Adhyaya 218

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेद्धराधीश तीर्थं परमशोभनम् । जमदग्निरिति ख्यातं यत्र सिद्धो जनार्दनः

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—त्यानंतर, हे धराधीश, परम शोभन तीर्थास जावे; ‘जमदग्नि’ म्हणून प्रसिद्ध, जिथे सिद्धरूपाने जनार्दन विराजमान आहे।

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । कथं सिद्धो द्विजश्रेष्ठ वासुदेवो जगद्गुरुः । मानुषं रूपमास्थाय लोकानां हितकाम्यया

युधिष्ठिर म्हणाला—हे द्विजश्रेष्ठ, जगद्गुरु वासुदेवांनी लोकहिताच्या इच्छेने मानुष रूप धारण करून सिद्धि कशी प्राप्त केली?

Verse 3

एतत्सर्वं यथान्यायं देवदेवस्य चक्रिणः । चरितं श्रोतुमिच्छामि कथ्यमानं त्वयानघ

हे अनघ, देवदेव चक्रधारी यांचे सर्व चरित्र यथान्याय, क्रमाने व परंपरेनुसार, तुमच्या कथनातून मला ऐकावयास इच्छितो।

Verse 4

श्रीमार्कण्डेय उवाच । आसीत्पूर्वं महाराज हैहयाधिपतिर्महान् । कार्तवीर्य इति ख्यातो राजा बाहुसहस्रवान्

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—पूर्वी, हे महाराज, हैहयांचा एक महान अधिपती होता; ‘कार्तवीर्य’ म्हणून प्रसिद्ध, सहस्र बाहू असलेला राजा।

Verse 5

हस्त्यश्वरथसम्पन्नः सर्वशस्त्रभृतां वरः । वेदविद्याव्रतस्नातः सर्वभूताभयप्रदः

तो हत्ती, घोडे व रथांनी संपन्न होता; शस्त्रधारकांत श्रेष्ठ होता; वेदविद्या व व्रत-नियमांनी पवित्र झाला होता; आणि सर्व प्राण्यांना अभय देणारा होता।

Verse 6

माहिष्मत्याः पतिः श्रीमान्राजा ह्यक्षौहिणीपतिः । स कदाचिन्मृगान्हन्तुं निर्जगाम महाबलः

माहिष्मतीचा तो श्रीमान राजा, अक्षौहिणी सेनेचा अधिपती, एकदा महाबलवान होऊन मृगांचा शिकार करण्यास निघून गेला।

Verse 7

बहुभिर्दिवसैः प्राप्तो भृगुकच्छमनुत्तमम् । जमदग्निर्महातेजा यत्र तिष्ठति तापसः

अनेक दिवसांनंतर तो अनुपम भृगुकच्छास पोहोचला, जिथे महातेजस्वी तपस्वी जमदग्नी निवास करीत होता।

Verse 8

रेणुकासहितः श्रीमान्सर्वभूताभयप्रदः । तस्य पुत्रोऽभवद्रामः साक्षान्नारायणः प्रभुः

तेथे रेणुकेसह तो श्रीमान ऋषी, जो सर्व प्राण्यांना अभय देणारा होता, त्याचा पुत्र म्हणून राम जन्मला—जो साक्षात प्रभू नारायणच होता।

Verse 9

सर्वक्षत्रगुणैर्युक्तो ब्रह्मविद्ब्राह्मणोत्तमः । तोषयन्परया भक्त्या पितरौ परमार्थवत्

तो सर्व क्षत्रियगुणांनी युक्त होता, तरीही ब्रह्मज्ञानी व ब्राह्मणांत श्रेष्ठ होता; आणि परमार्थपरायण होऊन पराभक्तीने माता-पित्यांना संतुष्ट करी।

Verse 10

तं तदा चार्जुनं दृष्ट्वा जमदग्निः प्रतापवान् । चरन्तं मृगयां गत्वा ह्यातिथ्येन न्यमन्त्रयत्

तेव्हा महातेजस्वी जमदग्नीने मृगयेसाठी फिरत असलेल्या अर्जुनास पाहून, अतिथिधर्माप्रमाणे आदराने सत्कारासाठी त्यास निमंत्रित केले।

Verse 11

तथेति चोक्त्वा स नृपः सभृत्यबलवाहनः । जगाम चाश्रमं पुण्यमृषेस्तस्य महात्मनः

‘तसेच होवो’ असे म्हणत तो राजा सेवक, सैन्य व वाहने यांसह त्या महात्मा ऋषीच्या पवित्र आश्रमास गेला।

Verse 12

तत्क्षणादेव सम्पन्नं श्रिया परमया वृतम् । विस्मयं परमं तत्र दृष्ट्वा राजा जगाम ह

त्याच क्षणी सर्व काही पूर्णत्वास जाऊन परम शोभेने आच्छादित झाले। तेथील परम अद्भुत दृश्य पाहून राजा विस्मयचकित झाला।

Verse 13

गतमात्रस्तु सिद्धेन परमान्नेन भोजितः । सभृत्यबलवान्राजा ब्राह्मणेन यदृच्छया । किमेतदिति पप्रच्छ कारणं शक्तिमेव च

राजा सेवक व सैन्यासह येताच त्या ब्राह्मणाने सहजच सिद्ध झालेल्या उत्तम अन्नाने त्यास भोजन घातले. मग तो विचारू लागला—“हे काय? याचे कारण काय, आणि ही कोणती शक्ती आहे?”

Verse 14

कामधेनोः प्रभावं तं ज्ञात्वा प्राह ततो द्विजम् । दक्षिणां देहि मे विप्र कल्मषां धेनुमुत्तमाम्

कामधेनूचा तो अद्भुत प्रभाव जाणून तो त्या द्विजास म्हणाला—“हे विप्र! मला दक्षिणा म्हणून ‘कल्मषा’ नावाची ती उत्तम धेनू द्या.”

Verse 15

शतं शतसहस्राणामयुतं नियुतं परम् । भूषितानां च धेनूनां ददामि तव चार्बुदम्

मी तुला शंभर, शंभर हजार, दहा हजार, लाखो—अतिशय मोठ्या संख्येने—अलंकारांनी भूषित अशा धेनू देईन; हा माझा प्रतिदान आहे।

Verse 16

जमदग्निरुवाच । अयुतैः प्रयुतैर्नाहं शतकोटिभिरुत्तमाम् । कामधेनुमिमां तात न दद्मि प्रतिगम्यताम्

जमदग्नी म्हणाले—अरे तात! दहा हजार, लाख, अगदी शंभर कोटींच्याही बदल्यात मी ही परम कामधेनू देणार नाही; तिला परत नेऊन द्या।

Verse 17

एवमुक्तः स राजेन्द्रस्तेन विप्रेण भारत । क्रोधसंरक्तनयन इदं वचनमब्रवीत्

त्या विप्राने असे म्हटल्यावर, हे भारत, तो राजेंद्र—क्रोधाने रक्त झालेले नेत्र असलेला—हे वचन बोलला।

Verse 18

यस्येदृशः कामचारो मय्यपि द्विजपांसन । अहं ते पश्यतस्तस्मान्नयामि सुरभिं गृहात्

माझ्याशीही असा मनमानी व्यवहार करशील, हे द्विजपांसन! तर तुझ्या डोळ्यांसमोरच मी सुरभीला तुझ्या घरातून घेऊन जाईन।

Verse 19

द्विज उवाच । कः क्रीडति सरोषेण निर्भयो हि महाहिना । मृत्युदृष्टोतरेणापि मम धेनुं नयेत यः

द्विज म्हणाला—महासर्पासमोरही निर्भय होऊन क्रोधाने कोण क्रीडा करतो? मृत्यूच्या नजरेने चिन्हित झाल्यावरही जो माझी धेनू नेईल, तो कोण?

Verse 20

एवमुक्त्वा महादण्डं ब्रह्मदण्डमिवापरम् । गृहीत्वा परमक्रुद्धो जमदग्निरुवाच ह

असे बोलून परम क्रुद्ध जमदग्नीने ब्रह्मदंडासारखा दुसरा महादंड हातात घेतला आणि पुन्हा म्हणाला।

Verse 21

यस्यास्ति शक्तिस्तेजो वा क्षत्रियस्य कुलाधमः । धेनुं नयतु मे सद्यः क्षीणायुः सपरिच्छदः

ज्या कोणत्या क्षत्रिय कुलाधमाला शक्ती वा तेज असल्याचा अभिमान असेल, त्याने माझी धेनू ताबडतोब नेऊन पाहावी; पण तो आयुष्य क्षीण होऊन परिजन-परिच्छदांसह नष्ट होईल।

Verse 22

एतच्छ्रुत्वा वचः क्रूरं हैहयः शतशो वृतः । धावमानः क्षितितले ब्रह्मदण्डहतोऽपतत्

ते क्रूर वचन ऐकून शेकडो लोकांनी वेढलेला हैहय भूमीवर धावत सुटला; पण ब्राह्मणाच्या ब्रह्मदंडाने आघात होऊन तो कोसळला।

Verse 23

हुंकृतेन ततो धेन्वाः खड्गपाशासिपाणयः । निर्गच्छन्तः प्रदृश्यन्ते कल्मषायाः सहस्रशः

मग धेनूच्या हुंकाराने, हातात खड्ग, पाश व असि धारण केलेल्या कल्मषेच्या सहस्रों सेना बाहेर पडताना दिसू लागल्या।

Verse 24

नासापुटाग्राद्रोमाग्रात्किराता मागधा गुदात् । रन्ध्रान्तरेषु चोत्पन्नाः शतशोऽथ सहस्रशः

नासापुटांच्या अग्रभागातून, रोमांच्या टोकांतून आणि गुदातून किरात व मागध उत्पन्न झाले; तसेच रोमकूपांच्या रंध्रांमधूनही ते शेकडो व हजारो संख्येने प्रकट झाले।

Verse 25

एवमन्योऽन्यमाहत्य हैहयष्टङ्कणान्दहन् । विनाशं सह विप्रेण गता ह्यर्जुनतेजसा

अशा रीतीने परस्परांना घायाळ करून व हैहय सैन्यदले जाळीत, ते विप्रासह विनाशास गेले—अर्जुनाच्या प्रखर तेजामुळे।

Verse 26

कार्तवीर्यो जयं लब्ध्वा संख्ये हत्वा द्विजोत्तमम् । जगाम स्वां पुरीं हृष्टः कृतान्तवशमोहितः

कार्तवीर्याने रणांगणात जय मिळवून द्विजोत्तमाचा वध केला; तो हर्षाने आपल्या नगरीस गेला—परंतु कृतांताच्या (मृत्यू-नियतीच्या) वशाने मोहग्रस्त होता।

Verse 27

ततस्त्वरान्वितः प्राप्तः पश्चाद्रामो गते रिपौ । आक्रन्दमानां जननीं ददर्श पितुरन्तिके

त्यानंतर शत्रू निघून गेल्यावर राम घाईघाईने आला आणि पित्याजवळ आक्रोश करणारी आपली जननी त्याने पाहिली।

Verse 28

राम उवाच । केनेदमात्मनाशाय ह्यज्ञानात्साहसं कृतम् । मम तातं जिघांसुर्यो द्रष्टुं मृत्युमिहेच्छति

राम म्हणाला—अज्ञानाने आत्मनाश घडविणारे हे धाडस कोणी केले? जो माझ्या पित्याचा वध करू पाहतो, तो येथे मृत्यूलाच पाहू इच्छितो।

Verse 29

ततः सा रामवाक्येन गतसत्त्वेव विह्वला । उदरं करयुग्मेन ताडयन्ती ह्युवाच तम्

मग रामाच्या वचनांनी ती जणू प्राणहीन झाल्यासारखी व्याकुळ झाली; दोन्ही हातांनी पोटावर आघात करीत थरथरत त्याला म्हणाली।

Verse 30

अर्जुनेन नृशंसेन क्षत्रियैरपरैः सह । इहागत्य पिता तेन निहतो बाहुशालिना

त्या क्रूर अर्जुनाने इतर क्षत्रियांसह येथे येऊन तुझ्या महाबाहु पित्याचा वध केला आहे.

Verse 31

तं पश्य निहतं तातं गतासुं गतचेतसम् । संस्कृत्य विधिवत्पुत्र तर्पयस्व यथातथम्

आपल्या मृत पित्याकडे पहा, ज्यांचे प्राण आणि चेतना निघून गेली आहे. हे पुत्रा, विधिवत त्यांचे संस्कार कर आणि यथोचित तर्पण कर.

Verse 32

एतच्छ्रुत्वा स वचनं जननीमभिवाद्य ताम् । प्रतिज्ञामकरोद्यां तां शृणुष्व च नराधिप

हे वचन ऐकून त्यांनी आपल्या मातेला प्रणाम केला आणि एक प्रतिज्ञा केली. हे राजा, ती प्रतिज्ञा ऐक.

Verse 33

त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवीं निःक्षत्रियकुलान्वयाम् । स्नात्वा च तेषामसृजा तर्पयिष्यामि ते पतिम्

मी एकवीस वेळा पृथ्वीला क्षत्रिय कुळापासून मुक्त करेन आणि त्यांच्या रक्तात स्नान करून तुझ्या पतीचे तर्पण करेन.

Verse 34

तस्यापि परशुना बाहून् कार्तवीर्यस्य दुर्मतेः । छित्त्वा पास्यामि रुधिरमिति सत्यं शृणुष्व मे

त्या दुष्ट बुद्धीच्या कार्तवीर्याचे बाहू परशुने तोडून मी त्याचे रक्त प्राशन करेन, हे माझे सत्य वचन ऐक.

Verse 35

एवं प्रतिज्ञां कृत्वासौ जामदग्न्यः प्रतापवान् । क्रोधेन महताविष्टः संस्कृत्य पितरं ततः

अशी प्रतिज्ञा करून प्रतापवान जामदग्न्य (परशुराम) महान क्रोधाने आविष्ट होऊन नंतर पित्याचे अंत्येष्टि-संस्कार करू लागला।

Verse 36

माहिष्मतीं पुरीं रामो जगाम क्रोधमूर्छितः । छित्त्वा बाहुवनं तस्य हत्वा तं क्षत्रियाधमम्

क्रोधाने मूर्छित राम (परशुराम) माहिष्मती नगरीस गेला; त्याच्या भुजांचा समूह छेदून त्या क्षत्रियाधमाचा वध केला।

Verse 37

जगाम क्षत्रियान्ताय पृथिवीमवलोकयन् । सप्तद्वीपार्णवयुतां सशैलवनकाननाम्

तो क्षत्रियांचा अंत करण्यासाठी निघाला, पृथ्वीचे अवलोकन करीत—सप्तद्वीप व समुद्रांसह, पर्वत, वने व काननांनी युक्त।

Verse 38

पूर्वतः पश्चिमामाशां दक्षिणोत्तरतः कुरून् । समन्तपञ्चके पञ्च चकार रुधिरह्रदान्

पूर्वेकडून पश्चिमेकडे आणि दक्षिणेकडून उत्तरेकडे—कुरुदेशात समंतपंचक येथे त्याने रक्ताचे पाच सरोवर निर्माण केले।

Verse 39

स तेषु रुधिराम्भस्तु ह्रदेषु क्रोधमूर्छितः । पितॄन् संतर्पयामास रुधिरेणेति नः श्रुतम्

आणि त्या रक्तजलाने भरलेल्या सरोवरांत तो—अजूनही क्रोधाने मूर्छित—रक्ताने पितरांना तृप्त करू लागला; असे आम्ही ऐकले आहे।

Verse 40

अथर्चीकादय उपेत्य पितरो ब्राह्मणर्षभम् । तं क्षमस्वेति जगदुस्ततः स विरराम ह

तेव्हा अर्चीका इत्यादी पितर त्या ब्राह्मणश्रेष्ठाजवळ येऊन म्हणाले—“क्षमा करा, निवृत्त व्हा.” तेव्हा तो निश्चयाने थांबला.

Verse 41

तेषां समीपे यो देशो ह्रदानां रुधिराम्भसाम् । समं तपं चक्रमिति पुण्यं तत्परिकीर्तितम्

त्या रक्तजलयुक्त ह्रदांच्या जवळचा प्रदेश पुण्य म्हणून कीर्तित आहे; कारण तेथे त्याने समभावाने तप केले, म्हणून त्यास ‘समं तपः चक्रम्’ असे म्हणतात.

Verse 42

निवर्त्य कर्मणस्तस्मात्पित्ःन् प्रोवाच पाण्डव । रामः परमधर्मात्मा यदिदं रुधिरं मया

त्या कर्मातून निवृत्त होऊन, हे पाण्डवा, तो पितरांना म्हणाला—“राम परम धर्मात्मा आहे; आणि हे जे रक्त माझ्याकडून सांडले आहे…”

Verse 43

क्षिप्तं पञ्चसु तीर्थेषु तद्भूयात्तीर्थमुत्तमम् । तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे पितरोऽदृश्यतां गताः

“हे पाच तीर्थांत अर्पण केले तर ते उत्तम तीर्थ होईल.” असे सांगून ते सर्व पितर “तथास्तु” म्हणत अदृश्य झाले.

Verse 44

एवं रामस्य संसर्गो देवमार्गे युधिष्ठिर । सर्वपापक्षयकरो दर्शनात्स्पर्शनान्नृणाम्

अशा रीतीने, हे युधिष्ठिर, देवमार्गावर रामाचा संसर्ग मनुष्यांस केवळ दर्शनाने व स्पर्शानेही सर्व पापांचा क्षय करणारा ठरतो.

Verse 45

रेणुकाप्रत्ययार्थाय अद्यापि पितृदेवताः । दृश्यन्ते देवमार्गस्थाः सर्वपापक्षयंकराः

रेणुकेवरील श्रद्धा दृढ व्हावी म्हणून आजही पितृदेव देवमार्गावर स्थित दिसतात; ते सर्व पापांचा क्षय करणारे आहेत.

Verse 46

तत्र तीर्थे तु राजेन्द्र नर्मदोदधिसङ्गमे । स्थानं कृत्वा विधानेन मुच्यन्ते पातकैर्नराः

हे राजेंद्र! नर्मदा व समुद्र यांच्या संगमावरील त्या तीर्थात विधिपूर्वक निवास व आचार केल्यास मनुष्य पातकांपासून मुक्त होतात.

Verse 47

कुशाग्रेणापि कौन्तेय न स्पृष्टव्यो महोदधिः । अनेन तत्र मन्त्रेण स्नातव्यं नृपसत्तम

हे कौन्तेय! महोदधीला कुशाच्या अग्रानेही स्पर्श करू नये. हे नृपसत्तम! तेथे या मंत्राने स्नान करावे.

Verse 48

नमस्ते विष्णुरूपाय नमस्तुभ्यमपां पते । सान्निध्यं कुरु देवेश सागरे लवणाम्भसि । इति स्पर्शनमन्त्रः

“विष्णुरूपा, तुला नमस्कार; हे अपां पते, तुला नमस्कार. हे देवेश! लवणजलयुक्त सागरात आपले सान्निध्य कर.” हा स्पर्शनमंत्र आहे.

Verse 49

अग्निश्च तेजो मृडया च देहे रेतोऽथ विष्णुरमृतस्य नाभिः । एतद्ब्रुवन् पाण्डव सत्यवाक्यं ततोऽवगाहेत पतिं नदीनाम्

“देहात अग्नी व तेज आहे, तसेच मृडया—शिवकृपाही आहे; आणि रेतः—अमृताची नाभी विष्णु आहे.” हे पांडव! हे सत्यवचन बोलून मग नदीनाथात अवगाहन करावे.

Verse 50

पञ्चरत्नसमायुक्तं फलपुष्पाक्षतैर्युतम् । मन्त्रेणानेन राजेन्द्र दद्यादर्घं महोदधेः

हे राजेंद्र! पंचरत्नयुक्त, फळ‑पुष्प व अक्षतांनी सहित, या मंत्राने महोदधीस अर्घ्य अर्पण करावे।

Verse 51

सर्वरत्ननिधानस्त्वं सर्वरत्नाकराकरः । सर्वामरप्रधानेश गृहाणार्घं नमोऽस्तु ते । इत्यर्घमन्त्रः

तू सर्व रत्नांचा निधी, सर्व रत्नांची खाण व उगम आहेस। हे अमरांचे प्रधान ईश्वर! हे अर्घ्य स्वीकार—तुला नमस्कार। हा अर्घ्यमंत्र आहे।

Verse 52

आ जन्मजनितात्पापान्मामुद्धर महोदधे । याह्यर्चितो रत्ननिधे पर्वतान् पार्वणोत्तम । इति विसर्जनमन्त्रः

जन्मापासून साचलेल्या पापांतून, हे महोदधी, मला उद्धर। हे रत्ननिधे! पूजित होऊन आता प्रस्थान कर—हे पर्वतश्रेष्ठ! हा विसर्जनमंत्र आहे।

Verse 53

कोऽपरः सागराद्देवात्स्वर्गद्वारविपाटन । तत्र सागरपर्यन्तं महातीर्थमनुत्तमम्

स्वर्गद्वार उघडणाऱ्या सागरदेवासारखा दुसरा कोण देव आहे? तेथे सागरपर्यंत पसरलेले ते अनुपम महातीर्थ आहे।

Verse 54

जामदग्न्येन रामेण तत्र देवः प्रतिष्ठितः । यत्र देवाः सगन्धर्वा मुनयः सिद्धचारणाः

तेथे जामदग्न्य रामाने (परशुरामाने) देवाची प्रतिष्ठा केली; जिथे देवगण गंधर्वांसह, मुनि आणि सिद्ध‑चारण उपस्थित असतात।

Verse 55

उपासते विरूपाक्षं जमदग्निमनुत्तमम् । रेणुकां चैव ये देवीं पश्यन्ति भुवि मानवाः

जे भुवी विरूपाक्ष व अनुपम जमदग्नी यांची उपासना करतात आणि देवी रेणुकेचेही दर्शन घेतात, ते मनुष्य धन्य होतात।

Verse 56

प्रियवासे शिवे लोके वसन्ति कालमीप्सितम् । तत्र स्नात्वा नरो राजंस्तर्पयन्पितृदेवताः

ते प्रियवास नामक शिवलोकात इच्छित काळपर्यंत वास करतात। हे राजन्, तेथे स्नान करून मनुष्याने पितर व देवतांचे तर्पण करावे।

Verse 57

तारयेन्नरकाद्घोरात्कुलानां शतमुत्तरम् । स्नात्वा दत्त्वात्र सहिताः श्रुत्वा वै भक्तिपूर्वकम्

तो घोर नरकातून आपल्या कुलाच्या शंभराहून अधिक पिढ्यांचा उद्धार करतो। तेथे स्नान करून दान देऊन आणि भक्तिपूर्वक कथा ऐकून, सर्वजण मिळून हे फळ प्राप्त करतात।