Adhyaya 186
मार्कण्डेय तीर्थकेंद्रित प्रसंग सांगतात. एका श्रेष्ठ पवित्र स्थानी गरुड महेश्वराची कठोर तपश्चर्या व पूजा करतो; तेव्हा शिव प्रकट होऊन वरदानाचा संवाद करतात. गरुड दोन दुर्मिळ वर मागतो—विष्णूचे वाहन होणे आणि पक्ष्यांमध्ये ‘इंद्रत्व/द्विजेंद्रत्व’ म्हणजे सर्वोच्च अधिपत्य मिळणे. शिव नारायणाचे सर्वाधारत्व व इंद्रपदाची अद्वितीयता सांगून या मागणीची तात्त्विक कठीणता दर्शवतात; तरीही योग्य मर्यादेत वर देतात—गरुड शंख-चक्र-गदा-धारी प्रभूचा वाहक होईल आणि पक्ष्यांचा प्रमुखही होईल. शिव अंतर्धान पावल्यानंतर गरुड उग्र देवी चामुंडेला—श्मशानचिन्हे व योगिनी-संबंध असलेल्या—प्रसन्न करतो व विस्तृत स्तुती करतो. स्तुतीत तीच देवी तेजस्वी रक्षक ‘कनकेश्वरी’ म्हणून पराशक्तिरूपेण सृष्टी-स्थिती-प्रलयात कार्यरत असल्याचे वर्णन येते. चामुंडा गरुडाला अभेद्यता, सुरासुरांवर विजय आणि तीर्थाजवळ निवासाचा वर देते. शेवटी तीर्थफळ—स्नान-पूजेमुळे यज्ञसमान पुण्य, योगसिद्धी आणि योगिनीगणांसह शुभ परलोकगती प्राप्त होते.
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महीपाल तीर्थं कनखलोत्तमम् । गरुडेन तपस्तप्तं पूजयित्वा महेश्वरम्
श्री मार्कण्डेय म्हणाले—त्यानंतर, हे महीपाल, उत्तम कनखल तीर्थास जावे; जे गरुडाच्या तपाने पवित्र झाले आहे; तेथे महेश्वराची पूजा करून…
Verse 2
दिव्यं वर्षशतं यावज्जातमात्रेण भारत । तपोजपैः कृशीभूतो दृष्टो देवेन शम्भुना
हे भारत! जन्मताच तो शंभर दिव्य वर्षे तप-जप करून कृश झाला, आणि देव शंभू (शिव) यांनी त्याचे दर्शन घेतले।
Verse 3
ततस्तुष्टो महादेवो वैनतेयं मनोजवम् । उवाच परमं वाक्यं विनतानन्दवर्धनम्
मग प्रसन्न झालेल्या महादेवांनी मनोवेगाने धावणाऱ्या वैनतेयास विनतेचा आनंद वाढविणारे परम वचन सांगितले।
Verse 4
प्रसन्नस्ते महाभाग वरं वरय सुव्रत । दुर्लभं त्रिषु लोकेषु ददामि तव खेचर
हे महाभाग, हे सुव्रत! मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे—वर माग. हे खेचर, तिन्ही लोकांत जे दुर्लभ आहे तेही मी तुला देईन।
Verse 5
गरुड उवाच । इच्छामि वाहनं विष्णोर्द्विजेन्द्रत्वं सुरेश्वर । प्रसन्ने त्वयि मे सर्वं भवत्विति मतिर्मम
गरुड म्हणाला—हे सुरेश्वर! मला विष्णूचे वाहनत्व आणि द्विजांमध्ये इंद्रत्व (श्रेष्ठत्व) हवे आहे. आपण प्रसन्न झालात की माझे सर्व कार्य सिद्ध होते—हीच माझी दृढ मती।
Verse 6
श्रीमहेश उवाच । दुर्लभः प्राणिनां तात यो वरः प्रार्थितोऽनघ । देवदेवस्य वाहनं द्विजेन्द्रत्वं सुदुर्लभम्
श्रीमहेश म्हणाले—वत्सा, हे अनघा! प्राण्यांना हा वर अत्यंत दुर्लभ आहे. देवाधिदेवाचे वाहनत्व आणि द्विजेंद्रत्व—हे तर अतिशय दुर्मिळ।
Verse 7
नारायणोदरे सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् । त्वया स कथमूह्येत देवदेवो जगद्गुरुः
नारायणाच्या उदरातच चराचरांसह संपूर्ण त्रैलोक्य वसले आहे। मग देवदेव, जगद्गुरू यांना तू कसा वाहू शकशील?
Verse 8
तेनैव स्थापितश्चेन्द्रस्त्रैलोक्ये सचराचरे । कथमन्यस्य चेन्द्रत्वं भवतीति सुदुर्लभम्
त्याच्याच द्वारे चराचरांसह त्रैलोक्यात इंद्र स्थापन झाला आहे। मग दुसऱ्याला इंद्रत्व कसे लाभेल? ते पद अतिदुर्लभ आहे.
Verse 9
तथापि मम वाक्येन वाहनं त्वं भविष्यसि । शङ्खचक्रगदापाणेर्वहतोऽपि जगत्त्रयम्
तरीही माझ्या वचनाने तू वाहन होशील—शंख, चक्र व गदा धारण करणाऱ्या त्या प्रभूचे, जो स्वतः त्रिजगत् धारण करतो.
Verse 10
इन्द्रस्त्वं पक्षिणां मध्ये भविष्यसि न संशयः । इति दत्त्वा वरं तस्मा अन्तर्धानं गतो हरः
पक्ष्यांमध्ये तू इंद्र होशील—यात संशय नाही। असा वर देऊन हर (शिव) अंतर्धान पावला.
Verse 11
ततो गते महादेवे ह्युरुणस्यानुजो नृप । आराधयामास तदा चामुण्डां मुण्डमण्डिताम्
महादेव गेल्यावर, हे नृपा, अरुणाच्या अनुजाने तेव्हा मुंडांनी मण्डित चामुंडेची आराधना आरंभिली.
Verse 12
श्मशानवासिनीं देवीं बहुभूतसमन्विताम् । योगिनीं योगसंसिद्धां वसामांसासवप्रियाम्
त्याने स्मशानात वास करणारी, अनेक भूतगणांनी वेढलेली, योगसिद्ध योगिनी देवी—जिला वसा, मांस व मद्य प्रिय आहे—हिची पूजा केली.
Verse 13
ध्यातमात्रा तु तेनैव प्रत्यक्षा ह्यभवत्तदा । जालंधरे च या सिद्धिः कौलीने उड्डिशे परे
त्याने केवळ ध्यान केले इतक्यात ती तत्क्षणी प्रत्यक्ष झाली. जालंधरात प्रसिद्ध जी सिद्धी—कौल परंपरेत, परम उड्डिशात—तीच तेव्हा प्रकट/सक्रिय झाली.
Verse 14
समग्रा सा भृगुक्षेत्रे सिद्धक्षेत्रे तु संस्थिता । चामुण्डा तत्र सा देवी सिद्धक्षेत्रे व्यवस्थिता
ती भृगुक्षेत्रात—म्हणजेच सिद्धक्षेत्रात—आपल्या संपूर्ण शक्तीसह स्थित आहे. तीच देवी चामुण्डा तेथे सिद्धक्षेत्रात दृढपणे विराजमान आहे.
Verse 15
संस्तुता ऋषिभिर्देवैर्योगक्षेमार्थसिद्धये । विनतानन्दजननस्तत्र तां योगिनीं नृप । भक्त्या प्रसादयामास स्तोत्रैर्वैदिकलौकिकैः
योगक्षेमसिद्धीसाठी ऋषी व देवांनी जिने स्तुती केली आहे, त्या योगिनीला—हे नृपा—विनतेचा आनंददायक पुत्र गरुडाने तेथे भक्तीने वैदिक व लौकिक स्तोत्रांनी प्रसन्न केले.
Verse 16
गरुड उवाच । ॐ या सा क्षुत्क्षामकण्ठा नवरुधिरमुखा प्रेतपद्मासनस्था भूतानां वृन्दवृन्दैः पितृवननिलया क्रीडते शूलहस्ता । शस्त्रध्वस्तप्रवीरव्रजरुधिरगलन्मुण्डमालोत्तरीया देवी श्रीवीरमाता विमलशशिनिभा पातु वश्चर्ममुण्डा
गरुड म्हणाला—ॐ। जिला भुकेने कंठ कोरडा झाला आहे, जिचे मुख नव्या रक्ताने रंजित आहे, जी प्रेतांच्या पद्मासनावर विराजमान आहे; भूतगणांच्या समूहांमध्ये पितृवनात निवास करून शूलहस्ते क्रीडा करते; शस्त्रांनी मारल्या गेलेल्या वीरांच्या रक्ताने ओथंबलेल्या मुण्डमालेस उत्तरीयासारखे धारण करणारी—ती देवी, श्रीवीरमाता, निर्मळ चंद्रासारखी तेजस्वी चर्ममुण्डा तुमचे रक्षण करो.
Verse 17
या सा क्षुत्क्षामकण्ठा विकृतभयकरी त्रासिनी दुष्कृतानां मुञ्चज्ज्वालाकलापैर्दशनकसमसैः खादति प्रेतमांसम् । या सा दोर्दण्डचण्डैर्डमरुरणरणाटोपटंकारघण्टैः कल्पान्तोत्पातवाताहतपटुपटहैर्वल्गते भूतमाता । क्षुत्क्षामा शुष्ककुक्षिः खवरतरनरवरैः क्षोदति प्रेतमांसं मुञ्चन्ती चाट्टहासं घुरघुरितरवा पातु वश्चर्ममुण्डा
क्षुधेने शुष्क कंठाची, विकृत व भयप्रद रूपाची, दुष्कृत्य करणाऱ्यांना त्रस्त करणारी, ज्वालासम दातांनी प्रेतमांस भक्षण करणारी। प्रचंड भुजांसह डमरू-घंटांच्या टंकारात, प्रलयवाऱ्याने झोडपलेल्या कडक नगाऱ्यांच्या गजरात भूतमाता संचार करते। क्षुधाक्लिष्ट, कोरड्या पोटाची, अत्यंत भयानक नरगणांसह प्रेतमांस चिरडणारी, अट्टहास करून घुरघुर नाद करणारी—ती चर्ममुण्डा तुमचे रक्षण करो।
Verse 18
या सा निम्नोदराभा विकृतभवभयत्रासिनी शूलहस्ता चामुण्डा मुण्डघाता रणरणितरणझल्लरीनादरम्या । त्रैलोक्यं त्रासयन्ति ककहकहकहैर्घोररावैरनेकैर्नृत्यन्ती मातृमध्ये पितृवननिलया पातु वश्चर्ममुण्डा
खाल गेलेल्या उदररूपाची, भवभयाला त्रस्त करणारी, त्रिशूलधारिणी; चामुण्डा, मुण्डाचा वध करणारी, रणझल्लरीच्या निनादात रमण करणारी। ‘ककहकहकह’ अशा अनेक घोर गर्जनांनी त्रैलोक्याला भयभीत करणारी, मातृगणांमध्ये नृत्य करणारी, पितृवनात वास करणारी—ती चर्ममुण्डा तुमचे रक्षण करो।
Verse 19
या धत्ते विश्वमखिलं निजांशेन महोज्ज्वला । कनकप्रसवे लीना पातु मां कनकेश्वरी
जी आपल्या अंशशक्तीने महातेजस्वी होऊन अखिल विश्व धारण करते, आणि कनकप्रसवात लीन/प्रकट आहे—ती कनकेश्वरी माझे रक्षण करो।
Verse 20
हिमाद्रिसम्भवा देवी दयादर्शितविग्रहा । शिवप्रिया शिवे सक्ता पातु मां कनकेश्वरी
हिमाद्रीपासून उत्पन्न झालेली देवी, दयेने आपले स्वरूप प्रकट करणारी; शिवप्रिया आणि शिवनिष्ठ—ती कनकेश्वरी माझे रक्षण करो।
Verse 21
अनादिजगदादिर्या रत्नगर्भा वसुप्रिया । रथाङ्गपाणिना पद्मा पातु मां कनकेश्वरी
जी अनादी असून जगताची आदिकारण आहे; रत्नगर्भा, संपत्तीची प्रिया; चक्रधारी (विष्णु) यांच्याशी संबद्ध पद्मा—ती कनकेश्वरी माझे रक्षण करो।
Verse 22
सावित्री या च गायत्री मृडानी वागथेन्दिरा । स्मर्त्ःणां या सुखं दत्ते पातु मां कनकेश्वरी
जी सावित्री व गायत्री, मृडानी, वाणी व अर्थाची अधिष्ठात्री आणि इंदिरा आहेत; ज्या स्मरण करणाऱ्यांना सुख देतात—त्या कनकेश्वरी माझे रक्षण करो।
Verse 23
सौम्यासौम्यैः सदा रूपैः सृजत्यवति या जगत् । परा शक्तिः परा बुद्धिः पातु मां कनकेश्वरी
जी सदैव सौम्य व असौम्य अशा दोन्ही रूपांनी जगताची सृष्टी व रक्षा करतात; जी परा शक्ती व परा बुद्धी आहेत—त्या कनकेश्वरी माझे रक्षण करो।
Verse 24
ब्रह्मणः सर्गसमये सृज्यशक्तिः परा तु या । जगन्माया जगद्धात्री पातु मां कनकेश्वरी
ब्रह्माच्या सर्गकाळी जी प्रकट करणारी परा सृज्यशक्ती आहे; जी जगन्माया व जगद्धात्री—जग धारण करणारी माता—त्या कनकेश्वरी माझे रक्षण करो।
Verse 25
विश्वस्य पालने विष्णोर्या शक्तिः परिपालिका । मदनोन्मादिनी मुख्या पातु मां कनकेश्वरी
विश्वपालनात विष्णूची जी परिपालिका शक्ती आहे; जी मदनालाही उन्मत्त करणारी मुख्य ऊर्जा आहे—त्या कनकेश्वरी माझे रक्षण करो।
Verse 26
विश्वसंलयने मुख्या या रुद्रेण समाश्रिता । रौद्री शक्तिः शिवानन्ता पातु मां कनकेश्वरी
विश्वसंहारकाळी जी रुद्रासह आश्रित होऊन मुख्यत्वे स्थित असते; जी रौद्री शक्ती, शिवस्वरूप व अनंत आहे—त्या कनकेश्वरी माझे रक्षण करो।
Verse 27
कैलाससानुसंरूढ कनकप्रसवेशया । भस्मकाभिहृता पूर्वं पातु मां कनकेश्वरी
जी कैलासाच्या उतारांवर आरूढ होऊन ‘कनक-प्रसव’ स्थानी निवास करीत होती, आणि जी पूर्वी भस्मकाने अपहृत केली होती—ती कनकेश्वरी माझे रक्षण करो।
Verse 28
पतिप्रभावमिच्छन्ती त्रस्यन्ती या विना पतिम् । अबला त्वेकभावा च पातु मां कनकेश्वरी
जी पतीच्या प्रभाव-वैभवाची इच्छा धरिते, आणि पतीविना भयाने थरथरते; बाह्यतः ‘अबला’ भासली तरी भक्तीत एकनिष्ठ—ती कनकेश्वरी माझे रक्षण करो।
Verse 29
विश्वसंरक्षणे सक्ता रक्षिता कनकेन या । आ ब्रह्मस्तम्बजननी पातु मां कनकेश्वरी
जी विश्वसंरक्षणात तत्पर आहे, जिला कनकाने रक्षित केले, आणि जी ब्रह्मापासून तृणापर्यंत सर्वांची जननी आहे—ती कनकेश्वरी माझे रक्षण करो।
Verse 30
ब्रह्मविष्ण्वीश्वराः शक्त्या शरीरग्रहणं यया । प्रापिताः प्रथमा शक्तिः पातु मां कनकेश्वरी
जिच्या शक्तीने ब्रह्मा, विष्णू आणि ईश्वर देहधारण प्राप्त करतात; जी आद्य, प्रथम शक्ती आहे—ती कनकेश्वरी माझे रक्षण करो।
Verse 31
श्रुत्वा तु गरुडेनोक्तं देवीवृत्तचतुष्टयम् । प्रसन्ना संमुखी भूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह
गरुडाने सांगितलेले देवीचे चतुर्विध वृत्तांत ऐकून देवी प्रसन्न झाली; समोर होऊन तिने हे वचन उच्चारले।
Verse 32
श्रीचामुण्डोवाच । प्रसन्ना ते महासत्त्व वरं वरय वाञ्छितम् । ददामि ते द्विजश्रेष्ठ यत्ते मनसि रोचते
श्री चामुंडा म्हणाली—हे महासत्त्वा, मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे. इच्छित वर माग. हे द्विजश्रेष्ठा, तुझ्या मनास जे रुचेल तेच मी तुला देईन.
Verse 33
गरुड उवाच । अजरश्चामरश्चैव अधृष्यश्च सुरासुरैः । तव प्रसादाच्चैवान्यैरजेयश्च भवाम्यहम्
गरुड म्हणाला—तुझ्या प्रसादाने मी अजर व अमर होवो, देव-दानवांनीही अजेय व अप्रधृष्य राहो; आणि तुझ्याच कृपेने इतर सर्वांनाही मी अजिंक्य होवो.
Verse 34
त्वया चात्र सदा देवि स्थातव्यं तीर्थसन्निधौ मार्कण्डेय उवाच । एवं भविष्यतीत्युक्त्वा देवी देवैरभिष्टुता
आणि हे देवि, या तीर्थाच्या सान्निध्यात तुला येथे सदैव स्थिर राहावे. मार्कण्डेय म्हणाले—“असेच होईल” असे म्हणून देवांनी स्तुत केलेली देवी (तेथे स्थित झाली).
Verse 35
जगामाकाशमाविश्य भूतसङ्घसमन्विता । यदा लक्ष्म्या नृपश्रेष्ठ स्थापितं पुरमुत्तमम्
ती भूतगणांसह आकाशात प्रवेश करून निघून गेली. मग, हे नृपश्रेष्ठा, लक्ष्मीने जेव्हा ते उत्तम नगर स्थापित केले, (कथा पुढे सरकली).
Verse 36
अनुमान्य तदा देवीं कृतं तस्यां समर्पितम् लक्ष्मीरुवाच । रक्षणाय मया देवि योगक्षेमार्थसिद्धये
मग देवीची अनुमती घेऊन जे काही सिद्ध केले होते ते तिच्या चरणी अर्पण केले. लक्ष्मी म्हणाली—हे देवि, रक्षणासाठी आणि योगक्षेम सिद्ध व्हावे म्हणून मी हे केले आहे.
Verse 37
मातृवत्प्रतिपाल्यं ते सदा देवि पुरं मम । गरुडोऽपि ततः स्नात्वा सम्पूज्य कनकेश्वरीम्
हे देवी, माझ्या नगराचे तू नेहमी मातेसारखे पालन व रक्षण कर. मग गरुडानेही तेथे स्नान करून कनकेश्वरीची पूर्ण भक्तिभावाने पूजा केली.
Verse 38
तीर्थं तत्रैव संस्थाप्य जगामाकाशमुत्तमम् । तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत्पितृदेवताः
तेथेच त्याने तीर्थाची स्थापना करून तो उत्तम आकाशलोकास गेला. आणि जो त्या तीर्थात स्नान करून पितृदेवतांची पूजा करील…
Verse 39
सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते । गन्धपुष्पादिभिर्यस्तु पूजयेत्कनकेश्वरम्
तो सर्व कामनांनी समृद्ध अशा यज्ञाचे फळ प्राप्त करतो. आणि जो गंध, पुष्प इत्यादींनी कनकेश्वराची पूजा करील…
Verse 40
तस्य योगैश्वर्यसिद्धिर्योगपीठेषु जायते । मृतो योगेश्वरं लोकं जयशब्दादिमङ्गलैः । स गच्छेन्नात्र सन्देहो योगिनीगणसंयुतः
त्याच्यासाठी योगपीठांमध्ये योगैश्वर्य-सिद्धी प्रकट होते. आणि मृत्युसमयी ‘जय’ इत्यादी मंगलघोषांत तो योगेश्वराच्या लोकास जातो—यात संशय नाही—योगिनीगणांसह.
Verse 186
अध्याय
अध्याय — ग्रंथातील अध्याय-विभाग दर्शविणारा संकेतशब्द.