Adhyaya 209

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । तस्यैवानन्तरं पार्थ पुष्कलीतीर्थमुत्तमम् । तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा ह्यश्वमेधफलं लभेत्

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—हे पार्थ! त्यानंतर उत्तम पुष्कली तीर्थ आहे। त्या तीर्थात स्नान करणारा मनुष्य निश्चयाने अश्वमेध यज्ञाचे फळ प्राप्त करतो।

Verse 2

क्षमानाथं ततो गच्छेत्तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । दानवगन्धर्वैरप्सरोभिश्च सेवितम्

तेथून त्रैलोक्यात प्रसिद्ध असे क्षमानाथ नावाचे तीर्थ गाठावे; ते दानव, गंधर्व आणि अप्सरा यांनीही सेविलेले आहे.

Verse 3

तत्र तिष्ठति देवेशः साक्षाद्रुद्रो महेश्वरः । भारेण महता जातो भारभूतिरिति स्मृतः

तेथे देवेश, साक्षात् रुद्र—महेश्वर—विराजमान आहेत. महान भारामुळे ते ‘भारभूति’ या नावाने प्रसिद्ध व स्मरणीय झाले.

Verse 4

युधिष्ठिर उवाच । भारभूतीति विख्यातं तीर्थं सर्वगुणान्वितम् । श्रोतुमिच्छामि विप्रेन्द्र परं कौतूहलं हि मे

युधिष्ठिर म्हणाले—हे विप्रेन्द्र! ‘भारभूति’ म्हणून विख्यात, सर्वगुणांनी युक्त त्या तीर्थाविषयी मला ऐकायचे आहे; कारण माझे कुतूहल फार आहे.

Verse 5

श्रीमार्कण्डेय उवाच । भारभूतिसमुत्पत्तिं शृणु पाण्डवसत्तम । विस्तरेण यथा प्रोक्ता पुरा देवेन शम्भुना

श्री मार्कंडेय म्हणाले—हे पांडवश्रेष्ठा, भारभूतीची उत्पत्ती ऐक; पूर्वी स्वयं देव शंभूंनी जशी विस्ताराने सांगितली होती।

Verse 6

आसीत्कृतयुगे विप्रो वेदवेदाङ्गपारगः । विष्णुशर्मेति विख्यातः सर्वशास्त्रार्थपारगः

कृतयुगात एक ब्राह्मण होता, वेद-वेदांगांत पारंगत। तो विष्णुशर्मा म्हणून विख्यात होता आणि सर्व शास्त्रार्थांत निष्णात होता।

Verse 7

क्षमा दमो दया दानं सत्यं शौचं धृतिस्तथा । विद्या विज्ञानमास्तिक्यं सर्वं तस्मिन्प्रतिष्ठितम्

क्षमा, दम, दया, दान, सत्य, शौच आणि धैर्य; तसेच विद्या, विवेक व आस्तिक्य—हे सर्व गुण त्याच्यात दृढपणे प्रतिष्ठित होते।

Verse 8

ईदृग्गुणा हि ये विप्रा भवन्ति नृपसत्तम । पतितान्नरके घोरे तारयन्ति पित्ःंस्तु ते

हे नृपश्रेष्ठा, ज्यांच्यात असे गुण असतात ते ब्राह्मण घोर नरकात पडलेल्या पितरांनाही तारून नेतात।

Verse 9

इन्द्रियं लोलुपा विप्रा ये भवन्ति नृपोत्तम । पतन्ति नरके घोरे रौरवे पापमोहिताः

हे नृपोत्तमा, जे ब्राह्मण इंद्रियसुखांच्या लोभात पडतात ते पापमोहाने ग्रासून ‘रौरव’ नावाच्या घोर नरकात पडतात।

Verse 10

ये क्षान्तदान्ताः श्रुतिपूर्णकर्णा जितेन्द्रियाः प्राणिवधान्निवृत्ताः । प्रतिग्रहे संकुचिताग्रहस्तास्ते ब्राह्मणास्तारयितुं समर्थाः

जे ब्राह्मण क्षमाशील व दमनशील आहेत, ज्यांचे कान श्रुतीने परिपूर्ण आहेत, जे इंद्रियजयी आहेत, प्राणिहिंसेपासून निवृत्त आहेत आणि प्रतिग्रहात हात आवरून धरतात—असे ब्राह्मण इतरांना भवसागरातून तारण्यास समर्थ असतात.

Verse 11

एवं गुणगणाकीर्णो ब्राह्मणो नर्मदातटे । वसते ब्राह्मणैः सार्धं शिलोञ्छवृत्तिजीवनः

अशा रीतीने गुणसमूहाने परिपूर्ण तो ब्राह्मण नर्मदातटी वसत असे; इतर ब्राह्मणांसह राहून शिलोञ्छवृत्तीने जीवननिर्वाह करी.

Verse 12

तादृशं ब्राह्मणं ज्ञात्वा देवदेवो महेश्वरः । द्विजरूपधरो भूत्वा तस्याश्रममगात्स्वयम्

असा ब्राह्मण आहे हे जाणून देवदेव महेश्वर स्वतः द्विजरूप धारण करून त्याच्या आश्रमास गेले.

Verse 13

दृष्ट्वा तं ब्राह्मणैः सार्धमुच्चरन्तं पदक्रमम् । अभिवादयते विप्रं स्वागतेन च पूजितः

त्याला ब्राह्मणांसह पदक्रमाने उच्चार करताना पाहून त्या विप्राने अतिथीचे अभिवादन केले; आणि आगंतुकाचा यथोचित स्वागतात पूजन झाले.

Verse 14

प्रोवाच तं मुहूर्तेन ब्राह्मणो विस्मयान्वितः । किमथ तद्बटो ब्रूहि किं करोमि तवेप्सितम्

क्षणभरात विस्मययुक्त त्या ब्राह्मणाने त्याला म्हटले—“बटु, कशासाठी आला आहेस? सांग; तुझ्या इच्छित सेवेकरिता मी काय करू?”

Verse 15

बटुरुवाच । विद्यार्थिनमनुप्राप्तं विद्धि मां द्विजसत्तम । ददासि यदि मे विद्यां ततः स्थास्यामि ते गृहे

बटु म्हणाला—हे द्विजश्रेष्ठ, मला विद्यार्जनासाठी आलेला विद्यार्थी समजा. आपण मला विद्या दिलीत तर मी आपल्या घरी राहीन.

Verse 16

ब्राह्मण उवाच । सर्वेषामेव विप्राणां बटो त्वं गोत्र उत्तमे । दानानां परमं दानं कथं विद्या च दीयते

ब्राह्मण म्हणाला—हे गोत्रोत्तम बटु, तू सर्व विप्रांमध्ये श्रेष्ठ आहेस. दानांमध्ये परम दान विद्या आहे; ती खरेच कशी द्यावी?

Verse 17

गुरुशुश्रूषया विद्या पुष्कलेन धनेन वा । अथवा विद्यया विद्या भवतीह फलप्रदा

गुरुसेवेने विद्या मिळते, किंवा पुष्कळ धनाने; अथवा विद्येनेच विद्या प्राप्त होते—इहलोकी ती फलदायी ठरते.

Verse 18

बटुरुवाच । यथान्ये बालकाः स्नाताः शुश्रूषन्ति ह्यहर्निशम् । तथाहं बटुभिः सार्धं शुश्रूषामि न संशयः

बटु म्हणाला—जसे इतर बालक स्नानादि नित्यकर्म करून अहोरात्र शुश्रूषा करतात, तसेच मीही इतर बटूंंसह निःसंशय सेवा करीन.

Verse 19

तथेति चोक्त्वा विप्रेन्द्रः पाठयंस्तं दिने दिने । वर्तते सह शिष्यैः स शिलोञ्छानुपहारयन्

“तथे” असे म्हणून विप्रश्रेष्ठाने त्याला दिवसेंदिवस अध्यापन केले. तो शिष्यांसह तेथेच राहून शिलोञ्छाने मिळवलेले धान्य उपहार म्हणून अर्पण करी.

Verse 20

ततः कतिपयाहोभिः प्रोक्तो बटुभिरीश्वरः । पचनाद्यं बटो कर्म कुरु क्रमत आगतम्

मग काही दिवसांनी बटूंनी ईश्वरास म्हटले— “हे बटो, क्रमाने जे जे कर्तव्य येईल, त्यात प्रथम पचनादि कर्म यथाविधी कर।”

Verse 21

तथेति चोक्तो देवेशो भारग्राममुपागतः । ध्यात्वा वनस्पतीः सर्वा इदं वचनमब्रवीत्

‘तथास्तु’ असे म्हणून देवेश भारग्रामास आले। सर्व वनस्पतींचे ध्यान करून त्यांनी हे वचन उच्चारले।

Verse 22

यावदागच्छते विप्रो बटुभिः सह मन्दिरम् । अदर्शनाभिः कर्तव्यं तावदन्नं सुसंस्कृतम्

जोपर्यंत विप्र बटूंंसह मंदिरात येत नाही, तोपर्यंत तुम्ही अदृश्य राहा; आणि तोपर्यंत अन्न उत्तम रीतीने शिजवून सु-संस्कृत करून तयार करा।

Verse 23

एवमुक्त्वा तु ताः सर्वा विश्वरूपो महेश्वरः । क्रीडनार्थं गतस्तत्र बटुवेषधरः पृथक्

असे सर्वांना सांगून विश्वरूप महेश्वर लीलार्थ तेथे वेगळेच बटु-वेष धारण करून गेले।

Verse 24

दृष्ट्वा समागतं तत्र बटुवेषधरं पृथक् । धिक्त्वां च परुषं वाक्यमूचुस्ते गिरिसन्निधौ

तेथे वेगळे आलेल्या बटु-वेषधाऱ्यास पाहून, गिरिसन्निधी त्यांनी कठोर शब्द उच्चारले— “धिक्कार असो तुला!”

Verse 25

क्षुत्क्षामकंठाः सर्वे च गत्वा तु किल मन्दिरम् । त्वया सिद्धेन चान्नेन तृप्तिं यास्यामहे वयम्

आम्ही सर्वजण भुकेने व्याकुळ झालो आहोत आणि आमचे घसे कोरडे पडले आहेत. तुमच्याद्वारे शिजवलेल्या अन्नाने आम्ही तृप्त होऊ, या आशेने आम्ही मंदिरात गेलो होतो.

Verse 26

तद्वृथा चिन्तितं सव त्वयागत्य कृतं द्विज । मिथ्याप्रतिज्ञेन सता दुरनुष्ठितमद्य ते

हे द्विजा! तुझ्या येण्यामुळे तो सर्व विचार व्यर्थ ठरला आहे. खोटे वचन देऊन तू आज अत्यंत वाईट वर्तन केले आहेस.

Verse 27

बटुरुवाच । सन्तापमनुतापं वा भोजनार्थं द्विजर्षभाः । मा कुरुध्वं यथान्यायं सिद्धेऽग्रे गृहमेष्यथा

बटू म्हणाला: हे श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो! भोजनासाठी दुःख किंवा पश्चात्ताप करू नका. जेव्हा अन्न योग्य रितीने तयार होईल, तेव्हा तुम्ही घरी या.

Verse 28

बटुरुवाच । दिनशेषेण चास्माकं पञ्चतां च दिने दिने । निष्पत्तिं याति वा नेति तदसिद्धमशेषतः

बटू म्हणाला: दिवसाचा थोडाच भाग उरला आहे आणि आमचे जीवनही दिवसेंदिवस अनिश्चित आहे. कार्य पूर्ण होईल की नाही, हे पूर्णपणे अनिश्चित आहे.

Verse 29

असिद्धं सिद्धमस्माकं यत्त्वया समुदाहृतम् । दृष्ट्वानृतं गतास्तत्र त्वां बद्धाम्भसि निक्षिपे

जे तयार नव्हते ते तयार आहे, असे तू आम्हाला सांगितलेस. तिथे जाऊन जर ते खोटे आढळले, तर मी तुला बांधून पाण्यात फेकून देईन.

Verse 30

बटुरुवाच । भोभोः शृणुध्व सर्वेऽत्र सोपाध्याया द्विजोत्तमाः । प्रतिज्ञां मम दुर्धर्षां यां श्रुत्वा विस्मयो भवेत्

बटू म्हणाला—“भो भो! येथे उपस्थित तुम्ही सर्व, उपाध्यायांसह, हे द्विजोत्तमांनो, ऐका. माझी ही दुर्धर्ष प्रतिज्ञा ऐका; ती ऐकून विस्मय वाटेल.”

Verse 31

यदि सिद्धमिदं सर्वमन्नं स्यादाश्रमे गुरोः । यूयं बद्ध्वा मया सर्वे क्षेप्तव्या नर्मदाम्भसि

“जर गुरूंच्या आश्रमात हे सर्व अन्न खरोखर सिद्ध झाले असेल, तर मी तुम्हा सर्वांना बांधून नर्मदेच्या पाण्यात फेकून देईन.”

Verse 32

अथवान्नं न सिद्धं स्याद्भवद्भिर्दृढबन्धनैः । गुरोस्तु पश्यतो बद्ध्वा क्षेप्तव्योऽहं नर्मदाह्रदे

“किंवा अन्न सिद्ध झाले नसेल, तर तुम्ही दृढ बंधनांनी मला घट्ट बांधा आणि गुरू पाहत असताना मला नर्मदेच्या ह्रदात फेका.”

Verse 33

तथेति कृत्वा ते सर्वे समयं गुरुसन्निधौ । स्नात्वा जाप्यविधानेन भूतग्रामं ततो ययुः

“तसेच होवो” असे म्हणत त्यांनी गुरूंच्या सन्निधीत तो करार पक्का केला. मग स्नान करून आणि विधिपूर्वक जप करून ते भूतग्राम नावाच्या स्थानी गेले.

Verse 34

दृष्ट्वा ते विस्मयं जग्मुर्विस्तृते भक्ष्यभोजने । षड्रसेन नृपश्रेष्ठ भुक्त्वा हुत्वा पृथक्पृथक्

हे नृपश्रेष्ठ! विस्तीर्ण भक्ष्य-भोज्य पाहून ते विस्मित झाले. मग षड्रसयुक्त भोजन करून, त्यांनी प्रत्येकाने वेगवेगळे हवनात आहुती अर्पण केली.

Verse 35

ततः प्रोवाच वचनं हृष्टपुष्टो द्विजोत्तमः । वरदोऽस्मि वरं वत्स वृणु यत्तव रोचते

तेव्हा हर्षित व पुष्ट असा श्रेष्ठ द्विज म्हणाला— “वत्सा, मी वरदायी आहे; तुला जे रुचेल तोच वर माग।”

Verse 36

साङ्गोपाङ्गास्तु ते वेदाः शास्त्राणि विविधानि च । प्रतिभास्यन्ति ते विप्र मदीयोऽस्तु वरस्त्वयम्

“हे विप्रा, अंगोपांगांसह वेद आणि नानाविध शास्त्रे तुझ्या बुद्धीत प्रकाशमान होतील— हाच माझा दिलेला वर आहे।”

Verse 37

प्रणम्य बटुभिः सार्धं स चिक्रीड यथासुखम् । द्वितीये तु ततः प्राप्ते दिवसे नर्मदाजले

त्याने बटूंंसह नमस्कार करून यथासुख क्रीडा केली; मग दुसरा दिवस येताच नर्मदेच्या जलात…

Verse 38

क्रीडनार्थं गताः सर्वे सोपाध्याया युधिष्ठिर । ततः स्मृत्वा पणं सर्वे भाषयित्वा विधानतः

हे युधिष्ठिर, सर्वजण उपाध्यायांसह खेळायला गेले; मग पैज आठवून सर्वांनी विधिपूर्वक ती पुन्हा सांगितली।

Verse 39

उपाध्यायमथोवाच नत्वा देवः कृताञ्जलिः । जले प्रक्षेपयाम्यद्य निष्प्रतिज्ञान् बटून् प्रभो

मग देवाने हात जोडून उपाध्यायांना नमस्कार केला व म्हणाला— “प्रभो, आज मी प्रतिज्ञाभंग केलेल्या बटूंना पाण्यात टाकीन।”

Verse 40

तद्देवस्य वचः श्रुत्वा नष्टास्ते बटवो नृप । गुरोस्तु पश्यतो राजन्धावमाना दिशो दश

हे नृपा! देवाचे वचन ऐकताच ते बटू नाहीसे झाले; आणि गुरू पाहत असतानाच, हे राजन्, ते दहा दिशांना धावू लागले।

Verse 41

वायुवेगेन देवेन लुञ्जितास्ते समन्ततः । भारं बद्ध्वा तु सर्वेषां बटूनां च नरेश्वर

हे नरेश्वर! वाऱ्याच्या वेगासारख्या गतीने देवाने त्यांना सर्व बाजूंनी पकडले; आणि त्या सर्व बटूंवर एक भार बांधण्यात आला।

Verse 42

शापानुग्रहको देवोऽक्षिपत्तोये यथा गृहे । ततो विषादमगमद्दृष्ट्वा तान्नर्मदाजले

शाप देणारा आणि अनुग्रह करणारा तो देव त्यांना पाण्यात असा फेकून देतो, जसा कोणी घरात वस्तू टाकावी. मग नर्मदेच्या जलात त्यांना पाहून तो विषादग्रस्त झाला।

Verse 43

गुरुणा बटुरुक्तोऽथ किमेतत्साहसं कृतम् । एतेषां मातृपितरो बालकानां गृहेऽङ्गनाः

मग बटू गुरूंना म्हणाला—“हे कोणते धाडस केले आहे? या बालकांचे माता-पिता आणि घरातील स्त्रिया तर घरीच आहेत.”

Verse 44

यदि पृच्छन्ति ते बालान् क्व गतान् कथयाम्यहम् । एवं स्थिते महाभाग यदि कश्चिन्मरिष्यति

“जर ते मुलांबद्दल विचारतील—‘कुठे गेले?’—तर मी काय सांगू? अशा स्थितीत, हे महाभाग, जर कोणी मरण पावला तर…”

Verse 45

तदा स्वकीयजीवेन त्वं योजयितुमर्हसि । मृतेषु तेषु विप्रेषु न जीवे निश्चयो मृतः

तेव्हा तू आपल्या स्वप्राणशक्तीने त्यांना पुन्हा जीवंत करणे योग्य आहेस। ते ब्राह्मण बालक मेले तर माझे जगणे निश्चित नाही—मीही मरेन।

Verse 46

ब्रह्महत्याश्च ते बह्व्यो भविष्यन्ति मृते मयि । द्विजबन्धनमात्रेण नरको भवति ध्रुवम्

मी मरण पावलो तर तुझ्यावर अनेक ब्रह्महत्या-दोष येतील। केवळ द्विजाला (ब्राह्मणाला) बांधण्यामात्रानेही नरक निश्चित होतो।

Verse 47

मरणाद्यां गतिं यासि न तां वेद्मि द्विजाधम । एवमुक्तः स्मितं कृत्वा देवदेवो महेश्वरः

मरणापासून पुढे तू जी गती प्राप्त करशील ती मला माहीत नाही, हे द्विजाधम! असे म्हणताच देवदेव महेश्वर स्मितहास्य करू लागले।

Verse 48

भारभूतेश्वरे तीर्थ उज्जहार जलाद्द्विजान् । मुक्त्वा भारं तु देवेन छादयित्वा तु तान्द्विजान्

भारभूतेश्वर तीर्थात त्यांनी जलातून त्या द्विजांना वर काढले। भार दूर करून देवाने त्या ब्राह्मणांना आच्छादून संरक्षण दिले।

Verse 49

लिङ्गं प्रतिष्ठितं तत्र भारभूतेति विश्रुतम् । मृतांस्तान् वै द्विजान् दृष्ट्वा ब्रह्महत्या निराकृता

तेथे ‘भारभूत’ म्हणून प्रसिद्ध असे लिंग प्रतिष्ठित झाले। त्या द्विजांना मृतवत् पाहून ब्रह्महत्येचा दोष निरस्त झाला।

Verse 50

गतानि पञ्च वै दृष्ट्वा ब्रह्महत्याशतानि वै । ततः स विस्मयाविष्टो दृष्ट्वा तान्बालकान् गुरुः

पाचशे ब्रह्महत्या-रूप पापे निघून गेली असे पाहून आणि त्या बालकांना पाहताच गुरु विस्मयाने स्तब्ध झाला।

Verse 51

नान्यस्य कस्यचिच्छक्तिरेवं स्यादीश्वरं विना । ज्ञात्वा तं देवदेवेशं प्रणाममकरोद्द्विजः

“ईश्वरावाचून कोणातही अशी शक्ती नाही; असे घडणे अशक्य.” हे जाणून देवदेवेशाला ओळखून द्विजाने भक्तिभावाने प्रणाम केला।

Verse 52

अज्ञानेन मया सव यदुक्तं परमेश्वर । अप्रियं यत्कृतं सर्वं क्षन्तव्यं तन्मम प्रभो

हे परमेश्वरा! अज्ञानाने मी जे काही बोललो आणि जे काही अप्रिय कृत्य केले—हे प्रभो—ते सर्व तू क्षमा कर।

Verse 53

देव उवाच । भगवन्गुरुर्भवान्देवो भवान्मम पितामहः । वेदगर्भ नमस्तेऽस्तु नास्ति कश्चिद्व्यतिक्रमः

देव म्हणाला—हे भगवन्! आपण माझे गुरु, आपणच माझे देव, आपणच माझे पितामह. हे वेदगर्भ! आपल्याला नमस्कार; आपल्या अधिकाराचा व्यतिक्रम होऊ शकत नाही।

Verse 54

जनिता चोपनेता च यस्तु विद्यां प्रयच्छति । अन्नदाता भयत्राता पञ्चैते पितरः स्मृताः

जनक, उपनयन करणारा, विद्या देणारा, अन्न देणारा आणि भयापासून रक्षण करणारा—हे पाच ‘पिता’ म्हणून स्मरणात आहेत।

Verse 55

एवमुक्त्वा जगन्नाथो विष्णुशर्माणमानतः । तत्र तीर्थे जगामाशु कैलासं धरणीधरम्

असे बोलून जगन्नाथांनी विष्णुशर्मांना नमस्कार केला आणि त्या तीर्थातून शीघ्र निघून पृथ्वीधारक कैलास पर्वतास गेले।

Verse 56

तदाप्रभृति तत्तीर्थं भारभूतीति विश्रुतम् । विख्यातं सर्वलोकेषु महापातकनाशनम्

त्या वेळेपासून ते तीर्थ ‘भारभूती’ या नावाने प्रसिद्ध झाले; सर्व लोकांत ते महापातकांचा नाश करणारे म्हणून विख्यात आहे।

Verse 57

तत्र तीर्थे पुनर्वृत्तमितिहासं ब्रवीमि ते । सर्वपापहरं दिव्यमेकाग्रस्त्वं शृणुष्व तत्

त्या तीर्थात पुन्हा घडलेला एक इतिहास मी तुला सांगतो; तो दिव्य असून सर्व पाप हरतो—एकाग्र होऊन तो ऐक।

Verse 58

पुरा कृतयुगस्यादौ वैश्यः कश्चिन्महामनाः । सुकेश इति विख्यातस्तस्य पुत्रोऽतिधार्मिकः

पूर्वी, कृतयुगाच्या आरंभी, सुकेश नावाचा एक महामना वैश्य होता; त्याचा पुत्र अत्यंत धर्मनिष्ठ होता।

Verse 59

सोमशर्मेति विख्यातो मृतः पृथुललोचनः । स सखायं वणिक्पुत्रं कंचिच्चक्रे दरिद्रिणम्

तो सोमशर्मा या नावाने प्रसिद्ध होता आणि, हे विशालनेत्रा, पुढे तो मरण पावला. त्याने दरिद्री झालेल्या एका वणिकपुत्राला आपला सखा केले होते।

Verse 60

सुदेवमिति ख्यातं सर्वकर्मसु कोविदम् । एकदा तु समं तेन व्यवहारमचिन्तयत्

तो ‘सुदेव’ म्हणून प्रसिद्ध असून सर्व कामांत कुशल होता। एकदा त्याने त्याच्याबरोबर समभागी व्यवहार करण्याचा विचार केला।

Verse 61

सखे समुद्रयानेन गच्छावोत्तरणैः शुभैः । भाण्डं बहु समादाय मदीये द्रव्यसाधने

‘सखा, समुद्रयानाने जाऊ या, शुभ बंदरे व उतरणस्थळी. पुष्कळ माल घेऊन, माझ्या भांडवलावर धनसाधन करू या.’

Verse 62

परं तीरं गमिष्याव उत्कर्षस्त्वावयोः समः । इति तौ मन्त्रयित्वा तु मन्त्रवत्समभीप्सितम्

‘चला, आपण परच्या तीरावर जाऊ; लाभ आपला दोघांचा समान असेल.’ असे ठरवून ते दोघेही निश्चित योजनेप्रमाणे अभिष्ट कार्यास प्रवृत्त झाले.

Verse 63

सर्वं प्रयाणकं गृह्य ह्यारूढौ लवणोदधिम् । तौ गत्वा तु परं भाण्डं विक्रीय पुरतस्तदा

प्रवासाची सर्व सामग्री घेऊन ते दोघे खाऱ्या समुद्रावर जहाजात चढले. परदेशी जाऊन पुढील नगरात त्यांनी आपला माल विकला.

Verse 64

प्राप्तौ बहु सुवर्णं च रत्नानि विविधानि च । नावं तां संगतां कृत्वा पश्चात्तावारुरोहतुः

त्यांना पुष्कळ सुवर्ण व विविध रत्ने मिळाली. मग ती नौका सज्ज करून, परतीसाठी ते दोघे पुन्हा तिच्यावर चढले.

Verse 65

नावमन्तर्जले दृष्ट्वा निशीथे स्वर्णसंभृताम् । दृष्ट्वा तु सोमशर्माणमुत्सङ्गे कृतमस्तकम्

निशीथकाळी मधल्या पाण्यात सुवर्णाने भरलेली नाव पाहून, आणि सोमशर्मा मांडीवर डोके ठेवून पडलेला पाहिला।

Verse 66

शयानमतिविश्वस्तं सहदेवो व्यचिन्तयत् । एष निद्रावशं यातो मयि प्राणान्निधाय वै

तो अत्यंत विश्वासाने निर्धास्त झोपलेला पाहून सहदेव मनात म्हणाला—“हा निद्रावश झाला आहे; खरेच आपले प्राण माझ्यावर सोपविले आहेत।”

Verse 67

अस्याधीनमिदं सर्वं द्रव्यरत्नमशेषतः । उत्कर्षार्द्धं तु मे दद्यात्तत्र गत्वेति वा न वा

“हे सर्व धन-रत्ने पूर्णतः त्याच्याच अधीन आहेत. तिथे गेल्यावर तो मला नफ्याचा अर्धा भाग देईल का, की देणार नाही?”

Verse 68

इति निश्चित्य मनसा पापस्तं लवणोदधौ । चिक्षेप सोमशर्माणं पापध्यातेन चेतसा

असा निश्चय करून, पापकर्माने काळवंडलेल्या मनाने त्या पाप्याने सोमशर्माला लवणसमुद्रात फेकून दिले।

Verse 69

उत्तीर्य तरणात्तस्माद्गत्वा संगृह्य तद्धनम् । ततः कतिपयाहोभिः संयुक्तः कालधर्मणा

त्या तरणातून उतरून तो गेला व ते धन गोळा केले; आणि मग काहीच दिवसांत तो कालधर्माशी संयुक्त झाला—मृत्यूच्या नियतीला प्राप्त झाला।

Verse 70

गतो यमपुरं घोरं गृहीतो यमकिंकरैः । स नीतस्तेन मार्गेण यत्र संतपते रविः

तो घोर यमपुरीस गेला, यमकिंकरांनी त्याला पकडले. त्याला त्या मार्गाने नेले गेले जिथे सूर्यही दाहक उष्णतेने संताप देतो.

Verse 71

कृत्वा द्वादशधात्मानं सम्प्राप्ते प्रलये यथा । सुतीक्ष्णाः कण्टका यत्र यत्र श्वानः सुदारुणाः

जणू त्याचे अस्तित्व बारा भागांत फाटल्यासारखे, प्रलयकाळी जशी वेदना. तो अशा प्रदेशांत पोहोचला जिथे सर्वत्र अतितीक्ष्ण काटे आणि ठिकठिकाणी अत्यंत भयंकर कुत्रे होते.

Verse 72

तीक्ष्णदंष्ट्रा महाव्याला व्याघ्रा यत्र महावृकाः । सुतप्ता वालुका यत्र क्षुधा तृष्णा तमो महत्

तेथे तीक्ष्ण दातांचे महाविषारी सर्प, वाघ आणि प्रचंड लांडगे आहेत. तेथील वाळू अतितप्त आहे; आणि भूक, तहान व घोर अंधार पसरलेला आहे.

Verse 73

पानीयस्य कथा नास्ति न छाया नाश्रमः क्वचित् । अन्नं पानीयसहितं यावत्तद्दीयते विषम्

पिण्याच्या पाण्याची तर कथा नाही; कुठेही सावली नाही, कुठेही विश्रांतीस्थान नाही. आणि जे अन्न व पाणी दिले जाते ते सर्व विषच असते.

Verse 74

छायां संप्रार्थमानानां भृशं ज्वलति पावकः । तैर्दह्यमाना बहुशो विलपन्ति मुहुर्मुहुः

जे सावलीची याचना करतात, त्यांच्यासाठी अग्नी अधिकच प्रज्वलित होतो. त्याने वारंवार भाजून निघाल्यावर ते पुन्हा पुन्हा आक्रोश करतात.

Verse 75

हा भ्रातर्मातः पुत्रेति पतन्ति पथि मूर्छिताः । इत्थंभूतेन मार्गेण स गीतो यमकिंकरैः

“हाय भाऊ! हाय आई! हाय पुत्रा!” असा आक्रोश करीत ते वाटेत मूर्छित होऊन कोसळतात. अशा मार्गाने यमाचे किंकर त्याला हाकत पुढे नेतात.

Verse 76

यत्र तिष्ठति देवेशः प्रजासंयमनो यमः । ते द्वारदेशे तं मुक्त्वाचक्षुर्यमकिंकराः

जिथे देवेश, प्रजांचा संयमकर्ता यम विराजमान असतो, तिथे द्वाराजवळ यमाचे किंकर त्याला सोडून वृत्तान्त निवेदन करतात.

Verse 77

बद्ध्वा तं गलपाशेन ह्यासीनं मित्रघातिनम् । अवधारय देवेश बुध्यस्व यदनन्तरम्

त्या मित्रघातकाला गळ्याच्या पाशाने बांधून बसविले आणि म्हणाले—“हे देवेश, लक्ष द्या; पुढे जे आहे ते जाणून घ्या.”

Verse 78

यम उवाच । न तु पूर्वं मुखं दृष्टं मया विश्वासघातिनाम् । ये मित्रद्रोहिणः पापास्तेषां किं शासनं भवेत्

यम म्हणाला—“विश्वासघातकांचे मुख मी पूर्वी कधी पाहिले नाही. जे पापी मित्रद्रोही आहेत, त्यांना कोणता दंड व्हावा?”

Verse 79

ऋषयोऽत्र विचारार्थं नियुक्ता निपुणाः स्थिताः । ते यत्र ब्रुवते तत्र क्षिपध्वं मा विचार्यताम्

“येथे विचारासाठी निपुण ऋषी नियुक्त होऊन उभे आहेत. ते जिथे सांगतील तिथे याला त्वरित टाका—पुन्हा विचार करू नका।”

Verse 80

इत्युक्तास्ते तमादाय किंकराः शीघ्रगामिनः । मुनीशांस्तत्र तानूचुस्तं निवेद्य यमाज्ञया

असे सांगितल्यावर ते शीघ्रगामी किंकर त्याला घेऊन तेथील मुनीश्वरांकडे गेले; यमाच्या आज्ञेनुसार त्यास सादर करून ते बोलू लागले.

Verse 81

द्विजा अनेन मित्रं स्वं प्रसुप्तं निशि घातितम् । विश्वस्तं धनलोभेन को दण्डोऽस्य भविष्यति

ते म्हणाले—“हे द्विज-मुनीहो! याने धनलोभाने आपल्या विश्वासू मित्राला, जो रात्री झोपलेला होता, ठार केले. याचा दंड काय होईल?”

Verse 82

मुनय ऊचुः । अदृष्टपूर्वमस्माभिर्वदनं मित्रघातिनाम् । कृत्वा पटान्तरे ह्येनं शृण्वन्तु गतिमस्य ताम्

मुनी म्हणाले—“मित्रघातकाचे मुख आम्ही कधीच पाहिले नाही. याला पडद्याआड ठेवून द्या; दूतांनी याची पुढील गती (फल) ऐकावी.”

Verse 83

ते शास्त्राणि विचार्याथ ऋषयश्च परस्परम् । आहूय यमदूतांस्तानूचुर्ब्राह्मणपुंगवाः

मग ऋषींनी परस्पर शास्त्रविचार करून त्या यमदूतांना बोलावले; आणि ब्राह्मणश्रेष्ठ त्यांना म्हणाले.

Verse 84

आलोकितानि शास्त्राणि वेदाः साङ्गाः स्मृतीरपि । पुराणानि च मीमांसा दृष्टमस्माभिरत्र च

“आम्ही शास्त्रे पाहिली आहेत—सांग वेद, स्मृती, पुराणे आणि मीमांसा देखील; आणि या विषयातील जो नियम आहे तो आम्ही येथे निश्चित केला आहे.”

Verse 85

ब्रह्मघ्ने च सुरापे च स्तेये गुर्वङ्गनागमे । निष्कृतिर्विहिता शास्त्रे कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः

ब्रह्महंता, सुरापी, चोर आणि गुरुपत्नीगामी—यांच्यासाठी शास्त्रात प्रायश्चित्त सांगितले आहे; पण कृतघ्न विश्वासघातकासाठी प्रायश्चित्त नाही।

Verse 86

ये स्त्रीघ्नाश्च गुरुघ्नाश्च ये बालब्रह्मघातिनः । विहिता निष्कृतिः शास्त्रे कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः

जे स्त्रीहंता, जे गुरुघ्न आणि जे बाल ब्राह्मणघातक—त्यांच्यासाठीही शास्त्रात प्रायश्चित्त आहे; पण कृतघ्न द्रोह्यास प्रायश्चित्त नाही।

Verse 87

वापीकूपतडागानां भेत्तारो ये च पापिनः । उद्यानवाटिकानां च छेत्तारो ये च दुर्जनाः

जे पापी वाव्या, विहिरी व तळी फोडून नष्ट करतात, आणि जे दुर्जन उद्याने व बागा तोडून टाकतात।

Verse 88

दावाग्निदाहका ये च सततं येऽसुहिंसकाः । न्यासापहारिणो ये च गरदाः स्वामिवञ्चकाः

जे वनांना दावाग्नी लावून जाळतात, जे सतत प्राणिहिंसा करतात, जे ठेव (न्यास) पळवतात, जे विष देणारे आणि जे आपल्या स्वामीला फसवणारे आहेत।

Verse 89

मातापितृगुरूणां च त्यागिनो दोषदायिनः । स्वभर्तृवञ्चनपरा या स्त्री गर्भप्रघातिनी

जे माता-पिता व गुरु यांचा त्याग करून त्यांच्यावरच दोष देतात; आणि जी स्त्री पतीला फसवण्यात तत्पर राहून गर्भनाश करते—हेही अपराधी मानले जातात।

Verse 90

विवेकरहिता या स्त्री यास्नाता भोजने रता । द्विकालभोजनरतास्तथा वैष्णववासरे

जी स्त्री विवेकहीन होऊन स्नान न करता भोजनात आसक्त राहते, तसेच वैष्णव-वासरीही द्विकाळ भोजनास रत असणारे—हे निंद्य सांगितले आहेत।

Verse 91

तासां स्त्रीणां गतिर्दृष्टा न तु विश्वासघातिनाम् । विश्वासघातिनां पुंसां मित्रद्रोहकृतां तथा

त्या स्त्रियांची गती पाहिली व ज्ञात झाली आहे; परंतु विश्वासघात करणाऱ्या पुरुषांची—जे विश्वासभंग करतात व मित्रद्रोह करतात—त्यांची गती सांगता येत नाही।

Verse 92

तेषां गतिर्न वेदेषु पुराणेषु च का कथा । इति स्थितेषु पापेषु गतिरेषां न विद्यते

त्यांची गती वेदांतही नाही—मग पुराणांत काय सांगावे! असे पापात स्थिर राहणाऱ्यांसाठी कोणताही उद्धारमार्ग आढळत नाही।

Verse 93

नान्या गतिर्मित्रहनने विश्वस्तघ्ने च नः श्रुतम् । इतो नीत्वा यमदूता एनं विश्वस्तघातिनम्

मित्रहंता व विश्वास ठेवणाऱ्याचा घात करणारा—यांची दुसरी गती आम्ही ऐकलेली नाही. म्हणून यमदूत हा विश्वासघाती येथेून नेऊन…

Verse 94

कल्पकोटिशतं साग्रं पर्यायेण पृथक्पृथक् । नरकेषु च सर्वेषु त्रिंशत्कोटिषु संख्यया

तो साग्र शंभर कोटी कल्पांहून अधिक काळ, क्रमाने वेगवेगळ्या रीतीने, तीस कोटी संख्येच्या सर्व नरकांत भोग भोगतो।

Verse 95

क्षिप्यतामेष मित्रघ्नो विचारो मा विधीयताम् । इति ते वचनं श्रुत्वा किंकरास्तं निगृह्य च

“या मित्रघ्नाला आत टाका—कसलाही विचार करू नका!” असे वचन ऐकून सेवकांनी त्याला पकडून घट्ट बांधून ठेवले।

Verse 96

यत्र ते नरका घोरास्तत्र क्षेप्तुं गतास्ततः । ते तमादाय हि नरके घोरे रौरवसंज्ञिते

मग ते त्याला टाकण्यासाठी जिथे भयंकर नरक आहेत तिथे गेले. त्याला घेऊन ते ‘रौरव’ नावाच्या घोर नरकात पोहोचले.

Verse 97

चिक्षिपुस्तत्र पापिष्ठं क्षिप्ते रावोऽभवन्महान् । नरकस्थितभूतेषु मोक्तव्यो नैष पापकृत्

तेथे त्यांनी त्या परम पाप्याला फेकून दिले; तो पडताच मोठा आक्रोश उठला. नरकात अडकलेल्या जीवांमध्ये हा पापकर्मी सोडण्यास योग्य नाही.

Verse 98

अस्य संस्पर्शनादेव पीडा शतगुणा भवेत् । यथा व्यथासिकाष्ठैश्च समिद्धैर्दहनात्मकैः

याच्या केवळ स्पर्शानेच वेदना शतपटीने वाढेल—जशी व्यथा देणाऱ्या लाकडांनी पेट घेतल्यावर दाह होतो.

Verse 99

भवति स्पर्शनात्तस्य किमेतेन कृतामलम् । यथा दुर्जनसंसर्गात्सुजनो याति लाघवम्

त्याच्या स्पर्शानेच असे होते—मग याने केलेल्या कलुषतेचे काय सांगावे? जसे दुर्जनांच्या संगतीने सज्जनही हलका होतो.

Verse 100

सन्निधानात्तथास्याशु क्षते क्षारावसेचनम् । प्रसादः क्रियतामाशु नीयतां नरकेऽन्यतः

त्याच्या सन्निधीमुळेच जणू जखमेवर त्वरित क्षार ओतल्यासारखे होते। म्हणून कृपा करून ताबडतोब याला दुसऱ्या नरकात नेा।

Verse 101

एवमुक्तास्ततस्तैस्तु गतास्ते त्वशुचिं प्रति । तत्र ते नारकाः सन्ति पूर्ववत्तेऽपि चुक्रुशुः

त्यांनी असे सांगितल्यावर ते किंकर त्वरित अशुचि-स्थानी गेले। तिथेही पूर्वीप्रमाणे नरकवासी होते आणि तेही आक्रोश करू लागले।

Verse 102

एवं ते किंकराः सर्वे पर्यटन्नरकमण्डले । नरकेऽपि स्थितिस्तस्य नास्ति पापस्य दुर्मतेः

अशा रीतीने ते सर्व किंकर नरक-मंडळात फिरत राहिले। त्या पापी दुर्मतीला नरकातसुद्धा स्थिर ठिकाण मिळत नव्हते।

Verse 103

यदा तदा तु ते सर्वे तं गृह्य यमसन्निधौ । गत्वा निवेद्य तत्सर्वं यदुक्तं नारकैर्नरैः । नरके न स्थितिर्यस्य तस्य किं क्रियतां वद

मग एका वेळी ते सर्वजण त्याला धरून यमाच्या सन्निधीत गेले आणि नरकवासीयांनी जे सांगितले ते सर्व निवेदन केले—“ज्याला नरकातही स्थिर ठिकाण नाही, त्याचे काय करावे? सांगा।”

Verse 104

यम उवाच । पापिष्ठ एष वै यातु योनिं तिर्यङ्निषेविताम् । कालं मुनिभिरुद्दिष्टः तिर्यग्योनिं प्रवेश्यताम्

यम म्हणाला—“हा परम पापी निश्चयच तिर्यक् प्राण्यांनी सेविलेल्या योनीत जावो। मुनांनी सांगितलेल्या काळापर्यंत याला पशुयोनीत प्रवेश करावा।”

Verse 105

एवमुक्ते तु वचने प्रजासंयमनेन च । स गतः कृमितां पापो विष्ठासु च पृथक्पृथक्

प्रजांचा संयम करणाऱ्याने असे वचन उच्चारताच तो पापी वेगवेगळ्या विष्ठाराशींत निरनिराळ्या ठिकाणी कृमिरूप झाला।

Verse 106

ततोऽसौ दंशमशकान् पिपीलिकसमुद्भवान् । यूकामत्कुणकाढ्यांश्च गत्वा पक्षित्वमागतः

मग तो मुंग्यांतून उत्पन्न होणारे चावणारे माशा व डास झाला; उवा व ढेकूणांनी भरलेला होऊन शेवटी पक्षित्वास गेला।

Verse 107

स्थावरत्वं गतः पश्चात्पाषाणत्वं ततः परम् । सरीसृपानजगरवराहमृगहस्तिनः

यानंतर तो स्थावरयोनीत गेला, मग पुढे पाषाणभावास पोहोचला; त्यानंतर सरीसृप, अजगर, वराह, मृग व हत्ती अशा योन्यांतही जन्मला।

Verse 108

वृकश्वानखरोष्ट्रांश्च सूकरीं ग्रामजातिकाम् । योनिमाश्वतरीं प्राप्य तथा महिषसम्भवाम्

तो लांडगा, कुत्रा, गाढव व उंटही झाला; तसेच गावात वाढलेल्या डुकरिणीच्या योनीत गेला. पुढे खच्चराचा जन्म आणि तसाच म्हशीचा जन्मही त्याने घेतला।

Verse 109

एताश्चान्याश्च बह्वीर्वै प्राप योनीः क्रमेण वै । स ता योनीरनुप्राप्य धुर्योऽभूद्भारवाहकः

अशा या आणि इतरही अनेक योन्या त्याने क्रमाने प्राप्त केल्या. त्या योन्यांतून जाऊन शेवटी तो धुर्य होऊन ओझे वाहणारा पशू झाला।

Verse 110

स गृहे पार्थिवेशस्य धार्मिकस्य यशस्विनः । स दृष्ट्वा कार्त्तिकीं प्राप्तामेकदा नृपसत्तमः

तो धर्मनिष्ठ व यशस्वी राजाच्या घरी जन्मला. एकदा नृपश्रेष्ठाने कार्तिकी मास आला आहे असे पाहून त्याची दखल घेतली.

Verse 111

पुरोहितं समाहूय ब्राह्मणांश्च तथा बहून् । न गृहे कार्त्तिकीं कुर्यादेतन्मे बहुशः श्रुतम्

त्याने पुरोहिताला बोलावून अनेक ब्राह्मणांनाही जमविले आणि म्हणाला—“घरात कार्तिकी-व्रत करू नये; हे मी वारंवार ऐकले आहे.”

Verse 112

समेताः कुत्र यास्याम इति ब्रूत द्विजोत्तमाः । यो गृहे कार्त्तिकीं कुर्यात्स्नानदानादिवर्जितः

“हे द्विजोत्तमांनो! आपण सर्वजण एकत्र होऊन कुठे जावे ते सांगा. कारण जो केवळ घरात कार्त्तिक-व्रत करतो आणि स्नान, दान इत्यादी टाळतो…”

Verse 113

संवत्सरकृतात्पुण्यात्स बहिर्भवति श्रुतिः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तीर्थं सर्वगुणान्वितम्

“श्रुतीपरंपरेनुसार तो वर्षभर केलेल्या पुण्याच्या फळापासून बाहेर पडतो. म्हणून सर्व प्रयत्नांनी सर्वगुणसंपन्न तीर्थाचा आश्रय घ्यावा.”

Verse 114

सहितास्तत्र गच्छामः स्नातुं दातुं च शक्तितः । एवमुक्ते तु वचने पार्थिवेन द्विजोत्तमाः

“चला, आपण सर्वजण तिथे जाऊ—स्नान करू आणि शक्तीनुसार दान करू.” राजाने असे म्हटल्यावर ते द्विजोत्तम…

Verse 115

ऊचुः श्रेष्ठं नृपथेष्ठ रेवाया उत्तरे तटे । भारेश्वरेति विख्यातं मुक्तितीर्थं नृपोत्तम

ते म्हणाले—हे राजमार्गप्रिय नृपा! रेवेच्या उत्तरेकाठी श्रेष्ठ स्थान आहे; ‘भारेश्वर’ म्हणून विख्यात, ते मोक्ष देणारे तीर्थ आहे, हे नृपोत्तम।

Verse 116

तत्र यामो वयं सर्वे सर्वपापक्षयावहम् । एवमुक्तः स नृपतिर्गृहीत्वा प्रचुरं वसु

‘चला, आपण सर्वे तिथे जाऊ—ते सर्व पापांचा क्षय करणारे आहे।’ असे ऐकून तो राजा दानार्थ पुष्कळ धन घेऊन…

Verse 117

शकटं संभृतं कृत्वा तत्र युक्तः स धूर्वहः । यः कृत्वा मित्रहननं गोयोनिं समुपागतः

त्याने शकट नीट सामानाने भरून सज्ज केले व ते जुंपून निघाला. (त्यात) एक ओझे वाहणारा पशू होता, ज्याने मित्रवध करून गोयोनित जन्म घेतला होता.

Verse 118

इत्थं स नर्मदातीरे सम्प्राप्तस्तीर्थमुत्तमम् । गत्वा चतुर्दशीदिने ह्युपवासकृतक्षणः

अशा रीतीने तो नर्मदातीरी त्या उत्तम तीर्थास पोहोचला. चतुर्दशीच्या दिवशी तेथे जाऊन त्याने त्या काळात उपवास केला.

Verse 119

गत्वा स नर्मदातीरे नाम रुद्रेत्यनुस्मरन् । शुचिप्रदेशाच्च मृदं मन्त्रेणानेन गृह्यताम्

नर्मदातीरी जाऊन ‘रुद्र’ नामाचे स्मरण करीत, शुद्ध जागेतून मृदा या मंत्राने घ्यावी.

Verse 120

उद्धृतासि वराहेण रुद्रेण शतबाहुना । अहमप्युद्धरिष्यामि प्रजया बन्धनेन च

तुला वराह—शतबाहु रुद्र—यांनी उद्धरिले आहे. मीही प्रजेसह आणि बंधनांसह स्वतःचा उद्धार करीन.

Verse 121

स एवं तां मृदं नीत्वा मुक्त्वा तीरे तथोत्तरे । ददर्श भास्करं पश्चान्मन्त्रेणानेन चालभेत्

तो त्या पवित्र मृत्तिकेला नेऊन उत्तरेकाठी तीरावर ठेवून दे; मग भास्कराचे दर्शन घे; नंतर या मंत्राने स्पर्श/अर्चन करावे.

Verse 122

अश्वक्रान्ते रथक्रान्ते विष्णुक्रान्ते वसुंधरे । मृत्तिके हर मे पापं जन्मकोटिशतार्जितम्

हे वसुंधरे! अश्वक्रांत, रथक्रांत आणि विष्णुक्रांत अशी पावन; हे मृत्तिके! कोट्यवधी जन्मांत साचलेले माझे पाप हर.

Verse 123

तत एवं विगाह्यापो मन्त्रमेतमुदीरयेत् । त्वं नर्मदे पुण्यजले तवाम्भः शङ्करोद्भवम्

मग अशा रीतीने पाण्यात विगाहन करून हा मंत्र म्हणावा—“हे नर्मदे, पुण्यजलरूपे! तुझे अंभः शंकरोद्भव आहे.”

Verse 124

स्नानं प्रकुर्वतो मेऽद्य पापं हरतु चार्जितम् । स स्नात्वानेन विधिना संतर्प्य पितृदेवताः

आज स्नान करताना माझे संचित पाप नष्ट होवो. या विधीने स्नान करून तो पितरांना व देवतांना तर्पण देऊन संतुष्ट करील.

Verse 125

ययौ देवालयं पश्चादुपहारैः समन्वितः । भक्त्या संचिन्त्य सान्निध्ये शङ्करं लोकशङ्करम्

त्यानंतर तो उपहारांनी युक्त होऊन देवालयात गेला। सान्निध्यात भक्तिभावाने लोककल्याणकारी शंकराचे चिंतन करू लागला।

Verse 126

पुराणोक्तविधानेन पूजां समुपचक्रमे । पूजाचतुष्टयं देवि शिवरात्र्यां निगद्यते

त्याने पुराणोक्त विधीनुसार पूजा आरंभ केली। हे देवी, शिवरात्रीला चतुर्विध पूजा सांगितली आहे।

Verse 127

संस्नाप्य प्रथमे यामे पञ्चगव्येन शङ्करम् । घृतेन पूरणं पश्चात्कृतं नृपवरेण तु

रात्रीच्या पहिल्या प्रहरात त्याने पंचगव्याने शंकराचा अभिषेक-स्नान केला। नंतर श्रेष्ठ राजाने तुपाने अभिषेक केला।

Verse 128

धूपदीपनैवेद्याद्यं संकल्प्य च यथाविधि । अर्घेणानेन देवेशं मन्त्रेणानेन शङ्करम्

त्याने यथाविधी संकल्प करून धूप, दीप, नैवेद्य इत्यादीची मांडणी केली। मग या अर्घ्याने देवेशाची व या मंत्राने शंकराची पूजा केली।

Verse 129

नमस्ते देवदेवेश शम्भो परमकारण । गृहाणार्घमिमं देव संसाराघमपाकुरु

हे देवदेवेश शंभो, परम कारणा! हे देवा, हा अर्घ्य स्वीकारा आणि संसारजन्य पाप दूर करा।

Verse 130

वित्तानुरूपतो दत्तं सुवर्णं मन्त्रकल्पितम् । अग्निर्हि देवाः सर्वे सुवर्णं च हुताशनात्

आपल्या सामर्थ्यानुसार मंत्रसंस्कारित सुवर्ण दान करावे. कारण अग्नीच सर्व देवतांचे स्वरूप आहे, आणि सुवर्ण हुताशन (अग्नी) पासून उत्पन्न झालेले आहे.

Verse 131

अतः सुवर्णदानेन प्रीताः स्युः सर्वदेवताः । तदर्घं सर्वदा दातुः प्रीतो भवतु शङ्करः

म्हणून सुवर्णदानाने सर्व देवता प्रसन्न होतात. आणि त्या अर्घ्यसमर्पणाने दात्यावर शंकर सदैव प्रसन्न राहो.

Verse 132

अनेन विधिना तेन पूजितः प्रथमे शिवः । यामे द्वितीये तु पुनः पूर्वोक्तविधिना चरेत्

या विधीने प्रथम यामात शिवाची पूजा झाली. नंतर द्वितीय यामात पुन्हा पूर्वोक्त विधीनुसारच आचरण करावे.

Verse 133

स्नापयामास दुग्धेन गव्येन त्रिपुरान्तकम् । तंदुलैः पूरणं पश्चात्कृतं लिङ्गस्य शूलिनः

त्याने गायीच्या दुधाने त्रिपुरान्तक (शिव) यांना स्नान घातले. नंतर शूलधारी प्रभूच्या लिंगावर तांदुळांनी पूरण/नैवेद्य अर्पण केले.

Verse 134

कृत्वा विधानं पूर्वोक्तं दत्तं वस्त्रयुगं सितम् । श्वेतवस्त्रयुगं यस्माच्छङ्करस्यातिवल्लभम्

पूर्वोक्त विधी करून त्याने पांढऱ्या वस्त्रांचे एक जोड अर्पण केले; कारण शंकरांना श्वेत वस्त्रयुग अत्यंत प्रिय आहे.

Verse 135

प्रीतो भवति वै शम्भुर्दत्तेन श्वेतवाससा । यामं तृतीयं सम्प्राप्तं दृष्ट्वा नृपतिसत्तमः

श्वेत वस्त्रांचे दान दिल्याने खरोखरच शंभू प्रसन्न होतो। तिसरा प्रहर आला असे पाहून राजश्रेष्ठ नृपती पुढे निघाला।

Verse 136

देवं संस्नाप्य मधुना पूरणं चक्रिवांस्तिलैः । तिलद्रोणप्रदानं च कुर्यान्मन्त्रमुदीरयन्

देवाला मधाने स्नान घालून त्याने तिळांनी पूजन-अर्पण केले। मंत्र उच्चारत तिळांचा एक द्रोण दानही करावा.

Verse 137

तिलाः श्वेतास्तिलाः कृष्णाः सर्वपापहरास्तिलाः । तिलद्रोणप्रदानेनु संसारश्छिद्यतां मम

तिळ—पांढरे तिळ, काळे तिळ—हे तिळ सर्व पापांचे हरण करतात। तिळांचा एक द्रोण दान केल्याने माझे संसारबंधन छेदले जावो.

Verse 138

अनेन विधिना राजा यामिनीयामपूजनम् । अतिवाह्य विनोदेन ब्रह्मघोषेण जागरम्

या विधीने राजाने रात्रीच्या प्रत्येक प्रहरात पूजन केले. भक्तिरसाच्या विनोदाने व ब्रह्मघोषाने जागरण केले.

Verse 139

चकार पूजनं शम्भोर्बहुपुण्यप्रसाधकम् । ये जागरे त्रिनेत्रस्य शिवरात्र्यां शिवस्थिताः

त्याने शंभूचे असे पूजन केले जे बहुपुण्यदायक आहे. जे शिवरात्री त्रिनेत्र प्रभूसाठी जागरण करतात, ते शिवस्थित होतात.

Verse 140

ते यां गतिं गताः पार्थ न तां गच्छन्ति यज्विनः । पापानि यानि कानि स्युः कोटिजन्मार्जितान्यपि

हे पार्थ! शिवरात्रीचे जागरण करणारे जी परम गती प्राप्त करतात, ती यज्ञ करणारे यज्विनही प्राप्त करू शकत नाहीत. जी काही पापे असोत—कोटी जन्मांत साठलेलीसुद्धा—

Verse 141

हरकेशवयोः स्नान्ति जागरे यान्ति संक्षयम् । यावन्तो निमिषा नृणां भवन्ति निशि जाग्रताम्

जागरणात हर-केशवसंबंधी पापे धुऊन जातात व नष्ट होतात. मनुष्य जितके जितके निमिष रात्री जागतो—

Verse 142

निमिषे निमिषे राजन्नश्वमेधफलं ध्रुवम् । उपवासपराणां च देवायतनवासिनाम्

हे राजन्! उपवासात तत्पर आणि देवालयाच्या प्रांगणात वास करणाऱ्यांना प्रत्येक निमिषाला निश्चयच अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळते.

Verse 143

शृण्वतां धर्ममाख्यानं ध्यायतां हरकेशवौ । न तां बहुसुवर्णेन क्रतुना गतिमाप्नुयुः

जे हे धर्माख्यान ऐकतात आणि हर (शिव) व केशव (विष्णु) यांचे ध्यान करतात, त्यांना जी गती मिळते ती पुष्कळ सुवर्णाने केलेल्या क्रतूंनीही मिळत नाही.

Verse 144

शिवरात्रिस्तिथिः पुण्या कार्त्तिकी च विशेषतः । रेवाया उत्तरं कूलं तीरं भारेश्वरेति च

शिवरात्रीची तिथी पुण्यदायी आहे—विशेषतः कार्त्तिक महिन्यात. रेवा (नर्मदा) नदीचा उत्तरेकाठ ‘भारेश्वर तीर्थ’ म्हणूनही प्रसिद्ध आहे.

Verse 145

जागृतश्चातिदुःखेन कथं पापं न हास्यति । इत्थंस जागरं कृत्वा शिवरात्र्यां नरेश्वरः

अतिशय दुःखातही जो जागरण करतो, त्याचे पाप कसे नाहीसे होणार नाही? अशा प्रकारे, हे नरेश्वर, शिवरात्री जागरण केल्याने पापक्षय होतो।

Verse 146

प्रभाते विमले गत्वा नर्मदातीरमुत्तमम् । स्नापितास्तेन ते सर्वे वाहनानि गजादयः

निर्मळ प्रभाती तो नर्मदेच्या उत्तम तीरावर गेला। त्याने ते सर्व वाहने—हत्ती इत्यादी—स्नान घातली।

Verse 147

यैस्तु वाहैर्गतस्तीर्थं स्नातोऽहं स्नापयामि तान् । तत्र मध्यस्थितः स्नातस्तिर्यक्त्वान्निर्गतो वणिक्

‘ज्या वाहनांनी मी तीर्थाला येऊन स्नान केले, त्यांनाच मी स्नान घालतो.’ तेथे मध्यप्रवाहात उभा राहून स्नान करून तो वणिक् तिर्यक्-योनीतून मुक्त होऊन बाहेर आला।

Verse 148

दानं ददौ तानुद्दिश्य किंचिच्छक्त्यनुरूपतः । तेन वाहकृताद्दोषान्मुक्तो भवति मानवः

त्यांना उद्देशून त्याने शक्तीनुसार थोडे दान दिले। त्यामुळे मनुष्य वाहन-उपयोगातून झालेल्या दोषांपासून मुक्त होतो।

Verse 149

अन्यथासौ कृतो लाभः कृतो व्रजति तान् प्रति । संस्नाप्य तं ततो राजा स्वयं स्नात्वा विधानतः

नाहीतर मिळालेला लाभ निष्फळ होतो आणि त्यांच्याच प्रति प्रतिकूल ठरतो. म्हणून राजाने प्रथम त्याला विधिपूर्वक स्नान घातले, मग स्वतःही विधानानुसार स्नान केले।

Verse 150

संतर्प्य पितृदेवांश्च कृत्वा श्राद्धं यथाविधि । कृत्वा पिण्डान्पितृभ्यश्च वृषमुत्सृज्य लक्षणम्

पितर व देव यांना तृप्त करून विधिपूर्वक श्राद्ध केले; पितरांना पिंड अर्पण करून लक्षणयुक्त वृषभ शास्त्रोक्त रीतीने सोडला।

Verse 151

गत्वा देवालयं पश्चाद्देवं तीर्थोदकेन च । संस्नाप्य पञ्चगव्येन ततः पञ्चामृतेन च

नंतर देवालयात जाऊन तीर्थोदकाने देवाचे स्नान घातले; मग पंचगव्याने आणि त्यानंतर पंचामृतानेही अभिषेक केला।

Verse 152

सर्वौषधिजलेनैव ततः शुद्धोदकेन च । चन्दनेन सुगन्धेन समालभ्य च शङ्करम्

प्रथम सर्वौषधीमिश्रित जलाने (भगवानाचे) स्नान घालावे, नंतर शुद्ध जलाने; आणि सुगंधी चंदनाने शंकरास लेपन करावे।

Verse 153

कुङ्कुमैश्च सकर्पूरैर्गन्धैश्च विविधैस्तथा । पुष्पौघैश्च सुगन्धाढ्यैश्चतुर्थं लिङ्गपूरणम्

कुंकुम, कर्पूर व विविध गंधद्रव्यांनी, तसेच सुगंधाने परिपूर्ण पुष्पसमूहांनी—ही लिंगाची चतुर्थ ‘लिंगपूरण’ पूजाविधी सांगितली आहे।

Verse 154

कृतं नृपवरेणात्र कुर्वता पूर्वकं विधिम् । गोदानं च कृतं पश्चाद्विधिदृष्टेन कर्मणा

येथे श्रेष्ठ राजाने शास्त्रोक्त पूर्वक विधी विधिपूर्वक केली; त्यानंतर विधिनिर्दिष्ट कर्मानुसार गोदानही केले।

Verse 155

धेनुके रुद्ररूपासि रुद्रेण परिनिर्मिता । अस्मिन्नगाधे संसारे पतन्तं मां समुद्धर

हे धेनू! तू रुद्रस्वरूप आहेस, रुद्रानेच निर्मिलेली। या अगाध संसारसागरात पडणाऱ्या मला उध्दर॥

Verse 156

धेनुं स्वलंकृतां दद्यादनेन विधिना ततः । क्षमाप्य देवदेवेशं ब्राह्मणान् भोजयेद्बहून्

त्यानंतर याच विधीने सुशोभित धेनूचे दान करावे; आणि देवदेवेश्वराची क्षमा मागून अनेक ब्राह्मणांना भोजन घालावे॥

Verse 157

षड्विधैर्भोजनैर्भक्ष्यैर्वासोभिस्तान् समर्चयेत् । दक्षिणाभिर्विचित्राभिः पूजयित्वा क्षमापयेत्

सहा प्रकारच्या भोजनांनी, भक्ष्यांनी व वस्त्रांनी त्यांचा सत्कार करावा; आणि विविध दक्षिणांनी पूजन करून पुन्हा क्षमा मागावी॥

Verse 158

स स्वयं बुभुजे पश्चात्परिवारसमन्वितः । तामेव रजनीं तत्र न्यवसज्जगतीपतिः

नंतर तो स्वतः परिवारासह भोजन करू लागला; आणि त्याच रात्री जगतीपती तेथेच मुक्कामास राहिला॥

Verse 159

तस्य तत्रोषितस्यैवं निशीथेऽथ नरेश्वर । आकाशे सोऽति शुश्राव दिव्यवाणीसमीरितम्

अशा रीतीने तेथे मुक्काम केलेल्या त्या नरेश्वराने, मध्यरात्री आकाशात उच्चारलेली दिव्य वाणी स्पष्ट ऐकली॥

Verse 160

वागुवाच । राजन्समं ततो लोके फलं भवति साम्प्रतम् । संसारसागरे ह्यत्र पतितानां दुरात्मनाम्

वाणी म्हणाली—हे राजन्, त्या कर्मापासून आता या लोकी समच फल प्राप्त होते; येथे संसार-सागरात पडलेल्या दुरात्म्यांसाठी।

Verse 161

यदि संनिधिमात्रेण फलं तत्रोच्यते कथम् । यदि शंतनुवंशस्य तत्रोन्मादकरं भवेत्

जर केवळ सान्निध्यमात्रानेच तेथे फल होते असे म्हणतात, तर ते कसे शक्य? आणि तसेच असेल तर शंतनुवंशासाठी ते उन्मादकारक ठरेल.

Verse 162

य एष त्वद्गृहे वोढा ह्यतिभारधुरंधरः । अनेन मित्रहननं पापं विश्वासघातनम्

तुझ्या घरी जो हा ओझेवाहक, अतिभार पेलण्यात समर्थ आहे, यानेच (पूर्वजन्मी) मित्रहत्या हे पाप केले—विश्वासघाताचा दुष्कर्म.

Verse 163

कृतं जन्मसहस्राणामतीते परिजन्मनि । गतेन पाप्मनात्मानं नरकेषु च संस्थितिः

अतीतच्या एका पूर्वजन्मी केलेले ते पाप हजारो जन्मांचे कारण ठरले; त्या पापामुळे त्याचा आत्मा नरकांत वास करीत राहिला.

Verse 164

ततो योनिसहस्रेषु गतिस्तिर्यक्षु चैव हि । गोयोनिं समनुप्राप्तस्त्वद्गृहे स सुदुर्मतिः

मग तो तो हजारो योन्यांत, तिर्यक्-गतिंत भटकत राहून, अखेरीस गोयोनीस प्राप्त झाला; तोच सुदुर्मती तुझ्या घरी आला.

Verse 165

स्नापितश्च त्वया तीर्थे ह्यस्मिन् पर्वसमागमे । दृष्ट्वा पूजां त्वया कॢप्तां कृता जागरणक्रिया

या तीर्थात पर्वसमागमाच्या वेळी तू त्याला स्नान घातलेस. तू केलेली पूजा पाहून त्यानेही जागरण-व्रताची क्रिया केली.

Verse 166

तेन निष्कल्मषो जातो मुक्त्वा देहं तवाग्रतः । स्वर्गं प्रति विमानस्थः सोऽद्य राजन्गमिष्यति

त्यामुळे तो निष्कल्मष झाला; तुझ्या समोरच देह टाकून, विमानावर आरूढ होऊन तो आज, हे राजन्, स्वर्गाकडे जाईल.

Verse 167

श्रीमार्कण्डेय उवाच । एवमुक्ते निपतितो धुर्यः प्राणैर्व्ययुज्यत । विमानवरमारूढस्तत्क्षणात्समदृश्यत

श्री मार्कण्डेय म्हणाले— असे बोलताच तो धुर्य पशू कोसळला व प्राणांपासून वियुक्त झाला. त्याच क्षणी श्रेष्ठ विमानावर आरूढ होऊन तो (दिव्यरूपाने) दिसू लागला.

Verse 168

स तं प्रणम्य राजेन्द्रमुवाच प्रहसन्निव

तो त्या राजेंद्राला प्रणाम करून, जणू हसतच, बोलला.

Verse 169

वृष उवाच । भोभो नृपवरश्रेष्ठ तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् । यत्र चास्मद्विधस्तीर्थे मुच्यते पातकैर्नरः । मया ज्ञातमशेषेण मत्समो नास्ति पातकी

वृष म्हणाला— हे नृपवरश्रेष्ठ! या तीर्थाचे माहात्म्य अत्युत्तम आहे; जिथे माझ्यासारखाही मनुष्य पापांतून मुक्त होतो. मी हे सर्वस्वी जाणले— माझ्यासारखा पापी कोणी नाही.

Verse 170

अतः परं किं तु कुर्यां परं तीर्थानुकीर्तनम् । भवान्माता भवन्भ्राता भवांश्चैव पितामहः

यानंतर मी आणखी काय करू—या तीर्थाचे कीर्तन करण्यापलीकडे? आपणच माझी माता, आपणच भ्राता आणि आपणच पितामह आहात।

Verse 171

क्षन्तव्यं प्रणतोऽस्म्यद्य यस्मिंस्तीर्थे हि मादृशाः । गतिमीदृग्विधां यान्ति न जाने तव का गतिः

क्षमस्व; आज मी प्रणाम करीत आहे। ज्या तीर्थात माझ्यासारखे लोक अशी गति पावतात, तुझी गति काय असेल—मला कळत नाही।

Verse 172

समाराध्य महेशानं सम्पूज्य च यथाविधि । का गतिस्तव संभाष्या देह्यनुज्ञां मम प्रभो

महेशानाचे सम्यक् आराधन करून व विधिपूर्वक पूजन करून (भक्त) म्हणाला—“माझ्याशी संभाषण करून तुझी पुढील गति काय? हे प्रभो, मला अनुज्ञा दे।”

Verse 173

त्वरयन्ति च मां ह्येते दिविस्थाः प्रणयाद्गणाः । स्वस्त्यस्तु ते गमिष्यामीत्युक्त्वा सोऽन्तर्दधे क्षणात्

प्रणयाने दिविस्थ हे गण मला घाई करीत आहेत। ‘तुझे कल्याण असो; मी जातो’ असे म्हणत तो क्षणात अंतर्धान पावला।

Verse 174

श्रीमार्कण्डेय उवाच । गते चादर्शनं तत्र स राजा विस्मयान्वितः । तीर्थमाहात्म्यमतुलं वर्णयन्स्वपुरं गतः

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—तो निघून जाऊन तेथे अदृश्य झाल्यावर राजा विस्मयाने भरून गेला. त्या तीर्थाचे अतुल माहात्म्य वर्णन करीत तो आपल्या नगरी परतला।

Verse 175

इत्थंभूतं हि तत्तीर्थं नर्मदायां व्यवस्थितम् । सर्वपापक्षयकरं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम्

असेच ते तीर्थ नर्मदा-तटी स्थित आहे—परम उत्तम; जे सर्व पापांचा क्षय करते आणि सर्व दुःखांचा नाश करते।

Verse 176

उपपापानि नश्यन्ति स्नानमात्रेण भारत । कार्त्तिकस्य चतुर्दश्यामुपवासपरायणः

हे भारत! तेथे केवळ स्नानमात्राने उपपाप नष्ट होतात; आणि कार्त्तिकातील चतुर्दशीस उपवासपरायण व्हावे।

Verse 177

चतुर्धा पूरयेल्लिङ्गं तस्य पुण्यफलं शृणु । ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वङ्गनागमः

लिंगास चार प्रकारे पूरित (अर्पण) करावे; त्याचे पुण्यफळ ऐक. महापापे—ब्रह्महत्या, सुरापान, चोरी आणि गुरुपत्नीगमन.

Verse 178

महापापानि चत्वारि चतुर्भिर्यान्ति संक्षयम् । सोऽश्वमेधस्य यज्ञस्य लभते फलमुत्तमम्

ही चार महापापे त्या चार (उपायांनी) निश्चयाने क्षय पावतात; आणि तो अश्वमेधयज्ञाचे परम फळ प्राप्त करतो.

Verse 179

कार्त्तिके शुक्लपक्षस्य चतुर्दश्यामुपोषितः । स्वर्णदानाच्च तत्तीर्थे यज्ञस्य लभते फलम्

कार्त्तिक शुक्लपक्षातील चतुर्दशीस जो उपवास करील आणि त्या तीर्थी सुवर्णदान करील, तो यज्ञफळ प्राप्त करतो.

Verse 180

अष्टम्यां वा चतुर्दश्यां वैशाखे मासि पूर्ववत् । दीपं पिष्टमयं कृत्वा पितॄन् सर्वान् विमोक्षयेत्

वैशाख महिन्यात अष्टमी किंवा चतुर्दशीला, पूर्वीच्या विधीप्रमाणे, पिठाचा दीप करून सर्व पितरांना मुक्ती मिळवावी।

Verse 181

तत्र यद्दीयते दानमपि वालाग्रमात्रकम् । तदक्षयफलं सर्वमेवमाह महेश्वरः

तेथे दिलेले दान—केसाच्या टोकाएवढे जरी असले—तरी ते सर्व अक्षय फल देणारे होते; असे महेश्वरांनी सांगितले।

Verse 182

भारभूत्यां मृतानां तु नराणां भावितात्मनाम् । अनिवर्तिका गती राजञ्छिवलोकान्निरन्तरम्

हे राजन्! भारभूत्यां येथे भावितात्मा (संयमी-ध्याननिष्ठ) पुरुष मरण पावल्यास त्यांची गती अनिवर्तनीय होते; ते निरंतर शिवलोकास जातात।

Verse 183

अथवा लोकवृत्त्यर्थं मर्त्यलोकं जिगीषति । साङ्गवेदज्ञविप्राणां जायते विमले कुले

किंवा लोकवृत्तीच्या हेतुने तो मर्त्यलोकात परत यावयास इच्छित असेल, तर तो साङ्ग वेद जाणणाऱ्या विप्रांच्या निर्मळ कुळात जन्म घेतो।

Verse 184

धनधान्यसमायुक्तो वेदविद्यासमन्वितः । सर्वव्याधिविनिर्मुक्तो जीवेच्च शरदां शतम्

तो धन-धान्याने संपन्न, वेदविद्येने युक्त, सर्व रोगांपासून मुक्त होऊन शंभर शरद् (वर्षे) जगतो।

Verse 185

पुनस्तत्तीर्थमासाद्य ह्यक्षयं पदमाप्नुयात्

पुन्हा त्या तीर्थास जाऊन तो निश्चयच अक्षय पद प्राप्त करतो।

Verse 186

एतत्पुण्यं पापहरं कथितं ते नृपोत्तम । भारतेदं महाख्यानं शृणु चैव ततः परम्

हे नृपोत्तम! पापहर व पुण्यदायक अशी ही कथा तुला सांगितली. आता भारतपरंपरेतील हे महाख्यान पुढेही ऐक.