Adhyaya 45

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । एष एव पुरा प्रश्नः परिपृष्टो महेश्वरम् । राज्ञा चोत्तानपादेन ऋषिदेवसमागमे

श्री मार्कंडेय म्हणाले—हाच प्रश्न पूर्वी ऋषी-देवांच्या महासभेत राजा उत्तानपादाने महेश्वरांना विचारला होता।

Verse 2

उत्तानपाद उवाच । इदं तीर्थं महापुण्यं सर्वदेवमयं परम् । गुह्याद्गुह्यतरं स्थानं न दृष्टं न श्रुतं हर

उत्तानपाद म्हणाले—हे तीर्थ महापुण्यदायक, परम व सर्वदेवमय आहे. हे हर! हे स्थान गुह्याहूनही अधिक गुह्य; ना मी पाहिले, ना ऐकले।

Verse 3

शूलभेदं कथं जातं केनैवोत्पादितं पुरा । माहात्म्यं तस्य तीर्थस्य विस्तराच्छंस मे प्रभो

शूलभेद कसा उत्पन्न झाला आणि प्राचीनकाळी कोणी तो निर्माण केला? हे प्रभो, त्या तीर्थाचे माहात्म्य मला विस्ताराने सांगा।

Verse 4

ईश्वर उवाच । आसीत्पुरा महावीर्यो दानवो बलदर्पितः । मर्त्ये न तादृशः कश्चिद्विक्रमेण बलेन वा

ईश्वर म्हणाले—पूर्वी एक महावीर दानव होता, जो आपल्या बळाच्या गर्वाने उन्मत्त होता. मर्त्यलोकात पराक्रमाने वा शक्तीने त्याच्यासारखा कोणी नव्हता।

Verse 5

सूनुर्ब्रह्मसुतस्यायमन्धको नाम दुर्मदः । निजस्थाने वसन् पापः कुर्वन् राज्यमकण्टकम्

हा ब्रह्मपुत्राचा पुत्र—अंधक नावाचा दुर्मद—होता. आपल्या स्थानात राहून तो पापी कोणत्याही अडथळ्याविना राज्य करीत असे।

Verse 6

हृष्टपुष्टो वसन्मर्त्ये स सुरैर्नाभिभूयते । भवनं तस्य पापस्य वह्नेरुपवनं यथा

मर्त्यलोकी वसत असता तो हृष्ट‑पुष्ट व बलवान होता; देवांनाही त्याला जिंकता येईना. त्या पापात्म्याचे भवन अग्नीच्या उपवनासारखे दुर्गम व भयावह होते.

Verse 7

एतस्मिन्नन्धकः काले चिन्तयामास भारत । तोषयामि महादेवं येन सानुग्रहो भवेत्

त्या वेळी, हे भारत, अंधक विचार करू लागला—“मी महादेवांना संतुष्ट करीन, ज्यायोगे ते माझ्यावर अनुग्रह करतील.”

Verse 8

प्रार्थयामि वरं दिव्यं यो मे मनसि वर्तते । परं स निश्चयं कृत्वा सोऽन्धको निर्गतो गृहात्

“माझ्या मनात जो दिव्य वर आहे तोच मी मागेन.” असा दृढ निश्चय करून अंधक घरातून निघून गेला.

Verse 9

रेवातटं समासाद्य दानवस्तपसि स्थितः । उग्रं तपश्चचारासौ दारुणं लोमहर्षणम्

रेवेच्या तटावर पोहोचून तो दानव तपश्चर्येत स्थिर झाला. त्याने उग्र तप केले—अत्यंत दारुण व रोमांच उभे करणारे.

Verse 10

दिव्यं वर्षसहस्रं स निराहारोऽभवत्ततः । द्वितीयं तु सहस्रं स न्यवसद्वारिभोजनः

एक सहस्र दिव्य वर्षे तो निराहार राहिला. नंतर दुसऱ्या सहस्र वर्षे तो केवळ पाण्यावरच उपजीविका करी.

Verse 11

तृतीयं तु सहस्रं स धूमपानरतोऽभवत् । चतुर्थं वर्षसाहस्रं योगाभ्यासेन संस्थितः

तिसऱ्या सहस्र वर्षांपर्यंत तो धूमपान-व्रतात परायण झाला. चौथ्या सहस्र वर्षांपर्यंत तो योगाभ्यासाच्या साधनेत दृढपणे स्थित राहिला.

Verse 12

कोपीह नेदृश चक्रे तपः परमदारुणम् । अस्थिचर्मावशेषोऽसौ यावत्तिष्ठति भारत

कोणीही असे परम दारुण तप केले नाही. तो अस्थि व चर्म एवढाच उरला, तरीही जितका काळ तो अढळ उभा राहिला—हे भारत!

Verse 13

तस्य मूर्ध्नि ततो राजन् धूमवार्त्तिर्विनिःसृता । देवलोकमतीत्यासौ कैलासं व्याप्य संस्थिता

मग, हे राजन्, त्याच्या मस्तकशिखरातून धुराची प्रचंड लाट बाहेर पडली. ती देवलोक ओलांडून कैलासावर पसरली व तेथेच स्थिर झाली.

Verse 14

तावद्देवसमीपस्था उमा वचनमब्रवीत् । कोऽस्त्ययं मानुषे लोके तपसोग्रेण संस्थितः

तेवढ्यात देवाजवळ उभी असलेल्या उमेने म्हटले—“मनुष्यलोकी हा कोण, जो अशा उग्र तपात स्थित आहे?”

Verse 15

चतुर्वर्षसहस्राणि व्यतीयुः परमेश्वर । न केनापीदृशं तप्तं तपो दृष्टं श्रुतं तथा

“हे परमेश्वर! चार सहस्र वर्ष लोटले; असे तप कोणाकडूनही न पाहिले, न ऐकले—इतक्या तीव्रतेने केलेले।”

Verse 16

अवज्ञां कुरुषे देव किमत्र नियमान्विते । सर्वस्य दत्से शीघ्रं त्वमल्पेन तपसा विभो

हे देवा! नियमपालनात दृढ असलेल्या यास येथे तू का अवज्ञा करितोस? हे विभो! तू अल्प तपानेही सर्वांना शीघ्र वर देतोस।

Verse 17

नाक्षक्रीडां करिष्येऽद्य त्वया सह महेश्वर । यावन्नोत्थाप्यते ह्येष दानवो भक्तवत्सल

हे महेश्वर, हे भक्तवत्सल! जोवर हा दानव उठविला जाऊन (त्याची हाक मान्य करून) प्रतिसाद दिला जात नाही, तोवर आज मी तुझ्याबरोबर पासा खेळणार नाही।

Verse 18

ईश्वर उवाच । साधु साधु महादेवि सर्वलक्षणलक्षिते । अहं तं न विजानामि क्लिश्यन्तं दानवेश्वरम्

ईश्वर म्हणाले— साधु, साधु, हे महादेवी! सर्व शुभलक्षणांनी युक्ते! क्लेश भोगणाऱ्या त्या दानवेश्वरास मी अद्याप ओळखत नाही।

Verse 19

योगाभ्यासे स्थितो भद्रे ध्यायंस्तत्परमं पदम् । तत्रागच्छ मया सार्द्धं यत्र तप्यत्यसौ तपः

हे भद्रे! मी योगाभ्यासात स्थित होऊन त्या परम पदाचे ध्यान करीत आहे। माझ्याबरोबर तेथे चल, जिथे तो तप करीत आहे।

Verse 20

उमया सहितो देवो गतस्तत्र महेश्वरः । अस्थिचर्मावशेषस्तु दृष्टो देवेन शम्भुना

तेव्हा उमेसहित देव महेश्वर तेथे गेले; आणि देव शंभूंनी तेथे एकाला केवळ अस्थि व चर्माचे अवशेषमात्र झालेला पाहिला।

Verse 21

प्रत्युवाच प्रसन्नोऽसौ देवदेवो महेश्वरः । भोभोः कष्टं कृतं भीमं दारुणं लोमहर्षणम्

प्रसन्न होऊन देवदेव महेश्वर म्हणाला— “अहो अहो! तू भयंकर, दारुण व लोमहर्षक असे कठोर कष्ट केलेस।”

Verse 22

ईदृशं च तपो घोरं कस्माद्वत्स त्वया कृतम् । वरं दास्याम्यहं वत्स यस्ते मनसि वर्तते

“वत्सा, असे घोर तप तू का केलेस? सांग—तुझ्या मनात जो वर आहे तो मी तुला देईन।”

Verse 23

अन्धक उवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव वरदो यदि शङ्कर । सुरान् सर्वान् विजेष्यामि त्वत्प्रसादान्महेश्वर

अंधक म्हणाला— “हे देव! तू माझ्यावर प्रसन्न असशील, हे शंकर, तू वरदाता असशील—तर तुझ्या कृपेने, हे महेश्वर, मी सर्व देवांना जिंकेन।”

Verse 24

ईश्वर उवाच । स्वप्नेऽपि त्रिदशाः सर्वे न योद्धव्याः कदाचन । असंभाव्यं न वक्तव्यं मनसो यन्न रोचते

ईश्वर म्हणाला— “स्वप्नातही कधी सर्व त्रिदश देवांशी युद्ध करू नये. जे असंभव आहे ते बोलू नये, आणि जे मनाला रुचत नाही तेही उच्चारू नये।”

Verse 25

अन्यं किमपि याचस्व यस्ते मनसि वर्तते । स्वर्गे वा यदि वा मर्त्ये पातालेषु च संस्थितान्

“आणखी काही तरी माग—तुझ्या मनात जे आहे ते; ते स्वर्गातील असो, मर्त्यलोकातील असो, किंवा पाताळात वसणाऱ्यांशी संबंधित असो।”

Verse 26

मर्त्येषु विविधान् भोगान् भोक्ष्यसि त्वं यथेप्सितान् । कुरु निष्कण्टकं राज्यं स्वर्गे देवपतिर्यथा

मर्त्यलोकी तू इच्छेप्रमाणे नानाविध भोग भोगशील। स्वर्गातील देवपतीप्रमाणे निष्कंटक (निर्विघ्न) राज्य स्थापन कर।

Verse 27

देवस्य वचनं श्रुत्वा सोऽन्धको विमनाः स्थितः । वृथा क्लेशश्च मे जातो न किंचित्साधितं मया

देवाचे वचन ऐकून तो अंधक खिन्न होऊन उभा राहिला। म्हणाला—“माझा क्लेश व्यर्थ झाला; मी काहीच साध्य केले नाही.”

Verse 28

निश्वासं परमं मुक्त्वा निपपात धरातले । मूलच्छिन्नो यथा वृक्षो निरुच्छ्वासस्तदाभवत्

अतिशय दीर्घ निश्वास सोडून तो भूमीवर कोसळला। जसा मुळापासून छाटलेला वृक्ष, तसा तो निःश्वास व जड झाला.

Verse 29

मूर्च्छापन्नं ततो दृष्ट्वा देवी वचनमब्रवीत् । यं कामं कामयत्येष तमस्मै देहि शङ्कर

तो मूर्च्छित झालेला पाहून देवी म्हणाली—“हे शंकर, हा जी इच्छा करीत आहे तीच याला द्या.”

Verse 30

भक्तानुपेक्षमाणस्य तवाकीर्तिर्भविष्यति

भक्ताची उपेक्षा केल्यास तुझी अपकीर्ती होईल.

Verse 31

ईश्वर उवाच । यदि दास्ये वरं देवि इच्छाभूतं कदाचन । ततो न मंस्यते विष्णुं न ब्रह्माणं न मामपि

ईश्वर म्हणाले—हे देवि, जर मी कधी त्याच्या इच्छेनुसारच वर दिला, तर पुढे तो ना विष्णूचा मान ठेवील, ना ब्रह्म्याचा, ना माझाही।

Verse 32

उच्चत्वमाप्तो देवेशि अन्यानपि सुरासुरान्

हे देवेशि, उच्च सामर्थ्य प्राप्त करून तो इतर देव आणि असुरांनाही तुच्छ मानून अवमान करील।

Verse 33

देव्युवाच । कमप्युपायमाश्रित्य उत्थापय महेश्वर । विष्णुवर्जं सुरान्सर्वाञ्जयस्वेति वरं वद

देवी म्हणाली—हे महेश्वर, एखादा उपाय अवलंबून त्याला उभारी द्या (पुन्हा स्थिर करा)। त्याला असा वर द्या—‘विष्णूला वगळून सर्व देवांवर विजय मिळव.’

Verse 34

ईश्वर उवाच । उपायः शोभनो देवि यो मे मनसि वर्तते । तमेवास्मै प्रदास्यामि यस्त्वया कथितो वरः

ईश्वर म्हणाले—हे देवि, माझ्या मनात एक सुंदर उपाय आला आहे। तू सांगितलेला तोच वर मी त्याला देईन।

Verse 35

ततोऽमृतेन संसिक्तः स्वस्थोऽभूत्तत्क्षणादयम् । तथा पुनर्नवो जातः सर्वावयवशोभितः

मग अमृताने शिंपडताच तो त्या क्षणीच स्वस्थ झाला; जणू पुन्हा नव्याने जन्मला—सर्व अवयवांच्या शोभेने विभूषित।

Verse 36

शृणुष्वैकमना भूत्वा गृहाण वरमुत्तमम् । विष्णुवर्जं प्रदास्यामि यत्तवाभिमतं प्रियम्

एकाग्रचित्त होऊन ऐक आणि हा उत्तम वर स्वीकार. विष्णूला वर्ज्य करून तुला जे प्रिय व अभिमत आहे ते मी तुला देईन.

Verse 37

सर्वं च सफलं तुभ्यं मा धर्मस्तेऽन्यथा भवेत् । ददामीति वरं तुभ्यं मन्यसे यदि चासुर

तुझ्यासाठी सर्व काही सफल होवो; तुझा धर्म मार्गच्युत होऊ नये. हे असुरा, तू असे मान्य करशील तर मी तुला हा वर देतो.

Verse 38

विष्णुवर्जं सुरान् सर्वाञ्जेष्यसि त्वं च मां विना

विष्णूला वर्ज्य करून तू सर्व देवांना जिंकेल—आणि तेही माझ्या पुढील सहाय्याविना.

Verse 39

अन्धक उवाच । भवत्वेवमिति प्राह बलमास्थाय केवलम् । विष्णुवर्जं विजेष्येऽहं स्वबलेन महेश्वर

अंधक म्हणाला—“तथास्तु.” केवळ आपल्या बळावर अवलंबून तो म्हणाला—“हे महेश्वर, विष्णूला वर्ज्य करून मी स्वबळाने सर्वांना जिंकेन.”

Verse 40

कृतार्थोऽहं हि संजात इत्युक्त्वा प्रणतिं गतः । गच्छ देवोमयासार्द्धं कैलासशिखरं वरम्

“खरोखर मी कृतार्थ झालो,” असे म्हणत तो नमस्कार करून नतमस्तक झाला. (मग प्रभू म्हणाले:) “ये, हे देवस्वरूपा, माझ्यासह कैलासाच्या उत्तम शिखरास चल.”

Verse 41

वृषपुंगवमारुह्य देवोऽसावुमया सह । वरं दत्त्वा स तस्यैवं तत्रैवान्तरधीयत

वृषभावर आरूढ होऊन तो देव उमेसह, त्यास वर देऊन, तेथेच तत्क्षणी अंतर्धान पावला।

Verse 45

। अध्याय

“अध्याय”— हा अध्याय दर्शविणारा खंड/उपसंहार-चिन्ह आहे।