Adhyaya 60

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । भूयोऽप्यहं प्रवक्ष्यामि आदित्येश्वरमुत्तमम् । सर्वदुःखहरं पार्थ सर्वविघ्नविनाशनम्

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—हे पार्था! मी पुन्हा परम आदित्येश्वराचे वर्णन करतो; तो सर्व दुःख हरतो आणि सर्व विघ्नांचा नाश करतो।

Verse 2

आयुःश्रीवर्द्धनं नित्यं पुत्रदं स्वर्गदं शिवम् । यस्य तीर्थस्य चान्यानि तीर्थानि कुरुनन्दन

हे कुरुनंदना! ते तीर्थ नित्य आयुष्य व श्रीवृद्धी करणारे, पुत्र व स्वर्ग देणारे आणि शिवमंगलमय आहे; त्यातच इतर तीर्थेही समाविष्ट मानली जातात।

Verse 3

नालभन्त श्रियं नाके मर्त्ये पातालगोचरे । कुरुक्षेत्रं गया गङ्गा नैमिषं पुष्करं तथा

स्वर्गात, मर्त्यलोकात वा पाताळप्रदेशातही तशी आध्यात्मिक श्री मिळत नाही; कुरुक्षेत्र, गया, गंगा, नैमिष व पुष्करही त्यास सम नाहीत।

Verse 4

वाराणसी च केदारं प्रयागं रुद्रनन्दनम् । महाकालं सहस्राक्षं शुक्लतीर्थं नृपोत्तम

हे नृपोत्तमा! वाराणसी, केदार, प्रयाग, रुद्रनंदन, महाकाल, सहस्राक्ष आणि शुक्लतीर्थही (त्याच्या) महिमेस सम नाहीत।

Verse 5

रवितीर्थस्य सर्वाणि कलां नार्हन्ति षोडशीम् । रवितीर्थे हि यद्वृत्तं तच्छृणुष्व नृपोत्तम

रवितीर्थाच्या पुण्याची सोळावी कला देखील इतर सर्व तीर्थांना प्राप्त नाही. म्हणून हे नृपोत्तमा! रवितीर्थात जे घडले ते ऐक।

Verse 6

स्नेहात्ते कथयिष्यामि वार्द्धकेनातिपीडितः । शृण्वन्तु ऋषयः सर्वे तपोनिष्ठा महौजसः

तुझ्यावरच्या स्नेहामुळे, वार्धक्याने अत्यंत पीडित असूनही मी ही कथा सांगीन। तपोनिष्ठ व महातेजस्वी सर्व ऋषींनी ऐकावे।

Verse 7

श्रुतं मे रुद्रसांनिध्ये नन्दिस्कन्दगणैः सह । पार्वत्या पृष्टः शम्भुश्च रवितीर्थस्य यत्फलम्

रुद्राच्या सान्निध्यात, नंदी, स्कंद व गणांसह मी ऐकले आहे की पार्वतीने विचारल्यावर शंभूंनी रवितीर्थाचे फळ सांगितले।

Verse 8

शम्भुना च यदाख्यातं गिरिजायाः ससम्भ्रमम् । तत्सर्वमेकचित्तेन रुद्रोद्गीतं श्रुतं मया

आणि शंभूंनी गिरिजेला आदरपूर्वक जे सांगितले—रुद्राने उद्गीत केलेले ते सर्व मी एकचित्ताने ऐकले आहे।

Verse 9

तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि शृणु यत्नेन पाण्डव । दुर्भिक्षोपहता विप्रा नर्मदां तु समाश्रिताः

तेच मी आता तुला सांगतो—हे पांडव, प्रयत्नपूर्वक ऐक। दुर्भिक्षाने पीडित विप्रांनी नर्मदेचा आश्रय घेतला (तिच्या तीरावर राहिले)।

Verse 10

उद्दालको वशिष्ठश्च माण्डव्यो गौतमस्तथा । याज्ञवल्क्योऽथ गर्गश्च शाण्डिल्यो गालवस्तथा

तेथे उद्दालक, वशिष्ठ, मांडव्य व गौतम होते; तसेच याज्ञवल्क्य, गर्ग, शांडिल्य आणि गालवही होते।

Verse 11

नाचिकेतो विभाण्डश्च वालखिल्यादयस्तथा । शातातपश्च शङ्खश्च जैमिनिर्गोभिलस्तथा

तेथे नाचिकेत, विभाण्ड तसेच वालखिल्यादी होते; शातातप व शंख, आणि जैमिनी व गोभिलही उपस्थित होते.

Verse 12

जैगीषव्यः शतानीकः सर्व एव समागताः । तीर्थयात्रा कृता तैस्तु नर्मदायाः समन्ततः

जैगीषव्य व शतानीक—सर्वजण तेथे जमले. आणि त्यांनी नर्मदेच्या सर्व बाजूंनी असलेल्या तीर्थांची यात्रा केली.

Verse 13

आदित्येश्वरमायाताः प्रसङ्गादृषिपुंगवाः । वृक्षैः संछादितं शुभ्रं धवतिन्दुकपाटलैः

प्रसंगाच्या ओघाने प्रेरित होऊन ते ऋषिपुंगव आदित्येश्वरास आले. धव, तिंदुक व पाटल वृक्षांनी आच्छादित तो शुभ्र पवित्र प्रदेश तेजस्वी भासला.

Verse 14

जम्बीरैरर्जुनैः कुब्जैः शमीकेसरकिंशुकैः । तस्मिंस्तीर्थे महापुण्ये सुगन्धिकुसुमाकुले

त्या महापुण्य तीर्थात सुगंधी पुष्पांची रेलचेल होती; जंबीर, अर्जुन, कुब्ज, शमी, केसर व किंशुक वृक्षांनी ते स्थान शोभून दिसत होते.

Verse 15

पुन्नागनालिकेरैश्च खदिरैः कल्पपादपैः । अनेकश्वापदाकीर्णं मृगमार्जारसंकुलम्

तो प्रदेश पुन्नाग व नारळ, खदिर आणि कल्पवृक्षसदृश पादपांनी शोभायमान होता; तसेच अनेक श्वापदांनी भरलेला, मृग व मार्जारांनी संकुल असा वनभाग होता.

Verse 16

ऋक्षहस्तिसमाकीर्णं चित्रकैश्चोपशोभितम् । प्रविष्टा ऋषयः सर्वे वने पुष्पसमाकुले

अस्वल व हत्ती यांनी गजबजलेले, चित्रक लतांनी शोभलेले, पुष्पांनी भरलेले त्या वनात सर्व ऋषी प्रविष्ट झाले।

Verse 17

वनान्ते च स्त्रियो दृष्ट्वा रक्ता रक्ताम्बरान्विताः । रक्तमाल्यानुशोभाढ्या रक्तचन्दनचर्चिताः

वनाच्या टोकाशी त्यांनी स्त्रिया पाहिल्या—लाल वर्णाने रंजित, लाल वस्त्रे परिधान केलेल्या; लाल माळांनी शोभलेल्या व लाल चंदनाने लेपित।

Verse 18

रक्ताभरणसंयुक्ताः पाशहस्ता भयावहाः । तासां समीपगा दृष्टाः कृष्णजीमूतसन्निभाः

त्या लाल आभूषणांनी युक्त, हातात पाश धारण केलेल्या व भयावह होत्या; त्यांच्या जवळ काळ्या मेघांसारखे श्याम अन्यही दिसले।

Verse 19

महाकाया भीमवक्त्राः पाशहस्ता भयावहाः । अनावृष्ट्युपमा दृष्टा आतुराः पिङ्गलोचनाः

ते महाकाय, भीषण मुखाचे, हातात पाश धारण केलेले व भयावह होते; अनावृष्टीच्या आपत्तीसारखे भासत, व्याकुळ व पिंगळ नेत्रांचे होते।

Verse 20

दीर्घजिह्वा करालास्या तीक्ष्णदंष्ट्रा दुरासदा । वृद्धा नारी कुरुश्रेष्ठ दृष्टान्या ऋषिपुंगवैः

मग, हे कुरुश्रेष्ठ, ऋषिपुंगवांनी आणखी एक वृद्ध स्त्री पाहिली—दीर्घ जिभेची, विकराळ तोंडाची, तीक्ष्ण दाढांची, आणि जिच्याजवळ जाणे कठीण होते।

Verse 21

ततः समीपगा वृद्धा तस्य वृन्दस्य भारत । स्वाध्यायनिरता विप्रा दृष्टास्तैः पापकर्मभिः

त्यानंतर, हे भारत, ती वृद्ध स्त्री त्या समूहाजवळ आली. स्वाध्यायात रत असलेल्या ब्राह्मणांना त्या पापकर्म्यांनी पाहिले.

Verse 22

ऊचुस्ते तु समूहेन ब्राह्मणांस्तपसि स्थितान् । अस्माकं स्वामिनः सर्वे तिष्ठन्ते तीर्थमध्यतः । ते प्रस्थाप्या महाभागाः सर्वथैव त्वरान्विताः

मग ते सर्वांनी एकत्र तपश्चर्येत स्थित ब्राह्मणांना म्हटले— “आमचे स्वामी सर्व तीर्थाच्या मध्यभागी उभे आहेत. हे महाभागांनो, तुम्ही सर्वथा तातडीने तेथे जावे.”

Verse 23

तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां सर्वे चैव त्वरान्विताः । जग्मुस्ते नर्मदाकक्षं दृष्ट्वा रेवां द्विजोत्तमाः

त्यांचे वचन ऐकून ते सर्व त्वरित होऊन लगेच निघाले. श्रेष्ठ द्विज नर्मदेच्या तीरावर गेले आणि तेथे पवित्र रेवेचे दर्शन घेतले.

Verse 24

ततः केचित्स्तुवन्त्यन्ये जय देवि नमोऽस्तु ते

मग काही जण स्तुती करू लागले आणि इतर म्हणाले— “जय देवी, तुला नमस्कार असो.”

Verse 25

नमोऽस्तु ते सिद्धगणैर्निषेविते नमोऽस्तु ते सर्वपवित्रमङ्गले । नमोऽस्तु ते विप्रसहस्रसेविते नमोऽस्तु रुद्राङ्गसमुद्भवे वरे

सिद्धगणांनी सेविलेल्या देवी, तुला नमस्कार असो. सर्व पवित्रांना मंगल करणाऱ्या, तुला नमस्कार. सहस्र ब्राह्मणांनी सेविलेल्या, तुला नमस्कार. रुद्राच्या अंगातून उद्भवलेल्या वरे, तुला नमस्कार असो.

Verse 26

नमोऽस्तु ते सर्वपवित्रपावने नमोऽस्तु ते देवि वरप्रदे शिवे । नमामि ते शीतजले सुखप्रदे सरिद्वरे पापहरे विचित्रिते

हे सर्वपवित्रांनाही पावन करणाऱ्या! तुला नमस्कार. हे देवी, वरप्रदा, शिवा! तुला नमस्कार. शीतल जलाने सुख देणाऱ्या, श्रेष्ठ सरिते, पापहरिणी, विचित्र शोभेने अलंकृत—मी तुला प्रणाम करतो/करते.

Verse 27

अनेकभूतौघसुसेविताङ्गे गन्धर्वयक्षोरगपाविताङ्गे । महागजौघैर्महिषैर्वराहैरापीयसे तोयमहोर्मिमाले

हे देवी! असंख्य भूतसमूह ज्यांच्या अंगांची उत्तम सेवा करतात; गंधर्व, यक्ष आणि नाग ज्यांच्या देहाला पावन करतात. महागजांचे कळप, महिष आणि वराह तुझे जल पितात; अहो, तुझी तरंगमाला किती अद्भुत आहे!

Verse 28

नमामि ते सर्ववरे सुखप्रदे विमोचयास्मानघपाशबद्धान्

हे सर्वश्रेष्ठ वर देणाऱ्या, सुख-कल्याण देणाऱ्या! मी तुला प्रणाम करतो/करते. पापाच्या पाशांनी बांधलेल्या आम्हाला मुक्त कर.

Verse 29

भ्रमन्ति तावन्नरकेषु मर्त्या यावत्तवाम्भो नहि संश्रयन्ति । स्पृष्टं करैश्चन्द्रमसो रवेश्चेत्तद्देवि दद्यात्परमं पदं तु

मर्त्य तोपर्यंत नरकांत भटकतात, जोवर ते तुझ्या जलाचा आश्रय घेत नाहीत. चंद्र व सूर्यकिरणांनी स्पर्शलेले तुझे जल जर स्पर्शिले, तर हे देवी, ते निश्चयच परम पद देते.

Verse 30

अनेकसंसारभयार्दितानां पापैरनेकैरभिवेष्टितानाम् । गतिस्त्वमम्भोजसमानवक्त्रे द्वन्द्वैरनेकैरभिसंवृतानाम्

संसारातील अनेक भयांनी पीडित, असंख्य पापांनी वेढलेल्या लोकांसाठी—हे कमलासमान मुखवाली! अनेक द्वंद्वांनी आच्छादित जनांची तूच गती, तूच शरण आहेस.

Verse 31

नद्यश्च पूता विमला भवन्ति त्वां देवि सम्प्राप्य न संशयोऽत्र । दुःखातुराणामभयं ददासि शिष्टैरनेकैरभिपूजितासि

हे देवी, तुला प्राप्त होताच नद्या देखील पवित्र व निर्मळ होतात—यात संशय नाही. तू दुःखाने व्याकुळ झालेल्यांना अभय देतेस आणि अनेक शिष्ट व विद्वानांनी पूजिली जातेस.

Verse 32

विण्मूत्रदेहाश्च निमग्नदेहा भ्रमन्ति तावन्नरकेषु मर्त्याः । महाबलध्वस्ततरङ्गभङ्गं जलं न यावत्तव संस्पृशन्ति

मल-मूत्राने दूषित देहधारी, अधःपतनात निमग्न मर्त्य नरकांत तोवर भटकत राहतात, जोवर ते तुझ्या त्या जलाला स्पर्श करत नाहीत—ज्याच्या तरंगशिखरांचा महाबलाने भंग होतो.

Verse 33

म्लेच्छाः पुलिन्दास्त्वथ यातुधानाः पिबन्ति येऽंभस्तव देवि पुण्यम् । तेऽपि प्रमुच्यन्ति भयाच्च घोरात्किमत्र विप्रा भवपाशभीताः

हे देवी, म्लेच्छ, पुलिंद तसेच यातुधान—जो कोणी तुझे पुण्य जल पितो—तोही घोर भयातून मुक्त होतो. मग भवपाशाला घाबरलेल्या ब्राह्मणांचे येथे उद्धार होणे यात काय आश्चर्य?

Verse 34

सरांसि नद्यः क्षयमभ्युपेता घोरे युगेऽस्मिन्कलिनावसृष्टे । त्वं भ्राजसे देवि जलौघपूर्णा दिवीव नक्षत्रपथे च गङ्गा

या घोर कलियुगाच्या आगमनाने सरोवरे व नद्या क्षयास जातात; पण हे देवी, तू जलप्रवाहांनी परिपूर्ण होऊन तशीच तेजस्वी भासतेस, जशी नक्षत्रपथावरील दिव्य गंगा.

Verse 35

तव प्रासादाद्वरदे विशिष्टे कालं यथेमं परिपालयित्वा । यास्याम मोक्षं तव सुप्रसादाद्वयं यथा त्वं कुरु नः प्रसादम्

हे श्रेष्ठ वरदे, तुझ्या कृपेने आम्ही हा काळ यथायोग्य रीतीने परिपाळू; आणि तुझ्या परम प्रसादाने आम्ही मोक्षास जाऊ. म्हणून आमच्यावर कृपा कर, आम्हांस प्रसन्न हो.

Verse 36

त्वामाश्रिता ये शरणं गताश्च गतिस्त्वमम्बेव पितेव पुत्रान् । त्वत्पालिता यावदिमं सुघोरं कालं त्वनावृष्टिहतं क्षिपामः

जे तुझा आश्रय घेऊन शरण आले आहेत, त्यांची एकमेव गती तूच आहेस—आईसारखी व पित्याप्रमाणे पुत्रांचे पालन करणारी। तुझ्या संरक्षणाने आम्ही अनावृष्टीने पीडित हा अतिभयंकर काळ लवकर पार करू दे.

Verse 37

एवं स्तुता तदा देवी नर्मदा सरितां वरा । प्रत्यक्षा सा परा मूर्तिर्ब्राह्मणानां युधिष्ठिर

अशा प्रकारे स्तुती झाल्यावर, सरितांमध्ये श्रेष्ठ देवी नर्मदा, हे युधिष्ठिर, ब्राह्मणांना परम व प्रत्यक्ष मूर्तीस्वरूपाने प्रकट झाली.

Verse 38

श्रीमार्कण्डेय उवाच । पठन्ति ये स्तोत्रमिदं नरेन्द्र शृण्वन्ति भक्त्या परया प्रशान्ताः । ते यान्ति रुद्रं वृषसंयुतेन यानेन दिव्याम्बरभूषिताङ्गाः

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—हे नरेन्द्र, जे शांतचित्त भक्त हे स्तोत्र पठण करतात किंवा परम भक्तीने ऐकतात, ते वृषयुक्त रथावर आरूढ होऊन, दिव्य वस्त्रांनी भूषित देहाने रुद्रलोकास जातात.

Verse 39

ये स्तोत्रमेतत्सततं जपन्ति स्नात्वा च तोयेन तु नर्मदायाः । तेभ्योऽन्तकाले सरिदुत्तमेयं गतिं विशुद्धामचिराद्ददाति

जे हे स्तोत्र सतत जपतात आणि नर्मदेच्या जलाने स्नान करतात, त्यांना अंतकाळी ही उत्तम सरिता शीघ्रच विशुद्ध, पावन गती प्रदान करते.

Verse 40

प्रातः समुत्थाय तथा शयानो यः कीर्तयेतानुदिनं स्तवेन्द्रम् । देहक्षयं स्वे सलिले ददाति समाश्रयं तस्य महानुभाव

प्रातः उठून किंवा शयनावस्थेतही जो प्रतिदिन या स्तवेंद्राचे (स्तोत्रराजाचे) कीर्तन करतो, देहक्षयाच्या वेळी ती महानुभावा (नर्मदा) त्याला आपल्या जलात आश्रय देते.

Verse 41

पापैर्विमुक्ता दिवि मोदमानाः सम्भोगिनश्चैव तु नान्यथा च

पापांपासून मुक्त होऊन ते स्वर्गात आनंद करीत दिव्य भोगसुखांचा उपभोग घेतात; खरेच यास अन्यथा होत नाही।

Verse 42

प्रसन्ना नर्मदा देवी स्तोत्रेणानेन भारत । जलेनाप्यायितान् विप्रान् दक्षिणापथवाहिनी

हे भारत! या स्तोत्राने प्रसन्न झालेली दक्षिणापथवाहिनी देवी नर्मदा हिने आपल्या जलाने त्या विप्रांना तृप्त व पुष्ट केले।

Verse 43

अमृतत्वं तु वो दद्मि योगिभिर्यन्न गम्यते । दुर्लभं यत्सुरैः सर्वैर्मत्प्रसादाल्लभिष्यथ

मी तुम्हांला अमृतत्व देत आहे—जे योगींनाही अगम्य आणि सर्व देवांसाठी दुर्लभ आहे; माझ्या प्रसादानेच तुम्ही ते प्राप्त कराल।

Verse 44

इति ते ब्राह्मणा राजंल्लब्धा वरमनुत्तमम् । गमिष्यन्तः प्रीतचित्ता ददृशुश्चित्रमद्भुतम्

हे राजन्! अशा रीतीने ते ब्राह्मण अनुत्तम वर मिळवून प्रसन्नचित्ताने निघाले आणि त्यांनी एक विचित्र अद्भुत दृश्य पाहिले।

Verse 45

श्रीमार्कण्डेय उवाच । दृष्टास्तैः पुरुषाः पार्थ नर्मदातटसंस्थिताः । स्नानदेवार्चनासक्ताः पञ्च एव महाबलाः

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—हे पार्थ! त्यांनी नर्मदातटी उभे असलेले स्नान व देवपूजेत आसक्त असे पाच महाबली पुरुष पाहिले।

Verse 46

ते दृष्टा ब्राह्मणैः सर्वैर्वेदवेदाङ्गपारगैः । संपृष्टास्तैर्महाराज यथा तदवधारय

वेद-वेदांगांत पारंगत अशा सर्व ब्राह्मणांनी त्यांना पाहिले. मग त्यांनी त्यांना प्रश्न विचारले; हे महाराज, मी जसे सांगतो तसेच नीट समजून घ्या.

Verse 47

विप्रा ऊचुः । वनान्ते स्त्रीयुगं दृष्ट्वा महारौद्रं भयावहम् । वृद्धाश्च पुरुषास्तत्र पाशहस्ता भयावहाः

विप्र म्हणाले—वनाच्या टोकाशी आम्ही दोन स्त्रिया पाहिल्या; त्या अत्यंत उग्र व भयावह होत्या. तिथेच काही वृद्ध पुरुषही होते, हातात पाश घेऊन, भयंकर दिसणारे.

Verse 48

दुर्धर्षा दुर्निरीक्ष्याश्च इतश्चेतश्च चञ्चलाः । व्याहरन्तः शुभां वाचं न तत्र गतिरस्ति वै

ते अजिंक्य व पाहण्यासही कठीण, इकडे-तिकडे अस्थिरपणे धावणारे होते. जरी ते शुभ वाणी बोलत होते, तरी तिथून सुटण्याचा खरोखर कोणताही मार्ग नव्हता.

Verse 49

अपरस्परयोः सर्वे निरीक्षन्तः पुनःपुनः । तैस्तु यद्वचनं प्रोक्तं तत्सर्वं कथ्यतामिति

ते सर्वजण पुन्हा पुन्हा एकमेकांकडे पाहू लागले. मग म्हणाले—त्यांनी जे काही बोलले, ते सर्व सांगावे.

Verse 50

अस्माकं पुरुषाः पञ्च तिष्ठन्ति तत्र सत्तमाः । ते प्रस्थाप्या महाभागाः सर्वथैव त्वरान्विताः

आमचे पाच पुरुष—श्रेष्ठ सज्जन—तिथे उभे आहेत. त्या महाभाग्यवानांना सर्व प्रकारे तातडीने पाठवावे.

Verse 51

अथ ते पुरुषाः पञ्च श्रुत्वा वाक्यमिदं शुभम् । परस्परं निरीक्षन्तो वदन्ति च पुनःपुनः

ते पाच पुरुष ते शुभ वचन ऐकून परस्परांकडे पाहू लागले आणि आपसांत पुन्हा पुन्हा बोलू लागले।

Verse 52

क्व ते कस्य कुतो याताः किमुक्तं तैर्भयावहैः

ते कुठे आहेत? ते कोणाचे, आणि कुठून आले? त्या भयावहांनी काय सांगितले?

Verse 53

पुरुषा ऊचुः । तीर्थावगाहनं सर्वैः पूर्वदक्षिणपश्चिमैः । उत्तरैश्च कृतं भक्त्या न पापं तैर्व्यपोहितम्

पुरुष म्हणाले—आम्ही सर्व, पूर्व-दक्षिण-पश्चिम-उत्तर दिशांतून आलेले, भक्तीने या तीर्थात स्नान केले; तरीही आमचे पाप दूर झाले नाही।

Verse 54

निष्पापाश्चाथ संजातास्तीर्थस्यास्य प्रभावतः । शृण्वन्तु ऋषयः सर्वे वह्निकालोपमा द्विजाः

तरीही या तीर्थाच्या प्रभावाने ते निष्पाप झाले. हे अग्नी व काळासारखे तेजस्वी द्विजहो, सर्व ऋषींनी ऐकावे।

Verse 55

पातकानि च घोराणि यान्यचिन्त्यानि देहिनाम् । पापिष्ठेन तु चैकेन गुरुदारा निषेविता

देहधाऱ्यांची काही घोर, अचिंत्य पातके असतात; त्यांत एका परम पाप्याने गुरुपत्नीचाही संग केला।

Verse 56

हृतं चान्येन मित्रस्वं सुवर्णं च धनं तथा । ब्रह्महत्या महारौद्रा कृता चान्येन पातकम्

एकाने मित्राचे सुवर्ण-धनादी द्रव्य चोरून नेले, आणि दुसऱ्याने अत्यंत भयंकर ब्रह्महत्या-रूप पातक केले।

Verse 57

सुरापानं तु चान्यस्य संजातं चाप्यकामतः । गोवध्या चाप्यकामेन कृता चैकेन पापिना

एकाच्या हातून नकळत सुरापानाचे पातक घडले; आणि एका पाप्यानेही अनिच्छेने गोवध केला।

Verse 58

अकामतोऽपि सर्वेषां पातकानि नराधिप । ब्राह्मणानां तु ते श्रुत्वा वाक्यं तद्विस्मयान्विताः

हे नराधिपा! अनिच्छेनेही सर्वांवर पातके येतात; परंतु ब्राह्मणांचे वचन ऐकून ते विस्मयाने भरून गेले।

Verse 59

सद्य एव तदा जाताः पापिष्ठा गतकल्मषाः । तीर्थस्यास्य प्रभावेन नर्मदायाः प्रभावतः

त्याच क्षणी ते—अतिशय पापिष्ठ असले तरी—कल्मषरहित झाले; या तीर्थाच्या प्रभावाने, नर्मदेच्या प्रभावाने।

Verse 60

न क्वचित्पातकानां तु प्रवेशश्चात्र जायते । एवं संचित्य ते सर्वे पापिष्ठाश्च परस्परम्

येथे पातकांचा कधीही प्रवेश होत नाही. असे म्हणून ते सर्व पापिष्ठ जन एकत्र जमून परस्परांशी बोलू लागले.

Verse 61

चित्रभानुः स्मृतस्तैस्तु विचिन्त्य हृदये हरिम् । स्नात्वा रेवाजले पुण्ये तर्पिताः पितृदेवताः

तेव्हा त्यांनी चित्रभानूचे स्मरण केले; हृदयात हरिचे ध्यान करून पुण्य रेवा-जळात स्नान केले आणि पितरांना व देवतांना तर्पण देऊन तृप्त केले।

Verse 62

नत्वा तु भास्करं देवं हृदि ध्यात्वा जनार्दनम् । प्रदक्षिणं तु तं भक्त्या ज्वलन्तं जातवेदसम्

भास्करदेवाला नमस्कार करून व हृदयात जनार्दनाचे ध्यान करून, त्यांनी भक्तिभावाने त्या ज्वलंत जातवेदस (अग्नी/सूर्य)ची प्रदक्षिणा केली।

Verse 63

पतिताः पाण्डवश्रेष्ठ पापोद्विग्ना महीपते । सात्त्विकीं वासनां कृत्वा त्यक्त्वा रजस्तमस्तथा

हे पाण्डवश्रेष्ठ, हे राजन्—जे पतित होऊन पापाने व्याकुळ झाले होते, त्यांनी सात्त्विक वासना धारण केली आणि रज-तमाचा त्याग करून उच्च आध्यात्मिक प्राप्तीस योग्य झाले।

Verse 64

हतं तैः पावके सर्वं रेवाया उत्तरे तटे । विमानस्थास्तदा दृष्टा ब्राह्मणैस्ते युधिष्ठिर

हे युधिष्ठिर—रेवेच्या उत्तरेकाठी त्यांच्या कारणाने अग्नीने सर्व काही भस्म झाले; तेव्हा ते दिव्य विमानांत आरूढ झालेले ब्राह्मणांना दिसले।

Verse 65

आश्चर्यमतुलं दृष्टमृषिभिर्नर्मदातटे । तदाप्रभृति ते सर्वे रागद्वेषविवर्जिताः

नर्मदातटी ऋषींनी अतुलनीय आश्चर्य पाहिले; त्या वेळेपासून ते सर्व राग-द्वेषरहित झाले।

Verse 66

रवितीर्थं द्विजा हृष्टाः सेवन्ते मोक्षकाङ्क्षया । तीर्थस्यास्य च यत्पुण्यं तच्छृणुष्व नराधिप

मोक्षाची आकांक्षा धरून हर्षित द्विज रवितीर्थाचे सेवन करतात. हे नराधिप, या तीर्थाचे जे पुण्य आहे ते ऐक.

Verse 67

पीडितो वृद्धभावेन भक्त्या प्रीतो नरेश्वर । उद्देशं कथयिष्यामि द्विक्रोशाभ्यन्तरे स्थितः

हे नरेश्वर, वृद्धत्वाने पीडित असलो तरी तुझ्या भक्तीने मी प्रसन्न आहे. दोन क्रोशांच्या परिघात स्थित असलेला याचा उद्देश मी सांगतो.

Verse 68

कुरुक्षेत्रं यथा पुण्यं रवितीर्थं श्रुतं मया । ईश्वरेण पुरा ख्यातं षण्मुखस्य नराधिप

कुरुक्षेत्र जसे पुण्य आहे तसेच रवितीर्थही—असे मी ऐकले आहे. हे नराधिप, पूर्वी ईश्वराने हे षण्मुख (स्कंद) यास प्रसिद्ध केले.

Verse 69

श्रुतं रुद्राच्च तैः सर्वैरहं तत्र समीपगः ईश्वर उवाच । मार्तण्डग्रहणे प्राप्ते ये व्रजन्ति षडानन । रवितीर्थे कुरुक्षेत्रे तुल्यमेतत्फलं लभेत्

हे सर्वांनी रुद्राकडून हे ऐकले, आणि मी तेथे जवळच होतो. ईश्वर म्हणाले—हे षडानन, सूर्यग्रहणकाळी जे रवितीर्थास जातात, त्यांना कुरुक्षेत्रासारखेच फळ मिळते.

Verse 70

स्नाने दाने तथा जप्ये होमे चैव विशेषतः । कुरुक्षेत्रे समं पुण्यं नात्र कार्या विचारणा

स्नान, दान, जप आणि विशेषतः होम—यांत येथे कुरुक्षेत्राइतकेच पुण्य आहे; याविषयी विचार करण्याची गरज नाही.

Verse 71

ग्रामे वा यदि वारण्ये पुण्या सर्वत्र नर्मदा । रवितीर्थे विशेषेण रेवा पुण्यफलप्रदा

गावात असो वा अरण्यात, नर्मदा सर्वत्र पवित्र आहे; परंतु रवितीर्थी विशेषतः रेवा महान् पुण्यफल देणारी आहे।

Verse 72

षष्ठ्यां सूर्यदिने भक्त्या व्यतीपाते च वै धृतौ । संक्रान्तौ ग्रहणेऽमायां ये व्रजन्ति जितेन्द्रियाः

षष्ठी तिथी, रविवार, व्यतीपात, धृती योग, संक्रांती, ग्रहण व अमावास्येला जे जितेंद्रिय भक्त श्रद्धेने तेथे जातात।

Verse 73

कामक्रोधैर्विमुक्ताश्च रागद्वेषैस्तथैव च । उपोष्य परया भक्त्या देवस्याग्रे नराधिप

काम-क्रोधमुक्त व राग-द्वेषरहित होऊन, हे नराधिप, देवासमोर परम भक्तीने उपवास करावा।

Verse 74

रात्रौ जागरणं कृत्वा दीपं देवस्य बोधयेत् । कथां वै वैष्णवीं पार्थ वेदाभ्यसनमेव च

रात्री जागरण करून दीपाने देवाचे पूजन-आदर करावा; आणि हे पार्थ, वैष्णवी कथा व वेदाध्ययनही करावे।

Verse 75

ऋग्वेदं वा यजुर्वेदं सामवेदमथर्वणम् । ऋचमेकां जपेद्यस्तु स वेदफलमाप्नुयात्

ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद किंवा अथर्ववेद—यांपैकी कोणतीही एक ऋचा जो जपतो, तो वेदांचे फल प्राप्त करतो।

Verse 76

गायत्र्या च चतुर्वेदफलमाप्नोति मानवः । प्रभाते पूजयेद्विप्रानन्नदानहिरण्यतः

गायत्री-जपाने मनुष्याला चारही वेदांचे फळ प्राप्त होते। प्रभाती ब्राह्मणांना अन्नदान व सुवर्णदान करून पूजन करावे।

Verse 77

भूमिदानेन वस्त्रेण अन्नदानेन शक्तितः । छत्रोपानहशय्यादिगृहदानेन पाण्डव

भूमिदान, वस्त्रदान व शक्तीनुसार अन्नदानाने—तसेच छत्र, पादुका, शय्या इत्यादी व गृहदानाने—हे पाण्डव, महान पुण्य प्राप्त होते.

Verse 78

ग्रामधूर्वहदानेन गजकन्याहयेन च । विद्याशकटदानेन सर्वेषामभयं भवेत्

ग्रामदान, भारवाहक पशूदान, तसेच हत्ती, दासी व घोडा यांचे दान—आणि विद्या व शकट (गाडी/रथ) दान केल्याने—सर्वांना अभय प्राप्त होते.

Verse 79

शत्रुश्च मित्रतां याति विषं चैवामृतं भवेत् । ग्रहा भवन्ति सुप्रीताः प्रीतस्तस्य दिवाकरः

शत्रूही मित्रत्वास येतो आणि विषही अमृतासारखे होते. ग्रह अत्यंत अनुकूल होतात; त्याच्यावर दिवाकर (सूर्य) प्रसन्न होतो.

Verse 80

एतत्ते सर्वमाख्यातं रवितीर्थफलं नृप । ये शृण्वन्ति नरा भक्त्या रवितीर्थफलं शुभम्

हे नृपा! मी तुला रवीतीर्थाचे फळ सर्वस्वी सांगितले. जे नर भक्तीने रवीतीर्थाच्या या शुभ फलाची कथा ऐकतात—

Verse 81

तेऽपि पापविनिर्मुक्ता रविलोके वसन्ति हि । गोदानेन च यत्पुण्यं यत्पुण्यं भृगुदर्शने

तेही पापमुक्त होऊन निश्चयच रविलोकात वास करतात. गोदानाने जे पुण्य मिळते आणि भृगुदर्शनाने जे पुण्य मिळते—

Verse 82

केदार उदकं पीत्वा तत्पुण्यं जायते नृणाम् । अब्दमश्वत्थसेवायां तिलपात्रप्रदो भवेत्

केदारचे उदक प्राशन केल्याने मनुष्यांना तेच पुण्य प्राप्त होते. आणि एक वर्ष अश्वत्थवृक्षाची सेवा केल्यास तो तिळांनी भरलेल्या पात्राचा दाता होतो.

Verse 83

तत्फलं समवाप्नोति आदित्येश्वरकीर्तनात् । श्रुते यस्य प्रभावे न जायते यन्नृपात्मज

हे नृपात्मज, आदित्येश्वराचे कीर्तन केल्याने तोच फल निश्चयाने प्राप्त होतो. ज्याचा प्रभाव ऐकला की ते फल अप्रकट राहत नाही—अवश्य प्रकट होते.

Verse 84

तत्सर्वं कथयिष्यामि भक्त्या तव महीपते । पापानि च प्रलीयन्ते भिन्नपात्रे यथा जलम्

हे महीपते, भक्तिभावाने ते सर्व मी तुला सांगीन. आणि पापे अशी विरून जातात, जशी भेगाळलेल्या पात्रातले पाणी टिकत नाही.

Verse 85

तीर्थस्याभिमुखो नित्यं जायते नात्र संशयः । गुह्याद्गुह्यतरं तीर्थं कथितं तव पाण्डव

तो नित्य तीर्थाभिमुख होतो—यात संशय नाही. हे पाण्डव, गुप्ताहूनही अधिक गुप्त असे तीर्थ तुला सांगितले आहे.

Verse 86

पापिष्ठानां कृतघ्नानां स्वामिमित्रावघातिनाम् । तीर्थाख्यानं शुभं तेषां गोपितव्यं सदा बुधैः

अतिपापी, कृतघ्न तसेच स्वामी वा मित्राचा घात करणाऱ्यांपासून या तीर्थाची शुभ आख्यायिका ज्ञानी जनांनी सदैव गुप्त ठेवावी।