Adhyaya 67

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । तस्यैवानन्तरं तात जलमध्ये व्यवस्थितम् । लुङ्केश्वरमिति ख्यातं सुरासुरनमस्कृतम्

श्रीमार्कण्डेय म्हणाले—हे ताता! त्यानंतर लगेच जलाच्या मध्यभागी ‘लुङ्केश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध असे स्थान आहे; त्यास देव व असुर दोघेही नमस्कार करतात.

Verse 2

इदं तीर्थं महापुण्यं नानाश्चर्यं महीतले । अस्य तीर्थस्य माहात्म्यमुत्पत्तिं शृणु भारत

हे तीर्थ महापुण्यदायक असून पृथ्वीवर नानाविध आश्चर्यांनी युक्त आहे. हे भारता! या तीर्थाचे माहात्म्य व उत्पत्ती ऐक.

Verse 3

आसीत्पुरा महावीर्यो दानवो बलदर्पितः । कालपृष्ठ इति ख्यातः सुतो ब्रह्मसुतस्य च

पूर्वी काळी एक महावीर दानव होता, जो बळाच्या गर्वाने मदोन्मत्त होता। तो ‘कालपृष्ठ’ या नावाने प्रसिद्ध होता आणि ब्रह्माच्या पुत्राचा पुत्र म्हणून ओळखला जाई।

Verse 4

गङ्गातटं समाश्रित्य चचार विपुलं तपः । अधोमुखोऽपि संस्थित्वापिबद्धूममहर्निशम्

गंगेच्या तीराचा आश्रय घेऊन त्याने विपुल तप केले. तो उलटा उभा राहूनही दिवस-रात्र धूरच पित असे.

Verse 5

ततश्चानन्तरं देवस्तिष्ठते ह्युमया सह । दृष्ट्वा तं पार्वती सा तु तपस्युग्रे व्यवस्थितम्

त्यानंतर तत्क्षणी देव महादेव उमेच्या संगतीने तेथे उभे राहिले. उग्र तपात दृढ स्थित असलेल्या त्या पुरुषाला पाहून पार्वतीने त्याची दखल घेतली.

Verse 6

पश्य पश्य महादेव धूमाशी तिष्ठते नरः । प्रसीद तं कुरुष्वाद्य देहि शीघ्रं वरं विभो

“पहा, पहा, हे महादेव! हा नर धूरच आहार मानून येथे उभा आहे. हे विभो, आज त्याच्यावर प्रसन्न व्हा आणि लवकर वर द्या.”

Verse 7

ईश्वर उवाच । यदुक्तं वचनं देवि न तन्मे रोचते प्रिये । स्वकार्यं च सदा चिन्त्यं परकार्यं विसर्जयेत्

ईश्वर म्हणाले—“प्रिये देवि, तू जे वचन बोललीस ते मला रुचत नाही. नेहमी स्वतःच्या कर्तव्याचा विचार करावा आणि परकार्य सोडून द्यावे.”

Verse 8

मूर्खस्त्रीबालशत्रूणां यश्छन्देनानुवर्तते । व्यसने पतते घोरे सत्यमेतदुदीरितम्

जो मूर्ख, स्त्रिया, बालक व शत्रू यांच्या इच्छेप्रमाणे चालतो, तो घोर संकटात पडतो—हे सत्यच सांगितले आहे।

Verse 9

देव्युवाच । भार्ययाभ्यर्थितो भर्ता कारणं बहु भाषते । लघुत्वं याति सा नारी एवं शास्त्रेषु पठ्यते

देवी म्हणाली—पत्नीने वारंवार विनंती केली तर पती अनेक कारणे सांगतो; आणि ती स्त्री हलकी समजली जाते—असे शास्त्रांत वाचायला मिळते।

Verse 10

प्राणत्यागं करिष्यामि यदि मां त्वं न मन्यसे । पार्वत्या प्रेरितो देवो गतोऽसौ दानवं प्रति

तू माझे म्हणणे मानले नाहीस तर मी प्राणत्याग करीन। पार्वतीच्या प्रेरणेने देव त्या दानवाकडे गेला।

Verse 11

ईश्वर उवाच । किमर्थं पिबसे धूमं किमर्थं तप्यसे तपः । किं दुःखं किं नु सन्तापो वद कार्यमभीप्सितम्

ईश्वर म्हणाले—तू धूर का पितोस? तप का करतोस? हे कोणते दुःख, कोणता संताप? सांग—तुला कोणते कार्य अभिप्रेत आहे?

Verse 12

युवा त्वं दृश्यसेऽद्यापि वर्षविंशतिरेव च । तदाचक्ष्व हि मे सर्वं तपसः कारणं महत्

तू आजही तरुण दिसतोस—फक्त वीस वर्षांचा। म्हणून मला सर्व सांग: या महान तपाचे कारण काय आहे?

Verse 13

दानव उवाच । अचला दीयतां भक्तिर्मम स्थैर्यं तवोपरि । अपरं वर्षसाहस्रं निर्विघ्नं मे गतं विभो

दानव म्हणाला—हे विभो! मला तुझ्याविषयी अचल भक्ती व तुझ्यावर दृढ स्थैर्य प्रदान कर. हे महाबलवान्, माझे आणखी एक हजार वर्षे निर्विघ्नपणे व्यतीत झाले आहेत.

Verse 14

दिवसानां सहस्रे द्वे पूर्णे त्वत्तपसा मम

आपल्यालाच ध्येय मानून केलेल्या माझ्या तपाने दोन हजार दिवस पूर्ण झाले आहेत.

Verse 15

ईश्वर उवाच । याचयाभीप्सितं कार्यं तुष्टोऽहं तव सुव्रत । देवस्य वचनं श्रुत्वा चिन्तयामास दानवः

ईश्वर म्हणाले—हे सुव्रत! तुला जे अभिप्रेत आहे ते वर माग; मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे. देवाचे वचन ऐकून दानव विचार करू लागला.

Verse 16

किं नाकं याचयाम्यद्य किमद्य सकलां महीम् । एवं संचिन्तयामास कामबाणेन पीडितः

“आज मी स्वर्ग मागू की आज संपूर्ण पृथ्वी?”—असा तो कामबाणांनी पीडित होऊन विचार करू लागला.

Verse 17

दानव उवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव वरं दास्यसि मे प्रभो । सङ्ग्रामैस्तु न तुष्टोऽहं बलं नास्तीति किंचन

दानव म्हणाला—हे देव! जर तू माझ्यावर प्रसन्न असशील, हे प्रभो! जर तू मला वर देशील, तर जाण—मी युद्धांनी तृप्त नाही; माझ्यात बल नाही असे मुळीच नाही.

Verse 18

यस्य मूर्धन्यहं देव पाणिना समुपस्पृशे । देवदानवगन्धर्वो भस्मसाद्यातु तत्क्षणात्

हे देवा, ज्याच्या डोक्यावर मी हात ठेवीन, मग तो देव, दानव किंवा गंधर्व कोणीही असो, तो त्याच क्षणी भस्मसात व्हावा.

Verse 19

ईश्वर उवाच । यत्त्वया चिन्तितं किंचित्तत्सर्वं सफलं तव । उत्तिष्ठ गच्छ शीघ्रं त्वं भवनं प्रति दानव

ईश्वर म्हणाले: "तू जे काही मनात योजिले आहेस, ते सर्व तुला प्राप्त होईल. हे दानवा! ऊठ आणि लवकर आपल्या भवनाकडे जा."

Verse 20

दानव उवाच । स्थीयतां देवदेवेश यावज्ज्ञास्यामि ते वरम् । युष्मन्मूर्ध्नि न्यसे पाणिं प्रत्ययो मे भवेद्यथा

दानव म्हणाला: "हे देवदेवेश! थांबा, जोपर्यंत मी तुमच्या वरदानाची खात्री करून घेत नाही. मला विश्वास पटावा म्हणून मी तुमच्या डोक्यावर हात ठेवतो."

Verse 21

ततश्चानन्तरं देवश्चिन्तयानो महेश्वरः । न स्कन्दो न हरिर्ब्रह्मा यः कार्येषु क्षमोऽधुना

त्यानंतर भगवान महेश्वर चिंतेत पडले: "सध्याच्या परिस्थितीत स्कंद, हरी किंवा ब्रह्मा कोणीही हे कार्य करण्यास समर्थ नाही."

Verse 22

ज्ञात्वा चैवापदं प्राप्तां देवः प्रार्थयते वृषम् । अनेन सह पापेन युध्यस्व साम्प्रतं क्षणम्

आलेले संकट ओळखून देवाने वृषभाला (नंदीला) विनंती केली: "तू आता या पाप्याशी क्षणभर युद्ध कर."

Verse 23

करं प्रासारयद्दैत्यो देवं मूर्ध्नि किल स्पृशेत् । लाङ्गूलेनाहतो दैत्यो विषण्णः पतितो भुवि

दैत्याने हात पुढे केला, जणू देवाच्या मस्तकास स्पर्श करील. पण शेपटीच्या प्रहाराने आहत होऊन तो विषण्ण होऊन भूमीवर पडला.

Verse 24

देवस्तु दक्षिणामाशां गतश्चैवोमया सह । भयभीतो निरीक्षेत ग्रीवां भज्य पुनःपुनः

परंतु देव उमेच्या सहित दक्षिण दिशेकडे गेले. भयभीत होऊन ते वारंवार मागे पाहत, मान पुन्हा पुन्हा वाकवीत राहिले.

Verse 25

गते चादर्शनं देवे युयुधे वृषभेण सः । द्वावेतौ बलिनां श्रेष्ठौ युयुधाते महाबलौ

देव नजरेआड गेल्यावर तो वृषभाशी युद्ध करू लागला. ते दोघे महाबलवान, बलवानांत श्रेष्ठ, परस्पर रणात भिडले.

Verse 26

प्रहारैर्वज्रसदृशैः कोपेन घटिकात्रयम् । पाणिभ्यां न स्पृशेद्यो वै वृषभस्य शिरस्तथा

वज्रासारख्या प्रहारांनी क्रोधात तीन घटिका काळ तो झुंजला; तरीही हातांनी वृषभाचे शिर स्पर्शही करू शकला नाही.

Verse 27

हत्वा लाङ्गूलपातेन आगतो वृषभस्तदा । उत्थितश्चाप्यसौ दैत्यो व्रजते वृषपृष्ठतः

तेव्हा वृषभाने शेपटीच्या फटक्याने त्याला पाडले व पुढे आला. तरीही तो दैत्य उठून वृषभाच्या पाठीमागे चिकटून पाठलाग करू लागला.

Verse 28

वायुवेगेन सम्प्राप्तो यत्र देवो महेश्वरः । आगतं दानवं दृष्ट्वा वृषो वचनमब्रवीत्

वाऱ्याच्या वेगाने तो तेथे पोहोचला, जिथे देव महेश्वर होते. येणाऱ्या दानवाला पाहून वृषभाने हे वचन उच्चारले.

Verse 29

आरुह्य पृष्ठे मे देव शीघ्रमेव हि गम्यताम् । आरुह्य वृषभं देवो जगाम चोमया सह

“हे देव, माझ्या पाठीवर आरूढ व्हा; त्वरित निघूया.” मग देव वृषभावर चढून उमेसह प्रस्थान करू लागला.

Verse 30

नाकं प्राप्तस्ततो देवो गतः शक्रस्य मन्दिरम् । नात्यजद्देवपृष्ठं तु दानवो बलदर्पितः

मग देव स्वर्गात पोहोचून शक्राच्या भवनात गेला. पण बळाच्या गर्वाने मत्त दानवाने देवाची पाठ सोडली नाही.

Verse 31

इन्द्रलोकं परित्यज्य ब्रह्मलोकं गतस्तदा । यत्रयत्र व्रजेद्देवो भयात्सह दिवौकसैः

इंद्रलोक सोडून तो मग ब्रह्मलोकात गेला. देव जिथे जिथे जात असे, तिथे दिवौकस भयाने त्याच्यासोबत जात.

Verse 32

अपश्यत्तत्र तत्रैव पृष्ठे लग्नं तु दानवम् । सर्वांल्लोकान् भ्रमित्वा तु देवो विस्मयमागतः

तेथे तेथेच त्याने पाठीला चिकटलेला दानव पाहिला. सर्व लोकांत भ्रमण करून देव विस्मयाने थक्क झाला.

Verse 33

न स्थानं विद्यते किंचिद्यत्र विश्रम्यते क्षणम् । देवदानवयोस्तत्र युद्धं ज्ञात्वा सुदारुणम्

तेथे असे कोणतेही स्थान नव्हते की जिथे क्षणभरही विसावा मिळावा. देव-दानवांचे ते युद्ध अत्यंत घोर आहे हे जाणून सर्वजण व्याकुळ झाले.

Verse 34

हर्षितात्मा मुनिस्तत्र चिरं नृत्यति नारदः । धन्योऽहमद्य मे जन्म जीवितं च सुजीवितम्

तेथे आनंदाने भरलेल्या अंतःकरणाचा मुनि नारद दीर्घकाळ नृत्य करू लागला. तो म्हणाला—“आज मी धन्य आहे; माझा जन्म धन्य, आणि माझे जीवन खरोखर सुजीवित!”

Verse 35

महान्तं च कलिं दृष्ट्वा संतोषः परमोऽभवत् । देवदानवयोस्तत्र युद्धं त्यक्त्वा च नारदः

तो कलह फारच मोठा झालेला पाहून नारदाला परम समाधान झाले. आणि तेथे देव-दानवांचे युद्ध सोडून नारद निघून गेला.

Verse 36

आजगाम ततो विप्रो यत्र देवो महेश्वरः । दृष्ट्वा देवोऽथ तं विप्रं प्रतिपूज्याब्रवीदिदम्

मग तो ब्राह्मण (नारद) जिथे देव महेश्वर होते तिथे आला. देवांनी त्या ब्राह्मणाला पाहून यथोचित पूजन करून असे म्हटले.

Verse 37

भो नारद मुनिश्रेष्ठ जानीषे केशवं क्वचित् । गत्वा तत्र च शीघ्रं त्वं केशवाय निवेदय

“हे नारद, मुनिश्रेष्ठ! तुला केशव कुठे आहे हे माहीत आहे का? तर तिथे लवकर जाऊन केशवाला ही गोष्ट निवेद.”

Verse 38

नारद उवाच । देवदानवसिद्धानां गन्धर्वोरगरक्षसाम् । सर्वेषामेव देवेशो हरते ध्रुवमापदम्

नारद म्हणाले—देव, दानव, सिद्ध, गंधर्व, नाग व राक्षस—सर्वांचाच देवेश्वर निश्चयाने आपत्तीचे हरण करतो।

Verse 39

असंभाव्यं न वक्तव्यं मनसापि न चिन्तयेत् । ईदृशीं नैव बुध्यामि आपदं च विभो तव

असंभाव्य गोष्ट बोलू नये, मनातही तिचा विचार करू नये। हे विभो, तुझ्यावर अशी आपत्ती येईल असे मला मुळीच सुचत नाही।

Verse 40

ईश्वर उवाच । गच्छ नारद शीघ्रं त्वं यत्र देवो जनार्दनः । विदितं च त्वया सर्वं यत्कृतं दानवेन तु

ईश्वर म्हणाले—नारदा, शीघ्र जा, जिथे देव जनार्दन आहेत। दानवाने जे काही केले आहे ते सर्व तुला विदितच आहे।

Verse 41

अवध्यो दानवो ह्येष सेन्द्रैरपि मरुद्गणैः । गत्वा तु केशवं देवं निवेदय महामुने

हा दानव इंद्रासह मरुद्गणांनीही अवध्य आहे. म्हणून, हे महामुने, जाऊन देव केशवाला हे निवेदन कर.

Verse 42

नारद उवाच । न तु गच्छाम्यहं देव सुप्तः क्षीरोदधौ सुखी । केशवः प्रेरणे ह्येषामादेशो दीयतां प्रभो

नारद म्हणाले—हे देव, मी तर जात नाही; केशव क्षीरसागरात सुखाने शयन करीत आहेत. हे सर्व त्यांच्या प्रेरणेनेच चालतात; म्हणून, हे प्रभो, आपणच आज्ञा द्यावी.

Verse 43

मात्रा स्वस्रा दुहित्रा वा राजानं च तथा प्रभुम् । गुरुं चैवादितः कृत्वा शयानं न प्रबोधयेत्

माता, बहीण किंवा कन्या—तसेच राजा वा स्वामी—झोपेत असताना जागवू नये. प्रथम गुरूंना नमस्कार करून योग्य मान देऊन, शय्यास्थ गुरूंनाही उठवू नये.

Verse 44

ईश्वर उवाच । यदि क्वचिदगारेषु वह्निरुत्पद्यते महान् । निधनं यान्ति तत्रस्था यद्बुध्येरन्नसूरयः

ईश्वर म्हणाले—जर कुठल्यातरी घरात अचानक प्रचंड आग उत्पन्न झाली, तर तेथील लोक नाश पावतात, जर सूज्ञांना वेळेवर कळले नाही.

Verse 45

नारद उवाच । शीघ्रं गच्छ महादेव आत्मानं रक्ष सुप्रभो । गच्छाम्यहं न सन्देहो यत्र देवो जनार्दनः

नारद म्हणाले—लवकर जा, हे महादेव; स्वतःचे रक्षण कर, हे तेजस्वी प्रभो। मी निःसंशय तेथेच जातो, जिथे देव जनार्दन (विष्णु) आहेत.

Verse 46

ततो नन्दिमहाकालौ स्तम्भहस्तौ भयानकौ । जघ्नतुर्दानवं तत्र मुद्गरादिभिरायुधैः

मग नंदी आणि महाकाल—भयानक, हातात स्तंभ घेऊन—तेथे त्या दानवाला मुद्गर इत्यादी शस्त्रांनी ठार मारू लागले.

Verse 47

त्रयोऽपि च महाकायाः सप्ततालप्रमाणकाः । न शमो जायते तेषां युध्यतां च परस्परम्

ते तिघेही महाकाय होते, प्रत्येकी सात ताल-प्रमाण; आणि परस्पर युद्ध करत असताना त्यांच्या ठायी शांती मुळीच उत्पन्न झाली नाही.

Verse 48

ततश्चानन्तरं विप्रोऽगच्छत्तं केशवं प्रति । सुप्तं क्षीरार्णवेऽपश्यच्छेषपर्यङ्कसंस्थितम्

त्यानंतर तो विप्र केशवाकडे गेला। क्षीरसागरात शेषशय्येवर शयन करणाऱ्या प्रभूचे त्याने दर्शन घेतले।

Verse 49

लक्ष्म्या पादयुगं गृह्य ऊरूपरि निवेशितम् । अप्सरोगीयमानं तु भक्त्यानम्य च केशवम्

लक्ष्मीने प्रभूंचे दोन्ही चरण धरून ते आपल्या मांडीवर ठेवले होते। अप्सरा गात होत्या, आणि नारदाने भक्तीने केशवाला नमस्कार केला।

Verse 50

अद्य मे सफलं जन्म जीवितं च सुजीवितम् । उत्थापयस्व देवेशं लक्ष्मि त्वमविशङ्किता

आज माझा जन्म सफल झाला आणि जीवनही धन्य झाले। हे लक्ष्मी, निःशंका होऊन देवेशाला जागे कर।

Verse 51

नारदस्य वचः श्रुत्वा पदाङ्गुष्ठं व्यमर्दयत् । नारदस्तिष्ठते द्वारि उत्तिष्ठ मधुसूदन

नारदाचे वचन ऐकून तिने प्रभूचा पायाचा अंगठा दाबला. ‘दाराशी नारद उभा आहे—उठा, हे मधुसूदन!’

Verse 52

देवोऽपि नारदं दृष्ट्वा परं हर्षमुपागतः । स्वागतं तु मुनिश्रेष्ठ सुप्रभाताद्य शर्वरी

देवानेही नारदाला पाहून परम आनंद झाला. तो म्हणाला—‘स्वागत आहे, मुनिश्रेष्ठ! आज रात्रि शुभ प्रभात झाली आहे।’

Verse 53

नारद उवाच । अद्य मे सफलं देव प्रभातं तव दर्शनात् । कुशलं च न देवानां शीघ्रमुत्तिष्ठ गम्यताम्

नारद म्हणाले—हे देव! आज तुझ्या दर्शनाने माझे प्रभात सफल झाले. पण देवांचे कुशल नाही; लवकर उठा, आपल्याला निघावे लागेल.

Verse 54

श्रीविष्णुरुवाच । ब्रह्मा चेन्द्रश्च रुद्रश्च ये चान्ये तु मरुद्गणाः । आपदः कारणं यच्च तत्समाख्यातुमर्हसि

श्रीविष्णू म्हणाले—ब्रह्मा, इंद्र, रुद्र आणि इतर मरुद्गण—त्यांच्यावर आलेल्या आपत्तीचे कारण काय, ते मला नीट सांगणे तुला योग्य आहे.

Verse 55

नारद उवाच । दानवेन महातीव्रं तपस्तप्तं सुदारुणम् । रुद्रेण च वरो दत्तो भस्मत्वं मनसेप्सितम्

नारद म्हणाले—एका दानवाने अत्यंत तीव्र व भयंकर तप केले. तेव्हा रुद्रांनी त्याला मनोइच्छित वर दिला—इतरांना भस्म करण्याचे सामर्थ्य.

Verse 56

वरदानबलेनैव स देवं हन्तुमर्हति । ईदृशं चेष्टितं ज्ञात्वा नीतो देवोऽमरैः सह

त्या वरदानाच्या बळावर तो देवालाही मारू शकतो. असा हेतू कळताच देवाला अमरांसह तेथे नेण्यात आले.

Verse 57

नारदस्य वचः श्रुत्वा जगाम समुनिर्हरिः । दृष्ट्वा देवस्तमीशानं गच्छन्तं दिशमुत्तराम्

नारदाचे वचन ऐकून हरि—मुनिश्रेष्ठ—निघाले. आणि देवाने ईशानाला उत्तर दिशेकडे जाताना पाहून त्याचा पाठपुरावा केला.

Verse 58

दृष्ट्वा देवं च रुद्रोऽथ परिष्वज्य पुनःपुनः । नमस्कृत्य जगन्नाथं देवं च मधुसूदनः

देवाचे दर्शन होताच रुद्राने त्याला पुन्हा पुन्हा आलिंगन दिले. मग मधुसूदन (विष्णू) यांनी जगन्नाथ, विश्वनाथ शिवदेवाला नमस्कार केला.

Verse 59

विष्णुरुवाच । भयस्य कारणं देव कथ्यतां च महेश्वर । देवदानवयक्षाणां प्रेषयेयं यमालयम्

विष्णू म्हणाले—हे देव, हे महेश्वर! या भयाचे कारण सांगा. मी देव, दानव आणि यक्षांना यमालयास पाठवीन.

Verse 60

ललाटे च कृतो धर्मो युष्माकं च महेश्वर । छित्त्वा शिरस्तथाङ्गानि इन्द्रियाणि न संशयः

हे महेश्वर! दंडविधानाचा धर्म तुमच्या ललाटावरच स्थापित आहे—शिर, अवयव व इंद्रिये छेदणे; यात संशय नाही.

Verse 61

ईश्वर उवाच । नास्ति सौख्यं च मूर्खेषु नास्ति सौख्यं च रोगिषु । पराधीनेन सौख्यं तु स्त्रीजिते च विशेषतः

ईश्वर म्हणाले—मूर्खांत सुख नाही, रोग्यांतही सुख नाही. पराधीनाला सुख नसते—विशेषतः जो स्त्रीच्या अधीन झाला आहे.

Verse 62

स्त्रीजितेन मया विष्णो वरो दत्तस्तु दानवे । यस्य मूर्ध्नि न्यसेत्पाणिं स भवेद्भस्मपुंजवत्

हे विष्णो! स्त्रीच्या वश होऊन मी त्या दानवाला वर दिला—तो ज्याच्या मस्तकावर हात ठेवील, तो भस्मराशीप्रमाणे होईल.

Verse 63

अजेयश्चामरश्चैव मया ह्युक्तः स केशव । हन्तुमिच्छति मां पाप उपायस्तव विद्यते

हे केशवा, मी त्याला अजेय आणि अमर असल्याचे वरदान दिले होते. तो पापी आता मलाच मारू इच्छितो; यावर तुमच्याकडे काही उपाय आहे का?

Verse 64

विष्णुरुवाच । गच्छन्तु अमराः सर्वे युष्माभिः सह शङ्कर । उपायं सर्जयाम्यद्य वधार्थं दानवस्य च

विष्णू म्हणाले: "हे शंकरा, सर्व देवांनी तुमच्यासोबत जावे. आज मी त्या दानवाच्या वधासाठी एक उपाय योजेन."

Verse 65

रेवायाश्च तटे तिष्ठ देव त्वममरैः सह । कालक्षेपो न कर्तव्यो गम्यतां त्वरितं प्रभो

"हे देवा, तुम्ही देवांसह रेवा (नर्मदा) नदीच्या काठावर थांबा. उशीर करू नका, हे प्रभू, त्वरित जा."

Verse 66

दक्षिणा यत्र गङ्गा च रेवा चैव महानदी । यत्रयत्र च दृश्येत प्राची चैव सरस्वती

जिथे दक्षिण गंगा आणि महानदी रेवा आहेत, आणि जिथे जिथे पूर्ववाहिनी सरस्वती दिसते.

Verse 67

। अध्याय

येथे अध्याय समाप्त होतो.

Verse 68

सप्तजन्मकृतं पापं नश्यते नात्र संशयः । एतत्तीर्थं महापुण्यं सर्वपातकनाशनम्

सात जन्मांत केलेले पाप नष्ट होते—यात संशय नाही। हे तीर्थ महापुण्यदायक असून सर्व पातकांचा नाश करणारे आहे।

Verse 69

गम्यतां तत्र देवेश लुङ्केशं त्वं सहामरैः । विष्णोस्तु वचनादेव प्रविष्टो ह्रदमुत्तमम्

हे देवेश! अमरांसह तू तेथे लुङ्केशकडे जा. विष्णूच्या वचनामुळेच तो त्या उत्तम ह्रदात प्रविष्ट झाला.

Verse 70

रतिं सुमहतीं चक्रे सह तत्र मरुद्गणैः । ततश्चानन्तरं देवो मायां कृत्वा ह्यनेकधा

तेथे त्याने मरुद्गणांसह अत्यंत महान् रती (आनंद) अनुभवला. त्यानंतर देवाने अनेक प्रकारची माया रचली.

Verse 71

वसन्तमासं संसृज्य उद्यानवनशोभितम् । अशोकैर्बकुलैश्चैव ब्रह्मवृक्षैः सुशोभनैः

त्याने वसंतऋतूची निर्मिती करून ते स्थान उद्यान-वनांनी शोभविले—अशोक, बकुळ आणि मनोहर ब्रह्मवृक्षांनी।

Verse 72

श्रीवृक्षैश्च कपित्थैश्च शिरीषैर्राजचम्पकैः । श्रीफलैश्च तथा तालैः कदम्बोदुम्बरैस्तथा

ते स्थान श्रीवृक्ष व कपित्थ, शिरीष व राजचंपक, श्रीफळ व ताळवृक्ष, तसेच कदंब व उंबर यांनीही शोभून दिसत होते.

Verse 73

अश्वत्थादिद्रुमैश्चैव नानावृक्षैरनेकशः । नानापुष्पैः सुगन्धाढ्यैर्भ्रमरैश्च निनादितम्

तेथे अश्वत्थादि द्रुमांसह अनेक प्रकारची वृक्षराई विपुल होती। नानाविध सुगंधी पुष्पांनी ते स्थान समृद्ध झाले होते आणि भुंग्यांच्या मधुर गुंजारवाने निनादत होते।

Verse 74

तस्मिन्मध्ये महावृक्षो न्यग्रोधश्च सुशोभनः । बहुपक्षिसमायुक्तः कोकिलारावनादितः

त्याच्या मध्यभागी एक महावृक्ष—अतिशय शोभिवंत न्यग्रोध (वट)—उभा होता. तो अनेक पक्ष्यांनी भरलेला होता आणि कोकिळांच्या कूजनाने मधुर निनादत होता.

Verse 75

कृष्णेन च कृतं तस्मिन्कन्यारूपं च तत्क्षणात् । न तस्याः सदृशी कन्या त्रैलोक्ये सचराचरे

त्याच क्षणी श्रीकृष्णाने तेथे एक कन्यारूप निर्माण केले. चराचरांसह त्रैलोक्यात तिच्यासारखी दुसरी कोणतीही कन्या नव्हती.

Verse 76

अन्याश्च कन्यकाः सप्त सुरूपाः शुभलोचनाः । दिव्यरूपधराः सर्वा दिव्याभरणभूषिताः

आणखी सात कन्यका होत्या—सुरूप, शुभ नेत्रांच्या. त्या सर्व दिव्य रूप धारण करणाऱ्या आणि दिव्य आभूषणांनी भूषित होत्या.

Verse 77

पुमांसमभिकाङ्क्षन्त्यो यद्येकः कामयेत्स्त्रियः । मौक्तिकैर्रत्नमाणिक्यैर्वैडूर्यैश्च सुशोभनैः

जर एखादा एक पुरुष, पुरुषाची आकांक्षा करणाऱ्या स्त्रियांना कामना करील, तर त्या मोती, रत्न-माणिक्य आणि उज्ज्वल वैडूर्य (लहसुनिया) यांनी शोभून दिसत होत्या.

Verse 78

कामहारैश्च वंशैश्च बद्धो हिन्दोलकः कृतः । आरूढाश्च महाकन्या गायन्ते सुस्वरं तदा

कामोद्दीपक हारांनी व बांबूच्या वंशांनी बांधून झोका तयार केला. मग महाकन्या त्यावर आरूढ होऊन सुस्वर मधुर गान करू लागल्या.

Verse 79

मारुतः शीतलो वाति वनं स्पृष्ट्वा सुशोभनम् । वातेन प्रेरितो गन्धो दानवो घ्राणपीडितः

शीतल मारुत सुशोभित वनाला स्पर्श करून वाहू लागला. त्या वाऱ्याने प्रेरित सुगंध दानवापर्यंत पोहोचून त्याचे घ्राण इंद्रिय मोहित झाले.

Verse 80

ततः कुसुमगन्धेन विस्मयं परमं गतः । आघ्राय चेदृशं पुण्यं न दृष्टं न श्रुतं मया

मग कुसुमगंधाने तो परम विस्मयास गेला. म्हणाला—“अशी पुण्य सुगंध मी आघ्रायली; ना कधी पाहिली, ना कधी ऐकली.”

Verse 81

वने चिन्तयतः किंचिद्ध्वनिगीतं सुशोभनम् । गीतस्य च ध्वनिं श्रुत्वा मोहितो मायया हरेः

वनात विचार करीत असता त्याला एक सुंदर गानध्वनी ऐकू आला. त्या गीताचा नाद ऐकून तो हरिच्या मायेनें मोहित झाला.

Verse 82

व्याधस्यैव महाकूटे पतन्ति च यथा मृगाः । कालस्पृष्टस्तथा कृष्णे पतितश्च नराधिप

हे नराधिप! जसे मृग व्याधाच्या मोठ्या सापळ्यात पडतात, तसेच तो काळस्पर्शाने कृष्णाच्या योजनेत पडला.

Verse 83

दृष्ट्वा कन्यां च तां दैत्यो मूर्च्छया पतितो भुवि । पतितेन तु दृष्टैका कन्या वटतले स्थिता

त्या कन्येला पाहून तो दैत्य मूर्च्छित होऊन जमिनीवर पडला. पडलेल्या अवस्थेत त्याने वडाच्या झाडाखाली उभ्या असलेल्या एका कन्येला पाहिले.

Verse 84

आस्यं दृष्ट्वा तु नारीणां पुनः कामेन पीडितः । गृहीत्वा हेमदण्डं तु तां पातयितुमिच्छति

स्त्रियांचे मुख पाहून तो पुन्हा कामवासनेने पीडित झाला. सोन्याचा दंड हातात घेऊन तो तिला खाली पाडू इच्छित होता.

Verse 85

कन्योवाच । मा मानुस्पर्शयत्वं हि कुमार्यहं कुलोत्तम । भो मुञ्च मुञ्च मां शीघ्रं यावद्गच्छाम्यहं गृहम्

कन्या म्हणाली - हे कुलोत्तमा! मला स्पर्श करू नकोस, मी कुमारी आहे. मला लवकर सोड, सोड, जेणेकरून मी घरी जाऊ शकेन.

Verse 86

दानव उवाच । अहं विवाहमिच्छामि त्वया सह सुशोभने । भूपृष्ठे सकले राज्ञी भवस्येवं न संशयः

दानव म्हणाला - हे सुंदरी! माझी तुझ्याशी विवाह करण्याची इच्छा आहे. तू संपूर्ण पृथ्वीची राणी होशील, यात काहीच शंका नाही.

Verse 87

कन्योवाच । पिता रक्षति कौमार्ये भर्ता रक्षति यौवने । पुत्रो रक्षति वृद्धत्वे न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति

कन्या म्हणाली - बालपणी पिता रक्षण करतो, तारुण्यात पती रक्षण करतो आणि म्हातारपणी पुत्र रक्षण करतो; स्त्री स्वातंत्र्यास पात्र नाही.

Verse 88

न स्वातन्त्र्यं ममैवास्ति उत्पन्नाहं महत्कुले । याच्यस्तु मत्पिता भ्राता मातापि हि तथैव च

माझे स्वतःचे स्वातंत्र्य नाही; कारण मी महान कुळात जन्मले आहे. म्हणून माझ्या पित्याला, भावाला आणि तसेच मातेलाही विनंती करावी लागेल.

Verse 89

दानव उवाच । यदि मां नेच्छसे त्वद्य स्वातन्त्र्यं नावलम्बसे । ममापि च तदा हत्या सत्यं च शुभलोचने

दानव म्हणाला—आज तू मला निवडत नसशील आणि स्वतःच्या स्वातंत्र्यावर अवलंबून राहात नसशील, तर माझ्याकडूनही वध होईल; हे शुभलोचने, सत्य आहे.

Verse 90

कन्योवाच । विश्वासो नैव कर्तव्यो यादृशे तादृशे नरे । नराः स्त्रीषु विचित्राश्च लम्पटाः काममोहिताः

कन्या म्हणाली—तुझ्यासारख्या पुरुषावर विश्वास ठेवू नये. पुरुष स्त्रियांविषयी विचित्र असतात—लंपट, काममोहित.

Verse 91

परिणीय तु मां त्वं हि भुङ्क्ष्व भोगान्मया सह । जन्मनाशो भवेत्पश्चान्न त्वं नान्यो भवेन्मम

प्रथम विधिपूर्वक माझ्याशी विवाह कर; मग माझ्यासह भोग उपभोग. पुढे जरी प्राणनाश झाला, तरी माझ्यासाठी न तू (दूषक म्हणून) नकोस, न दुसरा कोणी.

Verse 92

ब्राह्मणी क्षत्रिणी वैशी शूद्री यावत्तथैव च । द्वितीयो न भवेद्भर्ता एकाकी चेह जन्मनि

ब्राह्मणी, क्षत्रिणी, वैश्य किंवा शूद्री—कोणीही असो; या जन्मात दुसरा पती नसावा, एकाच पतीशी निष्ठा ठेवावी.

Verse 93

दानव उवाच । यत्त्वया गदितं वाक्यं तन्मया धारितं हृदि । प्रत्ययं मे कुरुष्वाद्य यत्ते मनसि रोचते

दानव म्हणाला—तू जे वचन बोललीस ते मी हृदयात धारण केले आहे. आज मला खात्री दे; तुझ्या मनास जे योग्य वाटते तेच कर.

Verse 94

कन्योवाच । जानीष्व गोपकन्यां मां क्रीडामि सखिभिः सह । अस्मत्कुलेषु यद्दिव्यं तत्कुरुष्व यथाविधि

कन्या म्हणाली—मला गोपकन्या म्हणून जाण; मी सख्यांसह क्रीडा करते. आमच्या कुळांत जी दिव्य परंपरा आहे, ती विधिपूर्वक कर.

Verse 95

न तद्दिव्यं कुलेऽस्माकं विषं कोशं न तत्तुला । गोपान्वयेषु सर्वेषु हस्तः शिरसि दीयते

आमच्या कुळात असे काही ‘अद्भुत’ नाही—ना विषाचा कोश, ना तशी तुळा. गोपवंशातील सर्व कुळांत शिरावर हात ठेवला जातो (आशीर्वादार्थ).

Verse 96

कामान्धेनैव राजेन्द्र निक्षिप्तो मस्तके करः । तत्क्षणाद्भस्मसाद्भूतो दग्धस्तृणचयो यथा

हे राजेंद्र! कामांध होऊन त्याने मस्तकावर हात ठेवला; त्या क्षणीच तो भस्मसात झाला—जसा अग्नीने तृणराशी जळून राख होते.

Verse 97

केशवोपरि देवैस्तु पुष्पवृष्टिः शुभा कृता । हृष्टाः सर्वेऽगमन्देवाः स्वस्थानं विगतज्वराः

मग देवांनी केशवावर शुभ पुष्पवृष्टी केली. सर्व देव हर्षित होऊन, ताप-शोक निवून, आपल्या-आपल्या धामास परत गेले.

Verse 98

क्षीरोदं केशवो गच्छत्कालपृष्ठे निपातिते । य इदं शृणुयाद्भक्त्या चरितं दानवस्य च

दानव पाडून टाकल्यावर केशव क्षीरसागरास गेला। जो भक्तिभावाने या दानवचरित्राचे श्रवण करतो…

Verse 99

स जयी जायते नित्यं शङ्करस्य वचो यथा । एतस्मात्कारणाद्राजंल्लिङ्गेश्वरमिति श्रुतम्

तो नित्य जयीच जन्मतो—शंकराच्या वचनाप्रमाणे। म्हणूनच, हे राजन्, याचे ‘लिंगेश्वर’ असे नाम प्रसिद्ध झाले आहे।

Verse 100

लीनं च पातकं यस्मात्स्नानमात्रेण नश्यति । त्वगस्थि शोणितं मांसं मेदःस्नायुस्तथैव च

जिथे केवळ स्नानमात्रानेच रुतून बसलेले पाप नष्ट होते—त्वचा, अस्थी, रक्त, मांस, मेद व स्नायूंमध्ये असलेलेही।

Verse 101

मज्जाशुक्रगतं पापं नश्यते जन्मकोटिजम् । लुङ्केश्वरे महाराज तोयं पिबति भक्तितः

मज्जा व शुक्रात स्थित, कोट्यवधी जन्मांचे साचलेले पापही—हे महाराज—लुंकेश्वर येथे भक्तिभावाने तीर्थजल पिल्याने नष्ट होते।

Verse 102

त्रिभिः प्रसृतिमात्राभिः पापं याति सहस्रधा । विशेषेण चतुर्दश्यामुभौ पक्षौ तु चाष्टमी

फक्त तीन अंजली-प्रमाणाने पाप सहस्रधा नष्ट होते—विशेषतः चतुर्दशीस (दोन्ही पक्षांत) तसेच अष्टमीसही।

Verse 103

उपोष्य यो नरो भक्त्या पित्ःणां पाण्डुनन्दन । उद्धृतास्तेन ते सर्वे नारकीयाः पितामहाः

हे पांडुनंदना! जो मनुष्य पितरांच्या निमित्त भक्तिभावाने उपवास करतो, त्याच्यामुळे नरकस्थितीत पडलेले असले तरी सर्व पितामह उद्धरले जातात।

Verse 104

काकिणीं चैव यो दद्याद्ब्राह्मणे वेदपारगे । तेन दानफलं सर्वं कुरुक्षेत्रादिकं च यत्

जो वेदपारंगत ब्राह्मणाला काकिणी एवढेही दान देतो, तो सर्व दानफळ प्राप्त करतो—कुरुक्षेत्रादी पुण्यक्षेत्रांचे पुण्यही त्यात येते।

Verse 105

प्राप्तं तु नान्यथा राजञ्छङ्करो वदते त्विदम् । स्पर्शलिङ्गमिदं राजञ्छङ्करेण तु निर्मितम्

हे राजन्! हे खरेच आहे, अन्यथा नाही—स्वतः शंकर असे सांगतात। हे राजन्! हे स्पर्शलिंग शंकरांनीच निर्मिले आहे।

Verse 106

स्पर्शमात्रे मनुष्याणां रुद्रवासोऽभिजायते । तेन दानफलं सर्वं कुरुक्षेत्रादिकं च यत्

याचा केवळ स्पर्श केल्याने मनुष्यांना रुद्रलोकात वास प्राप्त होतो; आणि त्यायोगे सर्व दानफळ तसेच कुरुक्षेत्रादीचे पुण्यही मिळते।

Verse 107

एतस्मात्कारणाद्राजंल्लोकपालाश्च रक्षकाः । दुर्गा च रक्षणे सृष्टा चतुर्हस्तधरा शुभा

याच कारणामुळे, हे राजन्, लोकपालांना रक्षक म्हणून नेमले गेले; आणि रक्षणासाठी दुर्गादेवीही प्रकट झाली—शुभ, चतुर्भुजधारिणी।

Verse 108

धनदो लोकपालेशो रक्षकश्चेश्वरस्य च । रक्षति च सदा कालं ग्रहव्यापाररूपतः

धनद (कुबेर) हा लोकपालांमध्ये श्रेष्ठ असून ईश्वराचाही रक्षक आहे; ग्रहांच्या व्यवहाररूपाने तो सदैव काळाचे रक्षण करीत असतो.

Verse 109

पुत्रभ्रातृसमारूपैः स्वामिसम्बन्धरूपिभिः । लङ्केश्वरं च राजेन्द्र देवैर्नाद्यापि मुच्यते

हे राजेन्द्र! पुत्रत्व व भ्रातृत्वासारख्या, स्वामी-संबंधरूप बंधनांनी बांधलेला असल्यामुळे देव आजही लंकेश्वरास मुक्त करीत नाहीत.