Adhyaya 231

Verse 1

श्रीसूत उवाच । तथैव तीर्थस्तबकान् वक्ष्येऽहमृषिसत्तमाः । यैस्तु तीर्थावलीगुम्फः पूर्वोक्तैरेकतः कृतः

श्रीसूत म्हणाले—हे ऋषिसत्तमांनो, त्याच प्रकारे मी तीर्थांचे ‘स्तबक’ (गुच्छ) सांगीन; ज्यांद्वारे पूर्वी सांगितलेली तीर्थमाळा एकसंध गुंफली जाते.

Verse 2

विभक्तो भक्तलोकानामानन्दप्रथनः शुभः । मृकण्डतनयः पूर्वं प्राह पार्थाय पृच्छते

भक्तलोकांत आनंद पसरविणारा, शुभ व कल्याणकारी हा विषय मृकंडूचा पुत्र (मार्कंडेय) यांनी पूर्वी विचारणाऱ्या पार्थाला सांगितला होता.

Verse 3

यथा तथाहं वक्ष्यामि तीर्थानां स्तबकानिह । शिवाम्बुपानजा पुण्या रेवा कल्पलता किल

जसे तसे मी येथे तीर्थांचे स्तबक सांगीन. कारण पुण्य रेवा ही शिवाच्या जलपानातून उत्पन्न झालेली, इच्छापूर्ती करणारी कल्पलता म्हणून प्रसिद्ध आहे.

Verse 4

तीरद्वयोद्भूततीर्थप्रसूनैः पुष्पिता शुभा । यत्पुण्यगन्धलक्ष्म्या वै त्रैलोक्यं सुरभीकृतम्

ती शुभा देवी दोन्ही तीरांवरून उत्पन्न झालेल्या तीर्थरूपी पुष्पांनी फुललेली आहे; तिच्या पुण्य सुगंध-लक्ष्मीच्या तेजाने त्रैलोक्य सुगंधित होते.

Verse 5

तत्पुष्पमकरन्दस्य रसास्वादविदुत्तमः । भ्रमरः खलु मार्कण्डो मुनिर्मतिमतां वरः

त्या तीर्थरूपी पुष्पांच्या मकरंदाचा रसास्वाद घेण्यात परम निपुण, मतिमंतांमध्ये श्रेष्ठ मुनि मार्कंडेय खरोखरच भ्रमरासारखे आहेत.

Verse 6

तत्पुष्पमालां हृदये तीर्थस्तबकचित्रिताम् । दधाति सततं पुण्यां मुनिर्भृगुकुलोद्वहः । तस्याः स्तबकसंस्थानं वक्ष्येऽहमृषिसत्तमाः

तीर्थ-स्तबकांनी शोभित अशी ती पुण्यमयी पुष्पमाळा भृगुकुलभूषण मुनि सतत हृदयात धारण करतात. हे ऋषिश्रेष्ठांनो, आता मी त्या स्तबकांची रचना सांगतो.

Verse 7

ओङ्कारतीर्थमारभ्य यावत्पश्चिमसागरम् । संगमाः पञ्चत्रिंशद्वै नदीनां पापनाशनाः

ओंकारतीर्थापासून पश्चिम सागरापर्यंत नद्यांचे पापनाशक असे पस्तीस संगम आहेत.

Verse 8

दशैकमुत्तरे तीरे सत्रिविंशति दक्षिणे । पञ्चत्रिंशत्तमः श्रेष्ठो रेवासागरसङ्गमः

उत्तरेकाठी अकरा आणि दक्षिणेकाठी सत्तावीस (संगम) आहेत; पस्तीसावा व श्रेष्ठ संगम रेवासागर-संगम आहे.

Verse 9

सङ्गमः सहितान्येवं रेवातीरद्वयेऽपि च । चतुःशतानि तीर्थानि प्रसिद्धानि द्विजोत्तमाः

अशा रीतीने संगमांसह रेवातटाच्या दोन्ही बाजूंनी चारशे तीर्थे प्रसिद्ध आहेत, हे द्विजोत्तमांनो.

Verse 10

त्रिशतं शिवतीर्थानि त्रयीस्त्रिंशत्समन्वितम् । तत्रापि व्यक्तितो वक्ष्ये शृणुध्वं तानि सत्तमाः

शिवतीर्थे तीनशे आहेत आणि त्यांसोबत आणखी तेहेतीसही आहेत। त्यांपैकीही मी तीर्थे स्पष्टपणे सांगतो—हे सत्पुरुषांनो, ऐका।

Verse 11

मार्कण्डेश्वरतीर्थानि दश तेषु मुनीश्वराः । दशादित्यभवान्यत्र नवैव कपिलेश्वराः

हे मुनीश्वरांनो, त्यांपैकी मार्कण्डेश्वरतीर्थे दहा आहेत। येथे आदित्यसम्बंधी दहा स्थाने आहेत आणि कपिलेश्वर नऊच आहेत।

Verse 12

सोमसंस्थापितान्यष्टौ तावन्तो नर्मदेश्वराः । कोटितीर्थान्यथाष्टौ च सप्त सिद्धेश्वरास्तथा

सोमाने स्थापिलेली आठ आहेत आणि तितकेच नर्मदेश्वर आहेत। पुढे कोटितीर्थे आठ आहेत आणि सिद्धेश्वर सातही आहेत।

Verse 13

नागेश्वराश्च सप्तैव रेवातीरद्वयेऽपि तु । सप्तैव वह्निविहितान्यथाप्यावर्तसप्तकम्

रेवेच्या दोन्ही तीरांवर नागेश्वर सातच आहेत। वह्नीने विहित केलेलीही सात आहेत आणि तसेच आवर्त-सप्तक (भंवर-तीर्थ) यांचा समूह आहे।

Verse 14

केदारेश्वरतीर्थानि पञ्च पञ्चेन्द्रजानि च । वरुणेशाश्च पञ्चैव पञ्चैव धनदेश्वराः

केदारेश्वरतीर्थे पाच आहेत आणि इंद्रजही पाच आहेत। वरुणेशही पाचच आहेत आणि धनदेश्वरही पाचच आहेत।

Verse 15

देवतीर्थानि पञ्चैव चत्वारो वै यमेश्वराः । वैद्यनाथाश्च चत्वारश्चत्वारो वानरेश्वराः

देवतीर्थे पाच आहेत; यमेश्वर चार आहेत. वैद्यनाथही चार आणि वानरेश्वरही चार आहेत.

Verse 16

अङ्गारेश्वरतीर्थानि तावन्त्येव मुनीश्वराः । सारस्वतानि चत्वारि चत्वारो दारुकेश्वराः

हे मुनीश्वरांनो! अङ्गारेश्वर-तीर्थेही तितकीच आहेत. सारस्वत-तीर्थे चार आहेत आणि दारुकेश्वरही चार आहेत.

Verse 17

गौतमेश्वरतीर्थानि त्रीणि रामेश्वरास्त्रयः । कपालेश्वरतीर्थानि त्रीणि हंसकृतानि च

गौतमेश्वर-तीर्थे तीन आहेत; रामेश्वरही तीन आहेत. कपालेश्वर-तीर्थे तीन आहेत आणि हंसकृत (हंसाने स्थापिलेले)ही तीन आहेत.

Verse 18

त्रीण्येव मोक्षतीर्थानि त्रयो वै विमलेश्वराः । सहस्रयज्ञतीर्थानि त्रीण्येव मुनिरब्रवीत्

मुनि म्हणाले—मोक्ष देणारी तीर्थे नेमकी तीन आहेत आणि विमलेश्वरही तीन आहेत. सहस्रयज्ञ-तीर्थेही नेमकी तीनच सांगितली आहेत.

Verse 19

भीमेश्वरास्त्रयः ख्याताः स्वर्णतीर्थानि त्रीणि च । धौतपापद्वयं प्रोक्तं करञ्जेशद्वयं तथा

भीमेश्वर तीन प्रसिद्ध आहेत आणि स्वर्ण-तीर्थेही तीन आहेत. धौतपाप नावाची दोन स्थाने सांगितली आहेत आणि तसेच करञ्जेशही दोन आहेत.

Verse 20

ऋणमोचनतीर्थे द्वे तथा स्कन्देश्वरद्वयम् । दशाश्वमेधतीर्थे द्वे नन्दीतीर्थद्वयं द्विजाः

हे द्विजांनो! येथे ऋणमोचन-तीर्थे दोन आहेत आणि तसेच स्कन्देश्वराची दोन धामे आहेत. दशाश्वमेध-तीर्थेही दोन आहेत, तसेच नन्दी-तीर्थांचीही एक जोडी आहे.

Verse 21

मन्मथेशद्वयं चैव भृगुतीर्थद्वयं तथा । पराशरेश्वरौ द्वौ च अयोनीसंभवद्वयम्

मन्मथेश्वराचीही दोन धामे आहेत आणि भृगु-तीर्थेही दोन आहेत. पराशरेश्वराची दोन स्थाने सांगितली आहेत तसेच ‘अयोनीसम्भव’ नावाची जोडीही आहे.

Verse 22

व्यासेश्वरद्वयं प्रोक्तं पितृतीर्थद्वयं तथा । नन्दिकेश्वरतीर्थे द्वे द्वौ च गोपेश्वरौ स्मृतौ

व्यासेश्वराची दोन धामे सांगितली आहेत आणि पितृ-तीर्थेही दोन आहेत. नन्दिकेश्वर-तीर्थे दोन आहेत तसेच गोपेश्वराचीही दोन स्थाने स्मरणात आहेत.

Verse 23

मारुतेशद्वयं तद्वद्द्वौ च ज्वालेश्वरौ स्मृतौ । शुक्लतीर्थद्वयं पुण्यमप्सरेशद्वयं तथा

त्याचप्रमाणे मारुतेश्वराची दोन धामे आहेत आणि ज्वालेश्वराचीही दोन स्थाने स्मरणात आहेत. शुक्ल-तीर्थांची जोडी पुण्यदायी आहे आणि अप्सरेश्वराचीही जोडी आहे.

Verse 24

पिप्पलेश्वरतीर्थे द्वे माण्डव्येश्वरसंज्ञिते । द्वीपेश्वरद्वयं चैव प्राह तद्वद्भृगूद्वहः । उत्तरेश्वरतीर्थे द्वे अशोकेशद्वयी तथा

पिप्पलेश्वर-तीर्थे दोन आहेत, ज्यांना माण्डव्येश्वर असे म्हणतात. तसेच भृगुवंशश्रेष्ठाने द्वीपेश्वराची दोन धामे सांगितली. त्याचप्रमाणे उत्तरेश्वर-तीर्थे दोन आहेत आणि अशोकेशाचीही दोन स्थाने आहेत.

Verse 25

द्वे योधनपुरे चैव रोहिणीतीर्थकद्वयम् । लुङ्केश्वरद्वयं ख्यातमाख्यानं मुनिना तथा

योधनपुरातही दोन तीर्थे आहेत आणि रोहिणी-तीर्थांची एक जोडी आहे। लुङ्केश्वराची द्वयी प्रसिद्ध आहे—असे मुनिने आख्यानात सांगितले आहे।

Verse 26

सैकोनविंशतिशतं तीर्थान्येकैकशो द्विजाः । स्तबकेषु कृतं तीर्थं द्विशतं सचतुर्दशम्

हे द्विजांनो! एकेक करून मोजली तर तीर्थे एकशे एकोणीस आहेत. आणि ‘स्तबक’ (समूह) मध्ये स्थापिलेली तीर्थे दोनशे चौदा आहेत.

Verse 27

शैवान्येतानि तीर्थानि वैष्णवानि च सत्तमाः । शृणुध्वं प्रोच्यमानानि ब्राह्मशाक्तानि च क्रमात्

हे सत्तमांनो! ही शैव तीर्थे आहेत आणि वैष्णवही आहेत. आता क्रमाने ब्राह्म (ब्रह्मासंबंधी) व शाक्त (देवीसंबंधी) तीर्थांचे वर्णन ऐका.

Verse 28

अष्टविंशतितीर्थानि वैष्णवान्यब्रवीन्मुनिः । तेषु वाराहतीर्थानि षडेव मुनिसत्तमाः

मुनिने सांगितले की वैष्णव तीर्थे अठ्ठावीस आहेत. त्यांपैकी, हे मुनिश्रेष्ठांनो, सहा विशेष वाराह-तीर्थे आहेत.

Verse 29

चत्वारि चक्रतीर्थानि शेषाण्यष्टादशैव हि । विष्णुनाधिष्ठितान्येव प्राह पूर्वं मृकण्डजः

चार चक्र-तीर्थे आहेत आणि उरलेली निश्चयच अठरा आहेत. ही सर्व विष्णूच्या अधिष्ठानाने युक्त आहेत—असे पूर्वी मृकण्डज (मार्कण्डेय) यांनी सांगितले.

Verse 30

तथैव ब्रह्मणा सिद्ध्यै सप्ततीर्थान्यवीवदत् । त्रिषु च ब्रह्मणः पूजा ब्रह्मेशाश्चतुरोऽपरे । अष्टाविंशन्मया ख्याता यथासङ्ख्यं यथाक्रमम्

तसेच ब्रह्माची सिद्धी प्राप्त व्हावी म्हणून ब्रह्म्याने सात तीर्थे सांगितली. तीन ठिकाणी ब्रह्मपूजा केली जाते आणि उरलेली चार ब्रह्मेश-तीर्थे आहेत. अशा रीतीने संख्या व क्रम याप्रमाणे मी अठ्ठावीस तीर्थे वर्णिली आहेत.

Verse 31

एतत्पवित्रमतुलं ह्येतत्पापहरं परम् । नर्मदाचरितं पुण्यं माहात्म्यं मुनिभाषितम्

हे अतुल्य पवित्र आहे; हे परम पापनाशक आहे. नर्मदेचे हे पुण्य चरित्र—हे माहात्म्य—मुनिने सांगितले आहे.

Verse 32

सूत उवाच । एवमुद्देशतः प्रोक्तो रेवातीर्थक्रमो मया । यथा पार्थाय संक्षेपान्मार्कण्डो मुनिरब्रवीत्

सूत म्हणाले—अशा रीतीने संक्षेपाने रेवातीर्थांचा क्रम मी सांगितला आहे, जसा मुनि मार्कंडेयांनी एकदा पार्थाला (अर्जुनाला) संक्षेपाने सांगितला होता.

Verse 33

अवान्तराणि तीर्थानि तेषु गुप्तान्यनेकशः । यत्र यावत्प्रमाणानि तान्याकर्णयतानघाः

त्यांत अनेक अवांतर (उप) तीर्थे आहेत, त्यांपैकी बरीच गुप्त आहेत. हे निष्पापांनो, ती कुठे आहेत आणि त्यांची मर्यादा किती आहे ते ऐका.

Verse 34

ओङ्कारतीर्थपरितः पर्वतादमरकण्टात् । क्रोशद्वये सर्वदिक्षु सार्धकोटीत्रयी मता

अमरकंट पर्वतापासून ओंकार-तीर्थाच्या सभोवती, सर्व दिशांना दोन क्रोशांच्या परिघात, साडेतीन कोटी (तीर्थांची) पवित्र संख्या मानली जाते.

Verse 35

तीर्थानां संख्यया गुप्तप्रकटानां द्विजोत्तमाः । कोटिरेका तु तीर्थानां कपिलासङ्गमे पृथक्

हे द्विजोत्तमांनो! गुप्त व प्रकट अशा दोन्ही तीर्थांची गणना केली असता, केवळ कपिला-संगम येथेच तीर्थांची संख्या स्वतंत्रपणे एक कोटी आणि एक अशी आहे.

Verse 36

अशोकवनिकायाश्च तीर्थं लक्षं प्रतिष्ठितम् । शतमं गारगर्तायाः सङ्गमे मुनिसत्तमाः

अशोक-वनिकेतही एक लक्ष तीर्थे प्रतिष्ठित आहेत. आणि गारगर्ता नदीच्या संगमावर, हे मुनिसत्तमांनो, शंभर तीर्थे आहेत.

Verse 37

तीर्थानामयुतं तद्वत्कुब्जायाः सङ्गमे स्थितम् । शतं हिरण्यगर्भायाः सङ्गमे समवस्थितम्

कुब्जा-संगमावरही तद्वत् दहा हजार तीर्थे स्थित आहेत; आणि हिरण्यगर्भा-संगमावर शंभर तीर्थे दृढपणे प्रतिष्ठित आहेत.

Verse 38

तीर्थानामष्टषष्टिश्च विशोकासङ्गमे स्थिता । तथा सहस्रं तीर्थानां संस्थितं वागुसङ्गमे

विशोका-संगमावर अडुसष्ट तीर्थे आहेत; तसेच वागु-संगमावर एक हजार तीर्थे प्रतिष्ठित आहेत.

Verse 39

शतं सरस्वतीसङ्गे शुक्लतीर्थे शतद्वयम् । सहस्रं विष्णुतीर्थेषु महिष्मत्यामथायुतम्

सरस्वती-संगमावर शंभर तीर्थे आहेत; शुक्ल-तीर्थावर दोनशे. विष्णु-तीर्थांत एक हजार, आणि महिष्मती येथे दहा हजार (अधिक) आहेत.

Verse 40

शूलभेदे च तीर्थानां साग्रं लक्षं स्थितं द्विजाः । देवग्रामे सहस्रं च तीर्थानां मुनिरब्रवीत्

हे द्विजहो! शूलभेद येथे तीर्थांचे साग्र लक्ष (एक लक्षाहून अधिक) वास आहे. आणि देवग्राम येथे मुनिंनी तीर्थांची संख्या सहस्र अशी सांगितली आहे.

Verse 41

लुङ्केश्वरे च तीर्थानां साग्रा सप्तशती स्थिता । तीर्थान्यष्टोत्तरशतं मणिनद्याश्च सङ्गमे । वैद्यनाथे च तीर्थानां शतमष्टाधिकं विदुः

लुङ्केश्वर येथे तीर्थांची साग्र सप्तशती (सातशेहून अधिक) संख्या आहे. मणिनदीच्या संगमावर एकशे आठ तीर्थे आहेत. आणि वैद्यनाथ येथेही तीर्थांची संख्या एकशे आठ अशीच मानली जाते.

Verse 42

एवं तावत्प्रमाणानि तीर्थे कुम्भेश्वरे द्विजाः । साग्रं लक्षं च तीर्थानां स्थितं रेवोरसङ्गमे

हे द्विजहो! कुम्भेश्वर-तीर्थी इतकीच गणना (प्रमाण) सांगितली आहे. आणि रेवोरा-संगमावरही तीर्थांचे साग्र लक्ष (एक लक्षाहून अधिक) वास आहे.

Verse 43

ततश्चाप्यधिकानि स्युरिति मार्कण्डभाषितम् । अष्टाशीतिसहस्राणि व्यासद्वीपाश्रितानि च

यांपलीकडेही अधिक तीर्थे आहेत—असे मार्कण्डेयांनी सांगितले. तसेच व्यासद्वीपाशी आश्रित अठ्ठ्याऐंशी हजार (तीर्थे)ही कथिले आहेत.

Verse 44

सङ्गमे च करञ्जायाः स्थितमष्टोत्तरायुतम् । एरण्डीसङ्गमे तद्वत्तीर्थान्यष्टाधिकं शतम्

करञ्जा-संगमावर दहा हजार आठ (१०००८) तीर्थे स्थित आहेत. आणि एरण्डी-संगमावरही त्याचप्रमाणे एकशे आठ तीर्थे आहेत.

Verse 45

धूतपापे च तीर्थानां षष्टिरष्टाधिका स्थिता । स्कन्दतीर्थे शतं पुण्यं तीर्थानां मुनिरुक्तवान्

धूतपाप येथे अडुसष्ट तीर्थे प्रतिष्ठित आहेत. आणि स्कंदतीर्थी मुनिंनी शंभर पुण्य तीर्थे असल्याचे सांगितले आहे.

Verse 46

कोहनेश च तीर्थानां षष्टिरष्टाधिका स्थिता । सार्धकोटी च तीर्थानां स्थिता वै कोरिलापुरे

कोहनेश येथे अडुसष्ट तीर्थे प्रतिष्ठित आहेत. आणि कोरिलापुरी खरोखरच दीड कोटी तीर्थे वसतात असे सांगितले आहे.

Verse 47

रामकेशवतीर्थे च सहस्रं साग्रमुक्तवान् । अस्माहके सहस्रं च तीर्थानि निवसन्ति हि

रामकेशवतीर्थी त्यांनी हजाराहून अधिक तीर्थे सांगितली. आणि अस्माहक येथेही निश्चयच हजार तीर्थे निवास करतात.

Verse 48

लक्षाष्टकं सहस्रे द्वे शुक्लतीर्थे द्विजोत्तमाः । तीर्थानि कथयामास पुरा पार्थाय भार्गवः

हे द्विजोत्तमांनो, शुक्लतीर्थी भार्गवांनी पूर्वी पार्थाला सांगितले—आठ लक्ष आणि आणखी दोन हजार तीर्थे आहेत.

Verse 49

शतमष्टाधिकं प्राह प्रत्येकं सङ्गमेषु च । नदीनामवशिष्टानां कावेरीसङ्गमं विना

कावेरी-संगम वगळता उरलेल्या नद्यांच्या प्रत्येक संगमस्थळी त्यांनी प्रत्येकी एकशे आठ तीर्थे सांगितली.

Verse 50

कावेर्याः सङ्गमे विप्राः स्थिता पञ्चशती तथा । तीर्थानां पर्वसु तथा विशेषो मुनिनोदितः

हे विप्रहो, कावेरीच्या संगमस्थळी पाचशे तीर्थे प्रतिष्ठित आहेत. तसेच पर्वदिनां व पुण्यकाळी तीर्थांचे विशेष माहात्म्य मुनिंनी सांगितले आहे.

Verse 51

मोक्षतीर्थं हि सत्प्राहुः पुराणपुरुषाश्रितम् । भृगोः क्षेत्रे च तीर्थानां कोटिरेका समाश्रिता

सत्पुरुष यास ‘मोक्षतीर्थ’ म्हणतात, कारण ते पुराणपुरुषाच्या आश्रयाने युक्त आहे. आणि भृगुच्या क्षेत्रात एक कोटी एक तीर्थे प्रतिष्ठित आहेत असे सांगितले जाते.

Verse 52

साधिकानामृषिश्रेष्ठा वक्तुं शक्तो हि को भवेत् । सर्वामराश्रयं प्रोक्तं सर्वतीर्थाश्रयं तथा

हे ऋषिश्रेष्ठा, त्या (तीर्थांचे) संपूर्ण वर्णन कोण करू शकेल? हा प्रदेश सर्व देवांचा आश्रय आणि तसेच सर्व तीर्थांचा आश्रय म्हणून सांगितला आहे.

Verse 53

त्रिषु लोकेषु विख्यातं पूजितं सिद्धिसाधनम् । भारभूत्यां च तीर्थानां स्थितमष्टोत्तरं शतम्

हे त्रिलोकीत विख्यात, पूज्य व सिद्धिसाधन आहे. आणि भारभूती येथेही एकशे आठ तीर्थे स्थित आहेत.

Verse 54

अक्रूरेश्वरतीर्थे च सार्धं तीर्थशतं स्थितम् । विमलेश्वरतीर्थे तु रेवासागरसङ्गमे । दशायुतानि तीर्थानां साधिकान्यब्रवीन्मुनिः

अक्रूरेश्वर तीर्थात दीडशे तीर्थे स्थित आहेत. परंतु रेवासागर-संगमावरील विमलेश्वर तीर्थात मुनिंनी दहा हजार तीर्थे, आणि त्याहून अधिक, सांगितली आहेत.

Verse 231

अध्याय

अध्याय. (अध्याय-चिन्ह)