Adhyaya 92
हा अध्याय संवादरूप आहे. युधिष्ठिर मार्कंडेयांना नर्मदा-तटावरील ‘यमहास्य’ तीर्थाची उत्पत्ती विचारतात. मार्कंडेय सांगतात की धर्मराज यम रेवा-नदीत स्नानासाठी आधीच येतात; एका डुबकीने होणारे महान शुद्धीकरण पाहून ते विचार करतात—पापभाराने ग्रस्त लोकही माझ्या लोकात येतात, पण रेवा-स्नान शुभ, अगदी वैष्णव-गती देणारे म्हणून स्तुत्य आहे. जे समर्थ असूनही पवित्र नदीचे दर्शन घेत नाहीत त्यांच्यावर यम हसतात आणि तेथे ‘यमहासेश्वर’ देवतेची स्थापना करून प्रस्थान करतात. पुढे व्रतविधान—आश्विन महिन्यात कृष्णपक्ष चतुर्दशीला भक्तीने उपवास, रात्रजागरण आणि तुपाच्या दिव्याने देवतेचे प्रबोधन; हे विविध दोष नष्ट करणारे म्हटले आहे. अमावास्येला जितक्रोध होऊन ब्राह्मणांचा सन्मान व दानधर्म—सुवर्ण/भूमी/तीळ, कृष्णाजिन, तिळधेनू आणि विशेषतः महिषीधेनू दानाचे सविस्तर विधान दिले आहे. यमलोकातील भयावह यातनांची सूचीही येते, परंतु तीर्थस्नान व दानाच्या प्रभावाने त्या निष्फळ ठरतात. फलश्रुतीनुसार हे माहात्म्य ऐकले तरी दोषक्षय होतो आणि यमधामाचे दर्शन होत नाही।
Shlokas
Verse 1
। श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र यमहास्यमनुत्तमम् । सर्वपापहरं तीर्थं नर्मदातटमाश्रितम्
श्री मार्कण्डेय म्हणाले—त्यानंतर, हे राजेन्द्र! यमहास्य नावाच्या अनुपम तीर्थास जावे; ते सर्व पापांचे हरण करणारे असून नर्मदेच्या तटावर स्थित आहे.
Verse 2
युधिष्ठिर उवाच । यमहास्यं कथं जातं पृथिव्यां द्विजपुंगव । एतत्सर्वं ममाख्याहि परं कौतूहलं हि मे
युधिष्ठिर म्हणाला—हे द्विजश्रेष्ठ! पृथ्वीवर यमहास्य कसे उत्पन्न झाले? हे सर्व मला सांगा; कारण माझे कुतूहल फार आहे.
Verse 3
श्रीमार्कण्डेय उवाच । साधु साधु महाप्राज्ञ पृष्टोऽहं नृपनन्दन । स्नानार्थं नर्मदां पुण्यामागतस्ते पिता पुरा
श्री मार्कंडेय म्हणाले— साधु साधु, हे महाप्राज्ञ राजकुमार! तू उत्तम प्रश्न विचारलास. पूर्वी तुझा पिता स्नानार्थ पवित्र नर्मदा नदीकडे आला होता.
Verse 4
रजकेन यथा धौतं वस्त्रं भवति निर्मलम् । तथासौ निर्मलो जातो धर्मराजो युधिष्ठिर
जसा रजकाने धुतलेले वस्त्र निर्मळ होते, तसा हे युधिष्ठिर, तो धर्मराजही निर्मळ झाला.
Verse 5
स पश्यन्निर्मलं देहं हसन्प्रोवाच विस्मितः
तो निर्मळ देह पाहून तो विस्मित झाला, हसला आणि बोलू लागला.
Verse 6
यम उवाच । मत्पुरं कथमायान्ति मनुजाः पापबृंहिताः । स्नानेनैकेन रेवायाः प्राप्यते वैष्णवं पदम्
यम म्हणाला— पापांनी भरलेले मनुष्य माझ्या नगरीत कसे येतात? रेवा (नर्मदा) मध्ये एकदाच स्नान केल्याने वैष्णव पद, म्हणजे विष्णुलोक, प्राप्त होते.
Verse 7
समर्था ये न पश्यन्ति रेवां पुण्यजलां शुभाम् । जात्यन्धैस्ते समा ज्ञेया मृतैः पङ्गुभिरेव वा
जे समर्थ असूनही पुण्यजलयुक्त शुभ रेवा (नर्मदा)चे दर्शन घेत नाहीत, ते जन्मांधांसारखे समजावेत—किंवा मृतांसारखे, अथवा पांगळ्यांसारखे.
Verse 8
समर्था ये न पश्यन्ति रेवां पुण्यजलां नदीम् । एतस्मात्कारणाद्राजन्हसितो लोकशासनः
हे राजन्, समर्थ असूनही जे पुण्यजलमयी रेवा नदीचे दर्शन घेत नाहीत, या कारणाने लोकांचा शासक यम हसला।
Verse 9
स्थापयित्वा यमस्तत्र देवं स्वर्गं जगाम ह । यमहासेश्वरे राजञ्जितक्रोधो जितेन्द्रियः
तेथे देवाची स्थापना करून यम स्वर्गास गेला। हे राजन्, यम-हासेश्वर येथे तो क्रोधजयी व इंद्रियनिग्रही होता।
Verse 10
विशेषाच्चाश्विने मासि कृष्णपक्षे चतुर्दशीम् । उपोष्य परया भक्त्या सर्वपापैः प्रमुच्यते
विशेषतः आश्विन महिन्यात कृष्णपक्षातील चतुर्दशीस परम भक्तीने उपवास केल्यास सर्व पापांतून मुक्ती मिळते।
Verse 11
रात्रौ जागरणं कुर्याद्दीपं देवस्य बोधयेत् । घृतेन चैव राजेन्द्र शृणु तत्रास्ति यत्फलम्
रात्री जागरण करावे आणि तुपाचा दीप लावून देवाला जागवावे। हे राजेंद्र, तेथे जे फळ मिळते ते ऐक।
Verse 12
मुच्यते पातकैः सर्वैरगम्यागमनोद्भवैः । अभक्ष्यभक्षणोद्भूतैरपेयापेयजैरपि
निषिद्ध संगमातून, अभक्ष्य भक्षणातून आणि अपेय पानातून उत्पन्न झालेले—असे सर्व पातकांपासून तो मुक्त होतो।
Verse 13
अवाह्यवाहिते यत्स्याददोह्यादोहने यथा । स्नानमात्रेण तस्यैवं यान्ति पापान्यनेकधा
जसे जे वाहण्यास योग्य नाही ते वाहिल्यास, आणि जे दुहण्यास योग्य नाही ते दुहिल्यास दोष लागतो—तसेच त्या पवित्र तीर्थजलात केवळ स्नान केल्याने पापे अनेक प्रकारे नष्ट होतात।
Verse 14
यमलोकं न वीक्षेत मनुजः स कदाचन । पित्ःणां परमं गुह्यमिदं भूमौ नरेश्वर
असा मनुष्य कधीही यमलोक पाहत नाही। हे नरेश्वर, भूमीवर पितरांचे हे परम गुप्त रहस्य आहे।
Verse 15
ददतामक्षयं सर्वं यमहास्ये न संशयः । अमावास्यां जितक्रोधो यस्तु पूजयते द्विजान्
दान करणाऱ्यांचे सर्व पुण्य यमाच्या दारीही अक्षय होते—यात संशय नाही। अमावास्येला क्रोध जिंकून जो द्विजांचे (ब्राह्मणांचे) पूजन-सत्कार करतो, तो अविनाशी फल प्राप्त करतो।
Verse 16
हिरण्यभूमिदानेन तिलदानेन भूयसा । कृष्णाजिनप्रदानेन तिलधेनुप्रदानतः
सोनं व भूमीदानाने, भरपूर तिळदानाने, कृष्णाजिन (काळ्या मृगचर्म) अर्पणाने तसेच तिळधेनूदानाने पुण्य फार वाढते।
Verse 17
विधानोक्तद्विजाग्र्याय ये प्रदास्यन्ति भक्तितः । हयं वा कुंजरं वाथ धूर्वहौ सीरसंयुतौ
जे विधिनुसार श्रेष्ठ द्विजाला (ब्राह्मणाला) भक्तीने दान देतात—घोडा असो वा हत्ती, किंवा नांगरासह जुपलेले जोडीचे बैल—त्यांचे दान महापुण्यकारक ठरते।
Verse 18
कन्यां वसुमतीं गां च महिषीं वा पयस्विनीम् । ददते ये नृपश्रेष्ठ नोपसर्पन्ति ते यमम्
हे नृपश्रेष्ठ! जे कन्यादान, भूमिदान, गोधनदान किंवा दूध देणाऱ्या म्हशीचे दान करतात, ते यमाजवळ जात नाहीत।
Verse 19
यमोऽपि भवति प्रीतः प्रतिजन्म युधिष्ठिर । यमस्य वाहो महिषो महिष्यस्तस्य मातरः
हे युधिष्ठिर! जन्मोजन्मी यमही प्रसन्न होतो. रेडा हा यमाचा वाहन आहे आणि म्हशी त्याच्या मातेसमान पूज्य मानल्या जातात।
Verse 20
तासां दानप्रभावेण यमः प्रीतो भवेद्ध्रुवम् । नासौ यममवाप्नोति यदि पापैः समावृतः
त्या (म्हशींच्या) दानाच्या प्रभावाने यम निश्चयच प्रसन्न होतो. पापांनी आच्छादित असला तरी मनुष्य यमाच्या तावडीत पडत नाही।
Verse 21
एतस्मात्कारणादत्र महिषीदानमुत्तमम् । तस्याः शृङ्गे जलं कार्यं धूम्रवस्त्रानुवेष्टिता
या कारणामुळे येथे म्हशीचे दान सर्वोत्तम मानले आहे. तिच्या शिंगावर जल ठेवावे आणि धुरकट रंगाच्या वस्त्राने तिला वेढावे।
Verse 22
आयसस्य खुराः कार्यास्ताम्रपृष्ठाः सुभूषिताः । लवणाचलं पूर्वस्यामाग्नेय्यां गुडपर्वतम्
तिचे खुर लोखंडाचे करावेत, पाठीवर तांब्याचे आवरण देऊन सुंदर अलंकार करावेत. पूर्वेस ‘लवणाचल’ आणि आग्नेयेस ‘गूळपर्वत’ स्थापावा।
Verse 23
कार्पासं याम्यभागं तु नवनीतं तु नैरृते । पश्चिमे सप्तधान्यानि वायव्ये तंदुलाः स्मृताः
दक्षिण भागी कापूस ठेवावा, नैऋत्य दिशेस नवनीत (लोणी) अर्पावे। पश्चिमेस सप्तधान्य मांडावे आणि वायव्येस तांदूळ स्मृत आहेत।
Verse 24
सौम्ये तु काञ्चनं दद्यादीशाने घृतमेव च । प्रदद्याद्यमराजो मे प्रीयतामित्युदीरयन्
सौम्य (उत्तर) दिशेस कांचन (सोने) द्यावे आणि ईशान (ईशान्य) दिशेस घृतही द्यावे। दाता ‘यमराजो मे प्रीयताम्’ असे उच्चारून दान करावा।
Verse 25
इत्युच्चार्य द्विजस्याग्रे यमलोकं महाभयम् । असिपत्त्रवनं घोरं यमचुल्ली सुदारुणा
असे उच्चारून श्रेष्ठ द्विजासमोर त्याने यमलोकाचे महाभय वर्णन केले—घोर असिपत्त्रवन आणि अत्यंत निर्दय यमचुल्ली।
Verse 26
रौद्रा वैतरणी चैव कुम्भीपाको भयावहः । कालसूत्रो महाभीमस्तथा यमलपर्वतौ
रौद्र, वैतरणी, भयावह कुंभिपाक, अत्यंत भीषण कालसूत्र तसेच यमलोकातील पर्वत—हे (नरक) तेथे आहेत।
Verse 27
क्रकचं तैलयन्त्रं च श्वानो गृध्राः सुदारुणाः । निरुच्छ्वासा महानादा भैरवो रौरवस्तथा
तेथे क्रकच (आरी) व तैलयंत्र (तेल-कोल्हू) यांसारखे दंड आहेत, तसेच अत्यंत क्रूर कुत्रे व गिधाडे आहेत। तेथे निरुच्छ्वास, महानाद, तसेच भैरव व रौरवही आहेत।
Verse 28
एते घोरा याम्यलोके श्रूयन्ते द्विजसत्तम । त्वत्प्रसादेन ते सोम्यास्तीर्थस्यास्य प्रभावतः
हे द्विजश्रेष्ठा! यमलोकी हे घोर असे ऐकिवात; पण तुमच्या कृपेने व या तीर्थाच्या प्रभावाने ते सौम्य होतात, भयावह राहत नाहीत।
Verse 29
दानस्यास्य प्रभावेण यमराजप्रसादतः । नरकेऽहं न यास्यामि द्विज जन्मनि जन्मनि
या दानाच्या प्रभावाने आणि यमराजाच्या प्रसादाने, हे द्विजा! मी जन्मोजन्मी नरकात जाणार नाही।
Verse 30
यमहास्यस्य चाख्यानमिदं शृण्वन्ति ये नराः । तेऽपि पापविनिर्मुक्ता न पश्यन्ति यमालयम्
‘यमाच्या हास्या’ची ही कथा जे लोक ऐकतात, तेही पापमुक्त होऊन यमालय पाहत नाहीत।