Adhyaya 193

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । इत्युक्तेऽप्सरसः सर्वाः प्रणिपत्य पुनः पुनः । ऊचुर्नारायणं देवं तद्दर्शनसमीहया

श्री मार्कंडेय म्हणाले— असे सांगितल्यावर सर्व अप्सरा वारंवार नमस्कार करून, त्यांच्या दर्शनाची उत्कंठा धरून देव नारायणास म्हणाल्या।

Verse 2

वसन्तकामाप्सरस ऊचुः । भगवन्भवता योऽयमुपदेशो हितार्थिना । प्रोक्तः स सर्वो विज्ञातो माहात्म्यं विदितं च ते

वसंतकामा अप्सरा म्हणाल्या— हे भगवन्! आमच्या हितासाठी आपण जो उपदेश केला, तो सर्व आम्हांस नीट कळला; आणि आपले माहात्म्यही आम्हांस विदित झाले।

Verse 3

यत्त्वेतद्भवता प्रोक्तं प्रसन्नेनान्तरात्मना । दर्शितेयं विशालाक्षी दर्शयिष्यामि वो जगत्

हे विशालाक्षि! प्रसन्न अंतःकरणाने आपण जे काही सांगितले, ते मला प्रकट झाले; आणि आता मी तुम्हाला हे जग दाखवीन।

Verse 4

तत्रार्थे सर्वभावेन प्रपन्नानां जगत्पते । दर्शयात्मानमखिलं दर्शितेयं यथोर्वशी

म्हणून हे जगत्पते! जे सर्वभावे शरण आले आहेत, त्यांच्यासाठी आपण आपले अखिल स्वरूप प्रकट करा, जसे उर्वशीला आपण दर्शन दिले होते।

Verse 5

यदि देवापराधेऽपि नास्मासु कुपितं तव । नमस्ते जगतामीश दर्शयात्मानमात्मना

देवापराध झाला तरी आपण आम्हांवर रुष्ट नसाल, तर हे जगतांचे ईश्वर, आपणांस नमस्कार; आपल्या शक्तीने आपले स्वरूप प्रकट करा।

Verse 6

नारायण उवाच । पश्यतेहाखिलांल्लोकान्मम देहे सुराङ्गनाः । मधुं मदनमात्मानं यच्चान्यद्द्रष्टुमिच्छथ

नारायण म्हणाले—हे सुरांगनांनो, पाहा; माझ्या देहात येथे सर्व लोक आहेत—मधु, मदन, माझे आत्मस्वरूप, आणि तुम्हाला जे काही पाहायचे आहे ते सर्व।

Verse 7

श्रीमार्कण्डेय उवाच । इत्युक्त्वा भगवान्देवस्तदा नारायणो नृप । उच्चैर्जहास स्वनवत्तत्राभूदखिलं जगत्

श्री मार्कंडेय म्हणाले—हे राजा! असे बोलून भगवान नारायण तेव्हा मोठ्याने हसले; आणि त्या नादासारखेच तेथे अखिल जगत प्रकट झाले।

Verse 8

ब्रह्मा प्रजापतिः शक्रः सह रुद्रैः पिनाकधृक् । आदित्या वसवः साध्या विश्वेदेवा महर्षयः

तेथे ब्रह्मा, प्रजापती, शक्र (इंद्र), रुद्रांसह पिनाकधारी (शिव), आदित्य, वसु, साध्य, विश्वेदेव आणि महर्षी—हे सर्व दिसून आले।

Verse 9

नासत्यदस्रावनिलः सर्वशश्च तथाग्नयः । यक्षगन्धर्वसिद्धाश्च पिशाचोरगकिन्नराः

नासत्य-दस्र (अश्विन), अनिल (वायू), सर्व दिव्य अधिपती तसेच अग्नी; यक्ष, गंधर्व, सिद्ध, पिशाच, नाग व किन्नरही तेथे दिसून आले।

Verse 10

समस्ताप्सरसो विद्याः साङ्गा वेदास्तदुक्तयः । मनुष्याः पशवः कीटाः पक्षिणः पादपास्तथा

सर्व अप्सरा, विद्या-ज्ञान, वेद साङ्ग आणि त्यांचे उपदेश; मनुष्य, पशू, कीटक, पक्षी तसेच वृक्षही त्या दर्शनात दिसले।

Verse 11

सरीसृपाश्चाथ सूक्ष्मा यच्चान्यज्जीवसंज्ञितम् । समुद्राः सकलाः शैलाः सरितः काननानि च

त्यांनी त्याच्यामध्ये सरीसृप, सूक्ष्म जीव आणि ‘जीव’ म्हणून ओळखले जाणारे सर्व काही; तसेच सर्व समुद्र, पर्वत, नद्या व अरण्येही अंतर्भूत पाहिली।

Verse 12

द्वीपान्यशेषाणि तथा तथा सर्वसरांसि च । नगरग्रामपूर्णा च मेदिनी मेदिनीपते । देवाङ्गनाभिर्देवस्य देहे दृष्टं महात्मनः

हे मेदिनीपते! देवांगनांनी त्या महात्मा देवाच्या देहात सर्व द्वीप-उपद्वीप, सर्व सरोवरे आणि नगर-ग्रामांनी परिपूर्ण अशी पृथ्वीही पाहिली।

Verse 13

नक्षत्रग्रहताराभिः सुसम्पूर्णं नभस्तलम् । ददृशुस्ताः सुचार्वङ्ग्यस्तस्यान्तर्विश्वं रूपिणः

नक्षत्र, ग्रह व तारांनी परिपूर्ण असे आकाशमंडल त्यांनी पाहिले; त्या सुचारु-अंगी देवांगनांनी विश्वरूपधारी त्याच्या अंतरी संपूर्ण जगत् निहारले।

Verse 14

ऊर्ध्वं न तिर्यङ्नाधस्ताद्यदान्तस्तस्य दृश्यते । तमनन्तमनादिं च ततस्तास्तुष्टुवुः प्रभुम्

जेव्हा ना वर, ना आडवे, ना खाली—कुठेही त्याचा अंत दिसेना, तेव्हा त्यांनी त्या अनंत, अनादि प्रभूची स्तुती केली।

Verse 15

मदनेन समं सर्वा मधुना च वराङ्गनाः । ससाध्वसा भक्तिपराः परं विस्मयमागताः

मदन व मधु यांच्यासह त्या सर्व वरांगना साध्वसाने भरून, भक्तीत तत्पर होऊन, परम विस्मयास प्राप्त झाल्या।

Verse 16

वसन्तकामाप्सरस ऊचुः । पश्याम नादिं तव देव नान्तं न मध्यमव्याकृतरूपपारम् । परायणं त्वां जगतामनन्तं नताः स्म नारायणमात्मभूतम्

वसंत व काम या अप्सरा म्हणाल्या—हे देव! आम्हाला तुझा ना आदि दिसतो, ना अंत; ना मध्यही—तुझ्या रूपाचा पार अव्यक्त आहे। तू जगांचा परम आश्रय, अनंत आहेस; आम्ही सर्वात्मा नारायणाला नमस्कार करतो।

Verse 17

महीनभोवायुजलाग्नयस्त्वं शब्दादिरूपस्तु परापरात्मन् । त्वत्तो भवत्यच्युते सर्वमेतद्भेदादिरूपोऽसि विभो त्वमात्मन्

तूच पृथ्वी, आकाश, वायू, जल व अग्नी आहेस; शब्दादि रूपही तूच—हे परापर आत्मन्! हे अच्युत, हे सर्व तुझ्यापासूनच उत्पन्न होते; भेद व त्याच्या अनेक रूपांतही तूच प्रकटतोस—हे विभो, तूच सर्वव्यापी आत्मा आहेस।

Verse 18

द्रष्टासि रूपस्य परस्य वेत्ता श्रोता च शब्दस्य हरे त्वमेकः । स्रष्टा भवान् सर्वगतोऽखिलस्य घ्राता च गन्धस्य पृथक्शरीरी

हे हरि, रूपाचा द्रष्टा, ज्ञाता आणि शब्दाचा श्रोता तूच एक आहेस। तूच सर्वांचा स्रष्टा व सर्वगत आहेस; आणि वेगवेगळ्या देहांत वास करून गंधाचा घ्राता देखील तूच आहेस।

Verse 19

सुरेषु सर्वेषु न सोऽस्ति कश्चिन्मनुष्यलोकेषु न सोऽस्ति कश्चित् । पश्वादिवर्गेषु न सोऽस्ति कश्चिद्यो नांशभूतस्तव देवदेव

हे देवदेव! सर्व देवांमध्ये, मनुष्यलोकांत आणि पश्वादी सर्व योन्यांतही असा कोणी नाही की जो तुझा अंश नाही।

Verse 20

ब्रह्माम्बुधीन्दुप्रमुखानि सौम्य शक्रादिरूपाणि तवोत्तमानि । समुद्ररूपं तव धैर्यवत्सु तेजः स्वरूपेषु रविस्तथाग्निः

हे सौम्य प्रभो! ब्रह्मा, समुद्र, चंद्र इत्यादी तसेच शक्र (इंद्र) आदी रूपे—ही तुझी उत्तम प्रकट रूपे आहेत। धैर्यवानांत तुझे रूप समुद्र; तेजस्वींमध्ये तुझे रूप सूर्य व अग्नी आहे।

Verse 21

क्षमाधनेषु क्षितिरूपमग्र्यं शीघ्रो बलवत्सु वायुः । मनुष्यरूपं तव राजवेषो मूढेषु सर्वेश्वर पादपोऽसि

हे सर्वेश्वर! क्षमाधनांमध्ये तू पृथ्वीचे श्रेष्ठ रूप—अचल धैर्य—आहेस; बलवान व शीघ्रगामींमध्ये तू वायुरूप, गतीची शक्ती आहेस। मनुष्यरूपात तू राजवेष धारण करतोस; आणि मूढांसाठी तू वृक्षासारखा—मौन व अचल—त्यांचे अज्ञान वाहून धरतोस।

Verse 22

सर्वानयेष्वच्युत दानवस्त्वं सनत्सजातश्च विवेकवत्सु । रसस्वरूपेण जलस्थितोऽसि गन्धस्वरूपं भवतो धरित्र्याम्

हे अच्युत! कुटिल आचरणाच्या सर्व मार्गांत तू दानव-प्रवृत्तिरूपाने प्रकट होतोस; पण विवेकी जनांत तू सनत्सुजात—सनातन ज्ञान—आहेस। रसस्वरूपाने तू जलात स्थित आहेस, आणि गंधस्वरूपाने तू धरित्रीत विराजतोस।

Verse 23

दृश्यस्वरूपश्च हुताशनस्त्वं स्पर्शस्वरूपं भवतः समीरे । शब्दादिकं ते नभसि स्वरूपं मन्तव्यरूपो मनसि प्रभो त्वम्

हे प्रभो! दृश्य रूपाने तू हुताशन (अग्नी) आहेस; आणि स्पर्शरूपाने तू समीरात (वायूत) स्थित आहेस। शब्दादि सूक्ष्म क्षेत्र आकाशात तुझेच स्वरूप आहे; आणि मनात, हे प्रभो, तूच चिंतनयोग्य—मन्तव्य—रूप आहेस।

Verse 24

बोधस्वरूपश्च मतौ त्वमेकः सर्वत्र सर्वेश्वर सर्वभूत । पश्यामि ते नाभिसरोजमध्ये ब्रह्माणमीशं च हरं भृकुट्याम्

हे सर्वभूतांचे ईश्वर! तू बोधस्वरूप असून बुद्धीत एकमेव सत्य आहेस व सर्वत्र व्यापलेला आहेस. तुझ्या नाभिकमळात ब्रह्मा आणि तुझ्या भ्रुकुटीत ईश—हर (शिव) मला दिसतो.

Verse 25

तवाश्विनौ कर्णगतौ समस्तास्तवास्थिता बाहुषु लोकपालाः । घ्राणोऽनिलो नेत्रगतौ रवीन्दु जिह्वा च ते नाथ सरस्वतीयम्

तुझ्या कानांत अश्विनीकुमार वास करतात; तुझ्या भुजांत लोकपाल प्रतिष्ठित आहेत. वायू ही तुझी घ्राणशक्ती आहे; सूर्य-चंद्र तुझ्या नेत्रांत आहेत; आणि हे नाथ, सरस्वतीच तुझी जिह्वा आहे.

Verse 26

पादौ धरित्री जठरं समस्तांल्लोकान् हृषीकेश विलोकयामः । जङ्घे वयं पादतलाङ्गुलीषु पिशाचयक्षोरगसिद्धसङ्घाः

तुझे चरण म्हणजे पृथ्वी, आणि तुझ्या उदरात सर्व लोक सामावले आहेत—हे हृषीकेश, आम्ही तुला असेच पाहतो. आम्ही तुझ्या जंघांत आहोत; आणि तळपाय व बोटांत पिशाच, यक्ष, नाग व सिद्धांचे समूह आहेत.

Verse 27

पुंस्त्वे प्रजानां पतिरोष्ठयुग्मे प्रतिष्ठितास्ते क्रतवः समस्ताः । सर्वे वयं ते दशनेषु देव दंष्ट्रासु देवा ह्यभवंश्च दन्ताः

तुझ्या सृजनशक्तिरूप पुरुषत्वात, तुझ्या ओठांच्या युग्मावर प्रजापती प्रतिष्ठित आहे; आणि सर्व यज्ञकर्म तुझ्यातच स्थित आहेत. हे देव, आम्ही सर्व तुझ्या दातांत आहोत; तुझ्या दंष्ट्रांत देव वास करतात, आणि दातही दिव्य शक्तीच आहेत.

Verse 28

रोमाण्यशेषास्तव देवसङ्घा विद्याधरा नाथ तवाङ्घ्रिरेखाः । साङ्गाः समस्तास्तव देव वेदाः समास्थिताः सन्धिषु बाहुभूताः

हे नाथ! तुझे सर्व रोम देवसमूह आहेत; तुझ्या चरणरेखा विद्याधर आहेत. हे देव, वेद त्यांच्या अंगांसह पूर्णपणे तुझ्यातच प्रतिष्ठित आहेत—तुझ्या संधीस्थानी स्थित होऊन जणू महान भुजांसारखे सर्वांना धारण करतात.

Verse 29

वराहभूतं धरणीधरस्ते नृसिंहरूपं च सदा करालम् । पश्याम ते वाजिशिरस्तथोच्चैस्त्रिविक्रमे यच्च तदाप्रमेयम्

हे प्रभो! पृथ्वी धारण करणारी तुमची शक्ति वराह आहे आणि तुमचे सदा कराळ रूप नरसिंह आहे. आम्ही तुमचे उन्नत, उदात्त वाजिशिर (हयग्रीव) रूपही पाहतो आणि त्रिविक्रमरूपाने तुमची ती अपरिमेय पावलांची गतीही पाहतो.

Verse 30

अमी समुद्रास्तव देव देहे मौर्वालयः शैलधरास्तथामी । इमाश्च गङ्गाप्रमुखाः स्रवन्त्यो द्वीपाण्यशेषाणि वनादिदेशाः

हे देव! तुमच्या दिव्य देहात हे समुद्र, पर्वतरांगा आणि शिखरधारी गिरि सामावले आहेत. गंगा-आदि वाहणाऱ्या नद्या, सर्व द्वीप, वने आणि देश-प्रदेश—हे सर्व काही तुमच्यातच स्थित आहे.

Verse 31

स्तुवन्ति चेमे मुनयस्तवेश देहे स्थितास्त्वन्महिमानमग्र्यम् । त्वामीशितारं जगतामनन्तं यजन्ति यज्ञैः किल यज्ञिनोऽमी

हे ईश! देहात स्थित असूनही हे मुनि तुमच्या श्रेष्ठ महिमेचे स्तवन करतात. तू सर्व जगांचा अनंत नियंता आहेस—यज्ञ करणारे यजमान पवित्र यज्ञांनी निश्चयाने तुझीच पूजा करतात.

Verse 32

त्वत्तोहि सौम्यं जगतीह किंचित्त्वत्तो न रौद्रं च समस्तमूर्ते । त्वत्तो न शीतं च न केशवोष्णं सर्वस्वरूपातिशयी त्वमेव

हे समस्तमूर्ते! या जगात जे काही सौम्य आहे ते तुझ्यापासूनच, आणि जे रौद्र आहे तेही तुझ्यापासूनच. हे केशवा! शीत-उष्णही तुझ्यापासून वेगळे नाहीत—तूच सर्वरूपांहून अतीत होऊन सर्वत्र व्यापलेला आहेस.

Verse 33

प्रसीद सर्वेश्वर सर्वभूत सनातनात्मपरमेश्वरेश । त्वन्मायया मोहितमानसाभिर्यत्तेऽपराद्धं तदिदं क्षमस्व

हे सर्वेश्वर, सर्वभूतांचा सनातन आत्मा, परमेश्वराधीश! तुझ्या मायेमुळे मोहित झालेल्या मनाने आम्ही तुझ्याविरुद्ध जे काही अपराध केले आहेत—कृपा करून ते सर्व क्षमा कर.

Verse 34

किं वापराद्धं तव देवदेव यन्मायया नो हृदयं तवापि । मायाभिशङ्किप्रणतार्तिहन्तर्मनो हि नो विह्वलतामुपैति

हे देवदेव! तुझा काय अपराध असू शकतो, जेव्हा तुझ्याच मायेमुळे आमचे हृदय तुझ्यापासूनही दूर वळते. हे शरणागतार्तिहंता! या मायाभयाने आमचे मन खरोखरच व्याकुळ होते.

Verse 35

न तेऽपराद्धं यदि तेऽपराद्धमस्माभिरुन्मार्गविवर्तिनीभिः । तत्क्षम्यतां सृष्टिकृतस्तवैव देवापराधः सृजतो विवेकम्

तुझ्यावर खरे तर अपराध लागत नाही; तरीही आम्ही कुपथाला वळलेल्यांनी तुझा अपराध केला असेल, तर तो क्षमा कर. हे सृष्टिकर्त्या! हा ‘देवापराध’ही तू सृष्टीत देतोस त्या विवेकाशीच निगडित आहे.

Verse 36

नमो नमस्ते गोविन्द नारायण जनार्दन । त्वन्नामस्मरणात्पापमशेषं नः प्रणश्यतु

गोविंद, नारायण, जनार्दन! तुला वारंवार नमस्कार. तुझ्या नामस्मरणाने आमची सर्व पापे निःशेष नष्ट होवोत.

Verse 37

नमोऽनन्त नमस्तुभ्यं विश्वात्मन्विश्वभावन । त्वन्नामस्मरणात्पापमशेषं नः प्रणश्यतु

हे अनंत! तुला नमस्कार; हे विश्वात्मन्, विश्वभावन! तुला नमस्कार. तुझ्या नामस्मरणाने आमची सर्व पापे निःशेष नष्ट होवोत.

Verse 38

वरेण्य यज्ञपुरुष प्रजापालन वामन । त्वन्नामस्मरणात्पापमशेषं नः प्रणश्यतु

हे वरेण्य, हे यज्ञपुरुष, हे प्रजापालक वामन! तुझ्या नामस्मरणाने आमची सर्व पापे निःशेष नष्ट होवोत.

Verse 39

नमोऽस्तु तेऽब्जनाभाय प्रजापतिकृते हर । त्वन्नामस्मरणात्पापमशेषं नः प्रणश्यतु

हे कमलनाभा, प्रजापतीचे कार्य करणाऱ्या हरि! तुला नमस्कार असो. तुझ्या नामस्मरणाने आमची सर्व पापे निःशेष नष्ट होवोत.

Verse 40

संसारार्णवपोताय नमस्तुभ्यमधोक्षज । त्वन्नामस्मरणात्पापमशेषं नः प्रणश्यतु

हे अधोक्षजा, संसार-सागर पार नेणाऱ्या नौकेसारख्या तुला नमस्कार. तुझ्या नामस्मरणाने आमची सर्व पापे निःशेष नष्ट होवोत.

Verse 41

नमः परस्मै श्रीशाय वासुदेवाय वेधसे । स्वेच्छया गुणयुक्ताय सर्गस्थित्यन्तकारिणे

परम श्रीश, वासुदेव, सर्वविधाता वेधस यांना नमस्कार—जे स्वेच्छेने गुण धारण करून सृष्टी, स्थिती व प्रलय घडवितात.

Verse 42

उपसंहर विश्वात्मन्रूपमेतत्सनातनम् । वर्धमानं न नो द्रष्टुं समर्थं चक्षुरीश्वर

हे विश्वात्मन् ईश्वरा, हे सनातन रूप उपसंहार कर. हे वाढत चालले आहे; आमचे नेत्र ते पाहण्यास समर्थ राहिले नाहीत.

Verse 43

प्रलयाग्निसहस्रस्य समा दीप्तिस्तवाच्युत । प्रमाणेन दिशो भूमिर्गगनं च समावृतम्

हे अच्युता, तुझी दीप्ती प्रलयकाळातील सहस्र अग्नींसारखी आहे. तिच्या अपार प्रमाणाने दिशा, पृथ्वी आणि आकाशही आच्छादित झाले आहे.

Verse 44

न विद्मः कुत्र वर्तामो भवान्नाथोपलक्ष्यते । सर्वं जगदिऐकस्थं पिण्डितं लक्षयामहे

आम्हांस कळत नाही की आम्ही कुठे स्थित आहोत; हे नाथ, केवळ आपणच प्रत्यक्ष दिसता. आम्ही सर्व जग एकाच ठिकाणी, जणू एक पिंड होऊन संकुचित झालेले, पाहतो.

Verse 45

किं वर्णयामो रूपं ते किं प्रमाणमिदं हरे । माहात्म्यं किं नु ते देव यज्जिह्वाया न गोचरे

हे हरे, तुमचे रूप आम्ही काय वर्णावे, आणि कोणते प्रमाण त्यास मोजू शकेल? हे देव, तुमची महिमा तरी काय, जी जिह्वेच्या (वाणीच्या) आवाक्यात येत नाही.

Verse 46

वक्तारो वायुतेनापि बुद्धीनामयुतायुतैः । गुणनिर्वर्णनं नाथ कर्तुं तव न शक्यते

हे नाथ, वाऱ्यासारखे असंख्य वक्ते असले आणि त्यांच्या बुद्धी कोट्यवधी असल्या, तरीही तुमच्या गुणांचे पूर्ण निर्वर्णन करणे शक्य नाही.

Verse 47

तदेतद्दर्शितं रूपं प्रसादः परमः कृतः । छन्दतो जगतामीश तदेतदुपसंहर

हेच ते रूप तुम्ही दाखविले—तुम्ही परम प्रसाद केला. आता, हे जगदीश्वर, आपल्या इच्छेने हे (प्रकट रूप) उपसंहार करा.

Verse 48

मार्कण्डेय उवाच । इत्येवं संस्तुतस्ताभिरप्सरोभिर्जनार्दनः । दिव्यज्ञानोपपन्नानां तासां प्रत्यक्षमीश्वरः

मार्कण्डेय म्हणाले—अशा प्रकारे त्या अप्सरांनी स्तुती केल्यावर जनार्दन ईश्वर, दिव्यज्ञानाने युक्त असलेल्या त्यांच्यासमोर प्रत्यक्ष प्रकट झाले.

Verse 49

विवेश सर्वभूतानि स्वैरंशैर्भूतभावनः । तं दृष्ट्वा सर्वभूतेषु लीयमानमधोक्षजम्

सर्वभूतांचा पोषक असा भगवान् आपल्या अंशांनी सर्व प्राण्यांत प्रविष्ट झाला। सर्वभूतांत लीन होत असलेल्या त्या अधोक्षजाला पाहून ते परम विस्मयाने स्तब्ध झाले।

Verse 50

विस्मयं परमं चक्रुः समस्ता देवयोषितः । स च सर्वेश्वरः शैलान्पादपान्सागरान्भुवम्

सर्व देवांगना परम विस्मयाने भरून गेल्या। आणि तो सर्वेश्वर—जो पर्वत, वृक्ष, सागर व पृथ्वी धारण करतो—विश्वात आपला लयसंहार घडवीत पुढे सरसावला।

Verse 51

जलमग्निं तथा वायुमाकाशं च विवेश ह । काले दिक्ष्वथ सर्वात्म ह्यात्मनश्चान्यथापि च

तो सर्वात्मा जलात, अग्नीत, वायूत आणि आकाशात प्रविष्ट झाला. तसेच काळात व दिशांतही—तो विश्वात्मा म्हणून सर्वत्र, आणि आपल्या अन्य स्वरूपांनीही, व्याप्त झाला।

Verse 52

आत्मरूपस्थितं स्वेन महिम्ना भावयञ्जगत् । देवदानवरक्षांसि यक्षीविद्याधरोरगाः

तो आपल्या आत्मस्वरूपात स्थित राहून, स्वमहिमेने जगत् प्रकट व धारण करीत होता—देव, दानव, राक्षस, यक्षिणी, विद्याधर आणि नाग हे सर्व त्यातच अंतर्भूत होते।

Verse 53

मनुष्यपशुकीटादिमृगपश्वन्तरिक्षगाः । येऽन्तरिक्षे तथा भूमौ दिवि ये च जलाश्रयाः

मनुष्य, पशु, कीटक इत्यादी सर्व जीव; मृग-पशु व अंतरिक्षात संचार करणारे प्राणी; जे आकाशात, जे भूमीवर, जे स्वर्गात आणि जे जलाश्रयी आहेत—सर्व त्यातच समाविष्ट होते।

Verse 54

तान्विवेश स विश्वात्मा पुनस्तद्रूपमास्थितः । नरेण सार्धं यत्ताभिर्दृष्टपूर्वमरिन्दम

तो विश्वात्मा त्या सर्वांमध्ये प्रविष्ट झाला; नंतर पुन्हा तेच रूप धारण करून—हे अरिंदम—जसे पूर्वी त्या अप्सरांनी पाहिले होते तसेच तो नरासह प्रकट झाला।

Verse 55

ताः परं विस्मयं जग्मुः सर्वास्त्रिदशयोषितः । प्रणेमुः साध्वसात्पाण्डुवदना नृपसत्तम

त्या सर्व देवांगना परम विस्मयाने स्तब्ध झाल्या; भय-भक्तीने त्यांचे मुख पांढरे पडले आणि—हे नृपश्रेष्ठ—त्यांनी प्रणाम केला।

Verse 56

नारायणोऽपि भगवानाह तास्त्रिदशाङ्गनाः

तेव्हा भगवान नारायणांनी त्या देवांगनांना संबोधून वचन सांगितले।

Verse 57

नारायण उवाच । नीयतामुर्वशी भद्रा यत्रासौ त्रिदशेश्वरः । भवतीनां हितार्थाय सर्वभूतेष्वसाविति

नारायण म्हणाले—‘भद्रा उर्वशीला तेथे घेऊन जा जिथे तो त्रिदशेश्वर आहे. तुमच्या हितासाठी जाणून ठेवा—तो सर्व भूतांमध्ये स्थित आहे.’

Verse 58

ज्ञानमुत्पादितं भूयो लयं भूतेषु कुर्वता । तद्गच्छध्वं समस्तोऽयं भूतग्रामो मदंशकः

‘पुन्हा ज्ञान उत्पन्न झाले आहे आणि भूतांमध्ये लयही घडविला आहे. म्हणून तुम्ही जा; हा सर्व भूतग्राम माझाच अंश आहे.’

Verse 59

अहमद्यात्मभूतस्य वासुदेवस्य योगिनः । अस्मात्परतरं नास्ति योऽनन्तः परिपथ्यते

मी योगी वासुदेवाचा अंतरात्मा आहे; याहून श्रेष्ठ काही नाही—जो अनंत आहे तोच परम आश्रय म्हणून अनुभवल्या जातो।

Verse 60

तमजं सर्वभूतेशं जानीत परमं पदम् । अहं भवत्यो देवाश्च मनुष्याः पशवश्च ये । एतत्सर्वमनन्तस्य वासुदेवस्य वै कृतम्

त्या अज, सर्वभूतेश्वराला परम पद म्हणून जाणावे। मी, तुम्ही देवांगना, देव, मनुष्य आणि पशु—हे सर्व अनंत वासुदेवाचेच कृत्य आहे।

Verse 61

एवं ज्ञात्वा समं सर्वं सदेवासुरमानुषम् । सपश्वादिगुणं चैव द्रष्टव्यं त्रिदशाङ्गनाः

असे जाणून सर्वांना समदृष्टीने पाहा—देव, असुर, मनुष्य तसेच पशु इत्यादी व त्यांच्या गुणांसह; हे देवांगना, अशीच दृष्टी ठेवावी।

Verse 62

मार्कण्डेय उवाच । इत्युक्तास्तेन देवेन समस्तास्ताः सुरस्त्रियः । प्रणम्य तौ समदनाः सवसन्ताश्च पार्थिव

मार्कण्डेय म्हणाले—हे राजन्, त्या देवाने असे सांगितल्यावर सर्व अप्सरा त्या दोघांना प्रणाम करून, गर्व शमवून, तेथून निघून गेल्या।

Verse 63

आदाय चोर्वशीं भूयो देवराजमुपागताः । आचख्युश्च यथावृत्तं देवराजाय तत्तथा

उर्वशीला पुन्हा घेऊन त्या देवराज इंद्राकडे गेल्या आणि जे जसे घडले होते ते तसेच सर्व देवराजाला सांगितले।

Verse 64

मार्कण्डेय उवाच । तथा त्वमपि राजेन्द्र सर्वभूतेषु केशवम् । चिन्तयन्समतां गच्छ समतैव हि मुक्तये

मार्कण्डेय म्हणाले—हे राजेंद्र! तूही सर्व भूतांमध्ये केशवाचे चिंतन करीत समता धारण कर; कारण समताच मोक्षास कारणीभूत आहे.

Verse 65

राजन्नेवं विशेषेण भूतेषु परमेश्वरम् । वासुदेव कथं दोषांल्लोभादीन्न प्रहास्यसि

हे राजन्! तू अशा प्रकारे विशेषतः भूतांमध्ये परमेश्वर वासुदेव पाहतोस, तर लोभादी दोष तू कसे काय टाकणार नाहीस?

Verse 66

सर्वभूतानि गोविन्दाद्यदा नान्यानि भूपते । तदा वैरादयो भावाः क्रियतां न तु पुत्रक

हे भूपते! जेव्हा सर्व भूत गोविंदापासून भिन्न नाहीत असे समजले जाते, तेव्हा वैर इत्यादी भाव कधीही करावयाचे नाहीत—हे पुत्रा!

Verse 67

इति पश्य जगत्सर्वं वासुदेवात्मकं नृप । एतदेव हि कृष्णेन रूपमाविष्कृतं नृप

हे नृप! अशा रीतीने सर्व जग वासुदेवमय पाहा; हे राजन्, हेच रूप कृष्णाने प्रकट केले आहे.

Verse 68

परमेश्वरेति यद्रूपं तदेतत्कथितं तव । जन्मादिभावरहितं तद्विष्णोः परमं पदम्

जे ‘परमेश्वर’ म्हणून कथिले जाते, तेच रूप तुला सांगितले आहे; ते जन्मादी भावांपासून रहित आहे—तेच विष्णूचे परम पद आहे.

Verse 69

संक्षेपेणाथ भूपाल श्रूयतां यद्वदामि ते । यन्मतं पुरुषः कृत्वा परं निर्वाणमृच्छति

हे भूपाल! मी तुला संक्षेपाने जे सांगतो ते ऐक; हे मत धारण केल्यास पुरुष परम निर्वाणास प्राप्त होतो।

Verse 70

सर्वो विष्णुसमासो हि भावाभावौ च तन्मयौ । सदसत्सर्वमीशोऽसौ महादेवः परं पदम्

खरेच सर्व काही विष्णुरूपच आहे; भाव-अभाव दोन्ही त्याच्यातच आहेत। सत्-असत् सर्वांचा तोच ईश्वर; तोच महादेव परम पद आहे।

Verse 71

भवजलधिगतानां द्वन्द्ववाताहतानां सुतदुहितृकलत्रत्राणभारार्दितानाम् । विषमविषयतोये मज्जतामप्लवानां भवति शरणमेको विष्णुपोतो नराणाम्

संसाररूपी समुद्रात पडलेले, द्वंद्वरूपी वाऱ्याने झोडपलेले, पुत्र-कन्या व पत्नीच्या रक्षणभाराने पीडित—विषयरूपी विषम पाण्यात नौकेविना बुडणाऱ्या नरांस एकच शरण: विष्णुरूपी नौका।

Verse 193

अध्याय

अध्याय—ग्रंथाचा विभाग।