Adhyaya 30
या अध्यायात संवादरूपाने मार्कंडेय युधिष्ठिराच्या प्रश्नाला उत्तर देत नर्मदेच्या उत्तरेकाठी असलेल्या प्रसिद्ध दारुतीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. या तीर्थाचे नामकरण दारु नावाच्या भार्गववंशी, वेद-वेदांगात निष्णात अशा विद्वान ब्राह्मणाशी संबंधित आहे. त्याचे जीवन आश्रमक्रमाने (ब्रह्मचर्य, गृहस्थ, वानप्रस्थ) पुढे जाऊन शेवटी यतिधर्मानुसार कठोर तप व संन्यासनिष्ठेत पूर्ण होते; तो आयुष्यभर महादेवाचे ध्यान करीत राहिला आणि त्यामुळे तीर्थाची कीर्ती त्रिलोकी पसरली। पुढे विधिनिर्देश येतात—नियमाने स्नान करणे, पितरांचे व देवतांचे पूजन करणे. सत्य, क्रोधसंयम आणि सर्वभूतहित—या सद्गुणांसह अभिष्टसिद्धीचे फळ सांगितले आहे. सत्य व शौचयुक्त उपवास आणि ऋग्-साम-यजुर्वेदपाठ यांना उत्तम फलदायक मानले आहे. शेवटी शंकरमताप्रमाणे फलश्रुती—जो विधिपूर्वक तेथे देहत्याग करतो, तो अनावर्तिका गती, म्हणजे पुनरागमनरहित परम मार्ग, प्राप्त करतो।
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । नर्मदोत्तरकूले तु दारुतीर्थमनुत्तमम् । यत्र सिद्धो महाभाग तपस्तप्त्वा द्विजोत्तमः
श्री मार्कण्डेय म्हणाले— नर्मदेच्या उत्तर तीरावर दारुतीर्थ नावाचे अनुपम तीर्थ आहे; तेथे एक महाभाग द्विजोत्तम तप करून सिद्ध झाला।
Verse 2
युधिष्ठिर उवाच । कोऽसौ द्विजवरश्रेष्ठः सिद्धस्तत्र महामुने । दारुकेति सुतः कस्य एतन्मे वक्तुमर्हसि
युधिष्ठिर म्हणाला— हे महामुने, तेथे सिद्ध झालेला तो द्विजवरश्रेष्ठ कोण आहे? ‘दारुक’ हा कोणाचा पुत्र? कृपा करून मला सांगा।
Verse 3
श्रीमार्कण्डेय उवाच । भार्गवे विपुले वंशे धीमतो देवशार्मणः । दारुर्नाम महाभागो वेदवेदाङ्गपारगः
श्री मार्कण्डेय म्हणाले— विशाल भार्गव वंशात देवशर्मा नावाचे एक धीमान होते; त्यांचा महाभाग पुत्र दारु वेद व वेदाङ्गांत पारंगत होता।
Verse 4
ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थो विधिक्रमात् । यतिधर्मविधानेन चचार विपुलतपः
तो विधिक्रमाने प्रथम ब्रह्मचारी, नंतर गृहस्थ आणि मग वानप्रस्थ झाला; आणि यति-धर्माच्या विधानानुसार त्याने विपुल तपश्चर्या केली।
Verse 5
ध्यायन्वै स महादेवं निराहारो युधिष्ठिर । उवास तीर्थे तस्मिन् वै यावत्प्राणपरिक्षयम्
हे युधिष्ठिर! महादेवाचे ध्यान करीत, निराहार राहून, तो त्या तीर्थी प्राणक्षय होईपर्यंत वास करीत राहिला।
Verse 6
तस्य नाम्ना तु तत्तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । तत्र स्नात्वा विधानेन अर्चयेत्पितृदेवताः
त्याच्या नावाने ते तीर्थ त्रिलोकी प्रसिद्ध झाले. तेथे विधिपूर्वक स्नान करून पितरांचे व देवतांचे पूजन करावे.
Verse 7
सत्यवादी जितक्रोधः सर्वभूतहिते रतः । सर्वान्कामानवाप्नोति राजन्नत्रैव सवर्था
जो सत्य बोलतो, क्रोध जिंकलेला आणि सर्वभूतांच्या हितात रत असतो—हे राजन्—तो या तीर्थामुळे इथेच सर्व प्रकारे सर्व कामना प्राप्त करतो.
Verse 8
यः कुर्यादुपवासं च सत्यशौचपरायणः । सौत्रामणिफलं चास्य सम्भवत्यविचारितम्
जो सत्य व शौच यांत परायण होऊन उपवास करतो, त्याला सौत्रामणि यज्ञाचे फळ निःसंशय व अवश्य प्राप्त होते.
Verse 9
ऋग्वेदजापी ऋग्वेदी साम वा सामपारगः । यजुर्वेदी यजुर्जप्त्वा लभते फलमुत्तमम्
ऋग्वेदाचा जप करणारा किंवा ऋग्वेद जाणणारा, सामवेदी किंवा सामगानात पारंगत, अथवा यजुर्वेदी—आपल्या-आपल्या वेदाचा जप केल्याने तो येथे परम उत्तम फळ प्राप्त करतो।
Verse 10
प्राणांस्त्यजति यो मर्त्यस्तस्मिंस्तीर्थे विधानतः । अनिवर्तिका गतिस्तस्य इत्येवं शङ्करोऽब्रवीत्
जो मर्त्य त्या तीर्थी विधिपूर्वक प्राणत्याग करतो, त्याची गती अनिवर्तनीय होते—असे शंकर (शिव) म्हणाले।
Verse 30
। अध्याय
अध्याय. (अध्याय समाप्त.)