Adhyaya 122
अध्याय १२२ दोन परस्पर जोडलेल्या भागांत उलगडतो. प्रथम मार्कंडेय ‘कोहनस्व’ या तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात—ते पापहर व मृत्युनाशक, कल्याणदायी म्हणून वर्णिले आहे. पुढे युधिष्ठिराच्या प्रश्नावर चार वर्णांची उत्पत्ती व कर्मधर्म मांडले आहेत: ब्रह्मा आदिकारण मानून देह-रूपकानुसार ब्राह्मण मुखातून, क्षत्रिय बाहूंमधून, वैश्य उरूंमधून आणि शूद्र पायांतून उत्पन्न झाले असे सांगितले आहे. ब्राह्मणासाठी स्वाध्याय-अध्यापन, यज्ञ, अग्निहोत्र, पञ्चयज्ञ, गृहस्थधर्म व पुढे वैराग्य/संन्यास; क्षत्रियासाठी शासन व प्रजारक्षण; वैश्यासाठी कृषी-गोरक्षण-वाणिज्य; आणि शूद्रासाठी सेवाधर्म अशी रूपरेषा येते, तसेच मंत्र-संस्काराधिकाराबाबत ग्रंथवाणीची मर्यादित भूमिका दिसते. दुसऱ्या भागात दृष्टांतकथा आहे: एक विद्वान ब्राह्मण ‘हनस्व’ असा अशुभ आदेश ऐकून यम व त्याचे दूत पाहतो आणि शतरुद्रीयासह रुद्रस्तुती जपत लिंगाच्या शरण जातो. तेथे तो कोसळताच शिव रक्षावचन उच्चारून यमसेना पळवून लावतात. त्यामुळे ते स्थान ‘को-हनस्व’ म्हणून प्रसिद्ध होते. शेवटी फलश्रुती—येथे स्नान-पूजेमुळे अग्निष्टोमयज्ञासारखे पुण्य, येथे मृत्यू झाल्यास यमदर्शन होत नाही; अग्नी वा जलमरणाचे विशेष फल आणि नंतर समृद्धीसह पुनरागमन असे वर्णन केले आहे।
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महीपाल कोहनस्वेति विश्रुतम् । सर्वपापहरं पुण्यं तीर्थं मृत्युविनाशनम्
श्री मार्कंडेय म्हणाले: हे राजा! त्यानंतर 'कोहनस्व' या नावाने प्रसिद्ध असलेल्या तीर्थावर जावे, जे सर्व पापांचे हरण करणारे, पुण्यकारक आणि मृत्यूचा नाश करणारे आहे.
Verse 2
पुरा तत्र द्विजः कश्चिद्वेदवेदाङ्गपारगः । पत्नीपुत्रसुहृद्वर्गैः स्वकर्मनिरतोऽवसत्
पूर्वी तिथे वेद आणि वेदांगांमध्ये पारंगत असलेला एक ब्राह्मण आपली पत्नी, मुले आणि मित्रपरिवारासह स्वकर्मात मग्न होऊन राहत असे.
Verse 3
युधिष्ठिर उवाच । ब्राह्मणस्य तु यत्कर्म उत्पत्तिः क्षत्रियस्य तु । वैश्यस्यापि च शूद्रस्य तत्सर्वं कथयस्व मे
युधिष्ठिर म्हणाला— ब्राह्मणाचे कर्म, क्षत्रियाची उत्पत्ती व त्याचा धर्म, तसेच वैश्य व शूद्र यांचेही— हे सर्व मला सविस्तर सांगावे।
Verse 4
धर्मस्यार्हस्य कामस्य मोक्षस्य च परं विधिम् । निखिलं ज्ञातुमिच्छामि नान्यो वेत्ता मतिर्मम
धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष— यांचा परम विधी मला पूर्णपणे जाणून घ्यायचा आहे; माझ्या मते तुमच्यावाचून दुसरा जाणकार नाही।
Verse 5
मार्कण्डेय उवाच । उत्पत्तिकारणं ब्रह्मा देवदेवः प्रकीर्तितः । प्रथमं सर्वभूतानां चराचरजगद्गुरुः
मार्कण्डेय म्हणाला— सृष्टीच्या उत्पत्तीचे कारण म्हणून ब्रह्मा ‘देवदेव’ म्हणून कीर्तित आहे; तोच या चराचर जगातील सर्व भूतांचा आद्य गुरु आहे।
Verse 6
द्विजातयो मुखाज्जाताः क्षत्रिया बाहुयन्त्रतः । ऊरुप्रदेशाद्वैश्यास्तु शूद्राः पादेष्वथाभवन्
द्विज मुखातून उत्पन्न झाले, क्षत्रिय बाहूंमधून; ऊरुप्रदेशातून वैश्य, आणि पायांतून शूद्र उत्पन्न झाले।
Verse 7
ततस्त्वन्ये पृथग्वर्णाः पृथग्धर्मान् समाचरन् । पर्यायेण समुत्पन्ना ह्यनुलोमविलोमतः
त्यानंतर इतरही वेगवेगळे वर्ण उत्पन्न झाले आणि त्यांनी आपापले स्वतंत्र धर्म आचरले; ते क्रमाने अनुलोम व विलोम संयोगांमुळे प्रकट झाले।
Verse 8
तेषां धर्मं प्रवक्ष्यामि श्रुतिस्मृत्यर्थचोदितम् । येन सम्यक्कृतेनैव सर्वे यान्ति परां गतिम्
श्रुति‑स्मृतीच्या अभिप्रायाने निर्देशित असा त्यांचा धर्म मी सांगतो; ज्याचे सम्यक् आचरण केल्याने सर्वजण परम गतीस पोहोचतात.
Verse 9
गतिर्ध्यानं विना भक्तैर्ब्राह्मणैः प्राप्यते नृप । अध्यापयन्यतो वेदान्वेदं वापि यथाविधि
हे नृपा! भक्त ब्राह्मणांना ध्यानाविना उच्च गती मिळत नाही; ते यथाविधि वेदांचे अध्यापन करून किंवा स्वतः वेदाध्ययन करून ती गती प्राप्त करतात.
Verse 10
कुलजां रूपसम्पन्नां सर्वलक्षणलक्षिताम् । उद्वाहयेत्ततः पत्नीं गुरुणानुमते तदा
त्यानंतर गुरूंच्या अनुमतीने तो उत्तम कुलात जन्मलेली, रूपसम्पन्न व सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त अशी स्त्री पत्नी म्हणून विवाह करावा.
Verse 11
ततः स्मार्तं विवाहाग्निं श्रौतं वा पूजयेत्क्रमात् । प्रतिग्रहधनो भूत्वा दम्भलोभविवर्जितः
त्यानंतर तो क्रमाने स्मार्त विधीचा विवाहाग्नी किंवा श्रौत अग्नी यांची यथोचित पूजा करावी; प्रतिग्रहाने मिळालेल्या धनावर निर्वाह करावा, पण दंभ व लोभ यांपासून दूर राहावा.
Verse 12
पञ्चयज्ञविधानानि कारयेद्वै यथाविधि । वनं गच्छेत्ततः पश्चाद्द्वितीयाश्रमसेवनात्
तो नियमाने पञ्चमहायज्ञांचे विधी यथाविधि करावेत; आणि नंतर द्वितीय आश्रम (गृहस्थाश्रम) पूर्ण केल्यावर वनात प्रस्थान करावे.
Verse 13
पुत्रेषु भार्यां निक्षिप्य सर्वसङ्गविवर्जितः । इष्टांल्लोकानवाप्नोति न चेह जायते पुनः
पत्नीची जबाबदारी पुत्रांकडे सोपवून आणि सर्व आसक्तीचा त्याग करून तो इच्छित लोकांना प्राप्त होतो; आणि येथे पुन्हा जन्म घेत नाही.
Verse 14
क्षत्रियस्तु स्थितो राज्ये पालयित्वा वसुंधराम् । शश्वद्धर्ममनाश्चैव प्राप्नोति परमां गतिम्
परंतु क्षत्रिय राज्यात स्थित राहून पृथ्वीचे रक्षण-पालन करतो आणि मन सदैव धर्मात स्थिर ठेवून परम गतीला पोहोचतो.
Verse 15
वैश्यधर्मो न सन्देहः कृषिगोरक्षणे रतः । सत्यशौचसमोपेतो गच्छते स्वर्गमुत्तमम्
वैश्यधर्मात संशय नाही—कृषी व गो-रक्षणात रत राहणे; सत्य व शुचिता युक्त होऊन तो उत्तम स्वर्गाला जातो.
Verse 16
न शूद्रस्य पृथग्धर्मो विहितः परमेष्ठिना । न मन्त्रो न च संस्कारो न विद्यापरिसेवनम्
शूद्रासाठी परमेष्ठीने स्वतंत्र धर्म ठरविला नाही; न वैदिक मंत्रोच्चार, न वैदिक संस्कार, न पवित्र विद्येचे विधिवत् सेवन.
Verse 17
न शब्दविद्यासमयो देवताभ्यर्चनानि च । यथा जातेन सततं वर्तितव्यमहर्निशम्
न शब्दविद्येच्या अनुशीलनाचा प्रसंग, न (वैदिक रीतीने) देवतार्चन; तर ज्या अवस्थेत जन्म झाला त्यानुसार दिवस-रात्र सतत वर्तन करावे.
Verse 18
स धर्मः सर्ववर्णानां पुरा सृष्टः स्वयम्भुवा । मन्त्रसंस्कारसम्पन्नास्त्रयो वर्णा द्विजातयः
सर्व वर्णांचा तो धर्म प्राचीनकाळी स्वयंभूने स्थापन केला. मंत्र व संस्कारांनी संपन्न असे तीन वर्ण ‘द्विज’ म्हणून ओळखले जातात.
Verse 19
तेषां मतमनादृत्य यदि वर्तेत कामतः । स मृतो जायते श्वा वै गतिरूर्ध्वा न विद्यते
त्यांचा नियम न मानता जो केवळ इच्छेप्रमाणे वागतो, तो मरणोत्तर निश्चयच कुत्रा होऊन जन्मतो; त्याला ऊर्ध्वगती नाही.
Verse 20
न तेषां प्रेषणं नित्यं तेषां मतमनुस्मरन् । यशोभागी स्वधर्मस्थः स्वर्गभागी स जायते
त्यांच्याकडून सतत आज्ञा घेणे आवश्यक नाही; त्यांचा उपदेश स्मरून जो स्वधर्मात स्थिर राहतो, तो यशाचा व स्वर्गाचा भागी होतो.
Verse 21
एवं गुणगणाकीर्णोऽवसद्विप्रः स भारत । हनस्वेति हनस्वेति शृणोति वाक्यमीदृशम्
हे भारत! अशा रीतीने गुणगणांनी व्याकुळ झालेला तो ब्राह्मण तेथेच राहतो आणि असे वचन ऐकतो—‘मार! मार!’
Verse 22
ततो निरीक्षते चोर्ध्वमधश्चैव दिशो दश । वेपमानः स भीतश्च प्रस्खलंश्च पदे पदे
मग तो वर-खाली आणि दहा दिशांकडे पाहतो. भयाने थरथरत तो पावलोपावली ठेचकाळतो.
Verse 23
शृङ्खलायुधहस्तैश्च पाशैश्चैव सुदारुणैः । वेष्टितं महिषारूढं नरं पश्यति मन्मुखम्
तो आपल्या समोर महिषावर आरूढ झालेला एक पुरुष पाहतो; शृंखला व शस्त्रे धारण केलेले सेवक आणि अत्यंत दारुण पाश यांनी तो सर्व बाजूंनी वेढलेला असतो।
Verse 24
कृष्णांजनचयप्रख्यं कृष्णाम्बरविभूषितम् । रक्ताक्षमायतभुजं सर्वलक्षणलक्षितम्
तो काळ्या अंजनाच्या राशीसारखा श्याम, काळ्या वस्त्रांनी विभूषित; रक्तवर्ण नेत्रांचा, दीर्घ भुजांचा आणि सर्व भयानक लक्षणांनी चिन्हित आहे।
Verse 25
दृष्ट्वा तं तु समायान्तं निरीक्ष्यात्मानमात्मना । जपञ्जाप्यं च परमं शतरुद्रीयसंस्तवम्
तो जवळ येताना पाहून ब्राह्मणाने अंतःकरणात स्वतःचे परीक्षण केले आणि परम जप्य मंत्र—रुद्राच्या शतरुद्रीय स्तवाचा—जप सुरू केला।
Verse 26
ततः प्रोवाच भगवान्यमः संयमनो महान् । शृणु वाक्यमतो ब्रह्मन्यमोऽहं सर्वजन्तुषु
त्यानंतर महान् संयमनस्वरूप भगवान यम म्हणाला—“हे ब्राह्मण, माझे वचन ऐक; सर्व प्राण्यांमध्ये नियमन करणारा यम मीच आहे।”
Verse 27
संहरस्व महाभाग रुद्रजाप्यं सुदुर्भिदम् । येनाहं कालपाशैस्त्वां संयमामि गतव्यथः
“हे महाभाग, तो अत्यंत दुर्जेय रुद्रजप आवर; त्याने तू व्यथारहित होतोस, आणि मी काळाच्या पाशांनी तुला संयमित करतो।”
Verse 28
तच्छ्रुत्वा निष्ठुरं वाक्यं यमस्य मुखनिर्गतम् । महाभयसमोपेतो ब्राह्मणः प्रपलायितः
यमाच्या मुखातून निघालेले ते कठोर वचन ऐकून महाभयाने व्याकुळ झालेला ब्राह्मण पळून गेला।
Verse 29
तस्य मार्गे गताः सर्वे यमेन सह किंकराः । तिष्ठ तिष्ठेति तं विप्रमूचुस्ते सोऽप्यधावत
त्याच्या मार्गावर यमासह सर्व किंकर मागे धावले; “थांब, थांब” असे ते ब्राह्मणाला म्हणाले, तरी तो धावतच राहिला।
Verse 30
त्वरमाणः परिश्रान्तो हा हतोऽहं दुरात्मभिः । रक्ष रक्ष महादेव शरणागतवत्सल
घाईघाईने धावत थकून तो आर्तपणे म्हणाला—“हाय! दुरात्म्यांनी मला मारले. रक्षण कर, रक्षण कर, हे महादेव, शरणागतवत्सल!”
Verse 31
एवमुक्त्वापतद्भूमौ लिङ्गमालिङ्ग्य भारत । गतसत्त्वः स विप्रेन्द्रः समाश्रित्य सुरेश्वरम्
असे बोलून, हे भारत, तो श्रेष्ठ ब्राह्मण भूमीवर कोसळला; लिंगाला आलिंगन देऊन, शक्तिहीन होऊन, सुरेश्वराची शरण गेला।
Verse 32
तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ देवदेवो महेश्वरः । को हनिष्यति माभैस्त्वं हुङ्कारमकरोत्तदा
त्याला भूमीवर पडलेला पाहून देवाधिदेव महेश्वर म्हणाले—“तुला कोण मारणार? भिऊ नकोस,” आणि तेव्हा त्यांनी घोर हुंकार केला।
Verse 33
तेन ते किंकराः सर्वे यमेन सह भारत । हुङ्कारेण गताः सर्वे मेघा वातहता यथा
त्या हुंकाराने, हे भारत, यमासह त्याचे सर्व किंकर वाऱ्याने उडालेल्या मेघांसारखे सर्व दूर पळविले गेले।
Verse 34
तदाप्रभृति तत्तीर्थं कोहनस्वेति विश्रुतम् । सर्वपापहरं पुण्यं सर्वतीर्थेष्वनुत्तमम्
त्या वेळेपासून ते तीर्थ ‘कोहनस्व’ या नावाने प्रसिद्ध झाले। ते परम पुण्यदायक, सर्व पापांचा नाश करणारे आणि सर्व तीर्थांत अनुत्तम आहे।
Verse 35
तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत्परमेश्वरम् । अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलमाप्नोत्यनुत्तमम्
जो त्या तीर्थात स्नान करून परमेश्वराची पूजा करतो, तो अग्निष्टोम यज्ञाचे अनुत्तम फळ प्राप्त करतो।
Verse 36
तत्र तीर्थे तु राजेन्द्र प्राणत्यागं करोति यः । न पश्यति यमं देवमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत्
हे राजेन्द्र, जो त्या तीर्थात प्राणत्याग करतो, तो मृत्युदेव यमाला पाहात नाही—असे शंकरांनी सांगितले।
Verse 37
अग्निप्रवेशं यः कुर्याज्जले वा नृपसत्तम । अग्निलोके वसेत्तावद्यावत्कल्पशतत्रयम्
हे नृपसत्तम, जो अग्निप्रवेश करतो किंवा जलात उडी घेऊन प्राण देतो, तो तीनशे कल्पांपर्यंत अग्निलोकी वास करतो।
Verse 38
एवं वरुणलोकेऽपि वसित्वा कालमीप्सितम् । इह लोकमनुप्राप्तो महाधनपतिर्भवेत्
अशाच प्रकारे वरुणलोकी इच्छित काळपर्यंत वास करून, पुन्हा या लोकी परतल्यावर तो महान धनाचा अधिपती होतो।
Verse 122
। अध्याय
॥ अध्याय समाप्त ॥