
मार्कंडेय ऋषी राजाला सांगतात की सिद्ध नंदीशी संबंधित नंदिकेश्वर तीर्थ अत्यंत पवित्र व श्रेष्ठ आहे. नंदी हा संयमित तीर्थयात्रेचा आदर्श—रेवा नदीला अग्रस्थानी ठेवून तो तीर्थोतीर्थ फिरत अखंड तप करीत राहतो. त्याच्या दीर्घ तपश्चर्येने प्रसन्न झालेला शिव वर देऊ करतो; पण नंदी धन, पुत्र किंवा विषयसुख न मागता जन्मोजन्मी—अगदी अन्य योनीत जन्म आला तरी—शिवचरणकमळांवरील अचल भक्तीचीच याचना करतो. शिव ‘तथास्तु’ म्हणत त्याला आपल्या धामात नेतो आणि या तीर्थाची महिमा प्रतिष्ठित करतो. फलश्रुतीनुसार येथे स्नान व त्रिनेत्र शिवाची पूजा केल्यास अग्निष्टोम यज्ञाइतके पुण्य मिळते. या तीर्थी देहत्याग केल्यास शिवसाहचर्य, अक्षय कल्पात दीर्घ भोग, आणि नंतर शुद्ध कुळात वेदज्ञान व दीर्घायुष्ययुक्त शुभ जन्म प्राप्त होतो. शेवटी तीर्थाची दुर्लभता व पापनाशक सामर्थ्य अधोरेखित केले आहे।
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र नन्दिकेश्वरमुत्तमम् । यत्र सिद्धो महानन्दी तत्ते सर्वं वदाम्यहम्
श्री मार्कण्डेय म्हणाले—हे राजेन्द्र! मग तू उत्तम नन्दिकेश्वराकडे जा, जिथे महान नन्दी सिद्ध झाला; ते सर्व मी तुला सांगतो।
Verse 2
रेवायां पुरतः कृत्वा पुरा नन्दी गणेश्वरः । तपस्तपञ्जयं कुर्वंस्तीर्थात्तीर्थं जगाम ह
प्राचीन काळी गणेश्वर नन्दीने रेवेला अग्रभागी ठेवून, तपस्येच्या कष्टांवर विजय मिळवीत, तीर्थातून तीर्थात भ्रमण केले।
Verse 3
दधिस्कन्दं मधुस्कन्दं यावत्त्यक्त्वा तु गच्छति । तावत्तुष्टो महादेवो नन्दिनाथमुवाच ह
तो दधिस्कन्द व मधुस्कन्द मागे टाकून पुढे जात राहिला; त्या दृढतेने महादेव प्रसन्न झाले आणि नन्दिनाथास म्हणाले।
Verse 4
ईश्वर उवाच । भोभोः प्रसन्नो नन्दीश वरं वृणु यथेप्सितम् । तपसा तेन तुष्टोऽहं तीर्थयात्राकृतेन ते
ईश्वर म्हणाले—हे नन्दीश! मी प्रसन्न आहे; इच्छेनुसार वर माग. तुझ्या त्या तपस्येने आणि तीर्थयात्रेने मी संतुष्ट झालो आहे।
Verse 5
नन्दीश्वर उवाच । न चाहं कामये वित्तं न चाहं कुलसन्ततिम् । मुक्त्वा न कामये कामं तव पादाम्बुजात्परम्
नंदीश्वर म्हणाले—मला धन नको, कुलपरंपरा व संततीही नको. मुक्तीखेरीज दुसरी कोणतीही इच्छा नाही; तुझ्या चरणकमलांपलीकडे मला काहीच नको.
Verse 6
कृमिकीटपतङ्गेषु तिर्यग्योनिं गतस्य वा । जन्म जन्मान्तरेऽप्यस्तु भक्तिस्त्वयि ममाचला
मी जरी कृमी, कीटक किंवा पक्ष्यांच्या योनीत गेलो, अथवा कोणत्याही तिर्यक्-योनीत पडलो तरी—जन्मोजन्मी तुझ्यावरील माझी भक्ती अचल राहो.
Verse 7
तथेत्युक्त्वा महादेवः परया कृपया नृप । गृहीत्वा तं करे सिद्धं जगाम निलयं हरः
हे नृपा, ‘तथास्तु’ असे म्हणत महादेवांनी परम कृपेने त्या सिद्धाला हाताने धरले आणि हर आपल्या धामास गेले.
Verse 8
तस्मिंस्तीर्थे तु यः स्नात्वा भक्त्या त्र्यक्षं प्रपूजयेत् । अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः
जो त्या तीर्थात स्नान करून भक्तीने त्र्यक्ष (त्रिनेत्र) शिवाची पूजा करतो, तो मनुष्य अग्निष्टोम यज्ञाच्या फळासमान पुण्य प्राप्त करतो.
Verse 9
तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा प्राणत्यागं करोति चेत् । शिवस्यानुचरो भूत्वा मोदते कल्पमक्षयम्
जो त्या तीर्थात स्नान करून तेथेच प्राणत्याग करतो, तो शिवाचा अनुचर होऊन अक्षय कल्पपर्यंत आनंद भोगतो.
Verse 10
ततः कालेन महता जायते विमले कुले । वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो जीवेच्च शरदां शतम्
त्यानंतर दीर्घ काळानंतर तो निर्मळ व श्रेष्ठ कुळात जन्म घेतो; वेद-वेदाङ्गांचे तत्त्व जाणणारा होऊन शंभर शरद ऋतूंपर्यंत जगतो।
Verse 11
एतत्ते कथितं तात तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् । दुर्लभं मर्त्यसंज्ञस्य सर्वपापक्षयंकरम्
हे तात! या तीर्थाचे परम उत्तम माहात्म्य मी तुला सांगितले; मर्त्यजनांस दुर्लभ आणि सर्व पापांचा क्षय करणारे आहे।
Verse 80
। अध्याय
येथे अध्याय आरंभ होतो।