव यांना संतर्पित करावे.

Verse 21

धेनुं दद्याद्द्विजे योग्ये सर्वाभरणभूषिताम् । निर्ममो निरहङ्कारो दानं दद्याद्द्विजातये

योग्य द्विजाला सर्वाभरणांनी भूषित धेनू दान द्यावी. ममता व अहंकार त्यागून द्विजात्यास दान द्यावे.

Verse 22

गत्वा सम्पूजयेद्देवं वाराहं ह्यादिसंज्ञितम् । अनेन विधिना पूज्य पश्चाद्गच्छेज्जयं त्वरन्

तेथे जाऊन ‘आदि’ म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या भगवान् वराहाचे विधिपूर्वक संपूर्ण पूजन करावे। या विधीने पूजन करून नंतर त्वरेने ‘जय’ नावाच्या स्थानी जावे।

Verse 23

त्वरितं तु जयं गत्वा पूर्वकं विधिमाचरेत् । अश्वं दद्याद्द्विजाग्र्याय जयपूर्वाभिनिर्गतम्

त्वरेने ‘जय’ येथे जाऊन पूर्वोक्त विधीचे आचरण करावे। ‘जय’ प्रदेशातून निघालेला घोडा श्रेष्ठ ब्राह्मणास दान द्यावा।

Verse 24

लिङ्गे चैव तिला देयाः श्वेते हिरण्यमेव च । उदीर्णे च भुवं दद्यात्पूर्वकं विधिमाचरेत्

लिंगस्थानी तिळ अर्पण करावे आणि श्वेत सुवर्णही द्यावे। ‘उदीर्ण’ येथे भूमिदान करावे व पूर्वोक्त विधीचे आचरण करावे।

Verse 25

अनस्तमित आदित्ये वराहान्पञ्च पश्यतः । यत्फलं लभते पार्थ तदिहैकमनाः शृणु

हे पार्था! सूर्य अस्त न होताना पाच वराहांचे दर्शन केल्याने जे फळ मिळते, ते येथे एकाग्र मनाने ऐक.

Verse 26

ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वङ्गनागमः । एभिस्तु सह संयोगो विश्वस्तानां च वञ्चनम्

ब्रह्महत्या, मद्यपान, चोरी, गुरुच्या पत्नीशी संबंध—अशा पापांशी संगत, आणि विश्वास ठेवणाऱ्यांची फसवणूक—हे घोर अपराध आहेत.

Verse 27

स्वसृदुहितृभगिनीकुलदारोपबृंहणम् । आ जन्ममरणाद्यावत्पापं भरतसत्तम

स्वस्र, कन्या, भगिनी, नातलग स्त्रिया वा कुलवधू यांच्याशी संग केल्याने होणारे पाप, हे भरतश्रेष्ठा, जन्म-मरणाच्या फेर्‍यापर्यंत टिकून राहते।

Verse 28

तीर्थपञ्चकपूतस्य वैष्णवस्य विशेषतः । युगपच्चविनश्येत तूलराशिरिवानलात्

पंच तीर्थांनी पवित्र झालेल्या, विशेषतः वैष्णवाचे ते पाप एकाच वेळी नष्ट होते—जसे अग्नीने कापसाचा ढीग।

Verse 29

नारायणानुस्मरणाज्जपध्यानाद्विशेषतः । विप्रणश्यन्ति पापानि गिरिकूटसमान्यपि

नारायणाचे स्मरण—विशेषतः जप व ध्यान—यामुळे पर्वतशिखरांसारखी साचलेली पापेही पूर्ण नष्ट होतात।

Verse 30

दृष्ट्वा पञ्च वराहान्वै पौरुषे महति स्थितः । आप्लवन्नर्मदातोये श्राद्धं कृत्वा यथाविधि

पंच वराहांचे दर्शन घेऊन आणि त्या महान पौरुष-व्रतात स्थिर राहून, नर्मदेच्या जलात स्नान करून विधिपूर्वक श्राद्ध करावे।

Verse 31

उदयास्तमनादर्वाग्यः पश्येल्लोटणेश्वरम् । कलेवरविमुक्तः स इत्येवं शङ्करोऽब्रवीत्

जो सूर्योदयापूर्वी किंवा सूर्यास्तानंतर लोटणेश्वराचे दर्शन करतो, तो देहबंधनातून मुक्त होतो—असे शंकरांनी सांगितले।

Verse 32

मुक्तिं प्रयाति सहसा दुष्प्रापां परमेश्वरीम् । पौरुषे क्रियमाणेऽपि न सिद्धिर्जायते यदि

पौरुष-विधी होत असतानाही सामान्य उपायांनी सिद्धी न झाल्यास, तो दुर्मिळ अशी परमेश्वर-संबंधी मुक्ती तत्क्षणी प्राप्त करतो।

Verse 33

ब्रुवन्ति स्वर्गगमनमपि पापान्वितस्य च । यत्र तत्र गतस्यैव भवेत्पञ्चवराहकी

ते म्हणतात की पापयुक्त मनुष्यालाही स्वर्गगमन होते; आणि जो कुठूनही तिथे पोहोचला असेल, त्याला पञ्च-वराहाचे पुण्य निश्चयाने प्राप्त होते।

Verse 34

ज्येष्ठस्यैकादशीतिथौ ध्रुवं तत्र वसेन्नरः । आदिं जयं तथा श्वेतं लिङ्गमुदीर्णमेव च

ज्येष्ठ एकादशी तिथीला मनुष्याने निश्चयाने तिथे वास करावा; आणि आदि, जय, श्वेत तसेच उदीर्ण या लिंगांचे दर्शन-पूजन करावे।

Verse 35

आश्रित्य तस्या द्रष्टव्या वराहास्तु यतस्ततः । ज्येष्ठस्यैकादशीतिथौ विष्णुना प्रभुविष्णुना

त्या तीर्थाचा आश्रय घेऊन सर्व दिशांनी वराह-स्वरूपांचे दर्शन करावे; ज्येष्ठ एकादशीला प्रभु विष्णूच्या कृपेने ते विशेष प्रकट होतात।

Verse 36

वाराहं रूपमास्थाय उद्धृता धरणी विभो । पुण्यात्पुण्यतमा तेन ह्यशेषाघौघनाशिनी

हे विभो! वराह-रूप धारण करून आपण पृथ्वीचा उद्धार केला; म्हणून हे तीर्थ/पुण्य सर्व पुण्यांमध्ये परम पवित्र असून सर्व पापसमूहाचा निःशेष नाश करते।

Verse 37

दृष्ट्वा पञ्चवराहान्वै क्रोडमुदीर्णरूपिणम् । पूजयित्वा विधानेन पश्चाज्जागरणं चरेत्

उदात्त वराह-रूप धारण केलेल्या पाच वराहांचे दर्शन करून, विधीप्रमाणे त्यांची पूजा करावी; आणि नंतर रात्रभर जागरण-व्रत करावे।

Verse 38

सपञ्चवर्तिकान् दीपान् घृतेनोज्ज्वाल्य भक्तितः । पुराणश्रवणैर्नृत्यैर्गीतवाद्यैः सुमङ्गलैः

भक्तीने तुपात पाच वातांचे दीप उजळून, पुराणश्रवण, नृत्य आणि सुमंगल गीत-वाद्य यांच्या द्वारा (रात्र) जागरण करावे।

Verse 39

वेदजाप्यैः पवित्रैश्च क्षपयित्वा च शर्वरीम् । यत्पुण्यं लभते मर्त्यो ह्याजमीढ शृणुष्व तत्

हे आजमीढ! वेदजप व इतर पवित्र जपांनी रात्र व्यतीत केल्याने मनुष्य जे पुण्य मिळवतो, ते ऐक—मी ते सांगतो।

Verse 40

रेवाजलं पुण्यतमं पृथिव्यां तथा च देवो जगतां पतिर्हरिः । एकादशी पापहरा नरेन्द्र बह्वायासैर्लभ्यते मानवानाम्

रेवा नदीचे जल पृथ्वीवर परम पवित्र आहे; तसेच जगत्पती देव हरि दिव्य आहेत। हे नरेन्द्र! एकादशी पापांचा नाश करणारी असून, ती मानवांना मोठ्या प्रयत्नाने (अनुष्ठानाने) प्राप्त होते।

Verse 41

एकैकशो ब्रह्महत्यादिकानि शक्तानि हन्तुं पापसङ्घानि राजन् । नैते सर्वे युगपद्वै समेता हन्तुं शक्ताः किं न तद्ब्रूहि राजन्

हे राजन्! ब्रह्महत्या इत्यादी पापसमूह एकेक करून (मनुष्याला) नष्ट करण्यास समर्थ आहेत; पण हे सर्व पाप एकत्र जमले तरीही (धर्मरक्षिताला) नष्ट करू शकत नाहीत—का? हे राजन्, ते सांग।

Verse 42

यथेदमुक्तं तव धर्मसूनो श्रुतं च यच्छङ्कराच्चन्द्रमौलेः । श्रुत्वेदमिच्छन्मुच्यते सर्वपापैः पठन्पदं याति हि वृत्रशत्रोः

हे धर्मपुत्रा! जसे हे तुला सांगितले आहे आणि चंद्रमौळी शंकराकडून जसे ऐकले गेले, तसेच—जो श्रद्धेने हे श्रवण करतो तो सर्व पापांतून मुक्त होतो; आणि जो याचे पठण करतो तो वृत्रशत्रू इंद्राचे पद प्राप्त करतो।

Verse 189

अध्याय

अध्याय (समाप्ती/शीर्षक-सूचक)।