Adhyaya 13

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । एवं भगवती पुण्या स्तुता सा मुनिपुंगवैः । चिन्तयामास सर्वेषां दास्यामि वरमुत्तमम्

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—मुनिपुंगवांनी अशी स्तुती केल्यावर ती पुण्यमयी भगवती विचार करू लागली—‘मी सर्वांना उत्तम वर देईन।’

Verse 2

ततः प्रसुप्तांस्ताञ्ज्ञात्वा रात्रौ देवी जगाम ह । एकैकस्य ऋषेः स्वप्ने दर्शनं चारुहासिनी

त्यानंतर रात्री ते झोपले आहेत असे जाणून देवी तेथे आली; मधुर हास्याने युक्त होऊन तिने एकेक ऋषीस स्वप्नात दर्शन दिले।

Verse 3

ततोऽर्धरात्रे सम्प्राप्त उत्थिता जलमध्यतः । विमलाम्बरसंवीता दिव्यमालाविभूषिता

मग अर्धरात्र येताच ती जलाच्या मध्यातून वर आली—निर्मळ वस्त्रांनी आच्छादित व दिव्य माळेने विभूषित।

Verse 4

घृतातपत्रा सुश्रोणी पद्मरागविभूषिता । जगाद मा भैरिति तानेकैकं तु पृथक्पृथक्

घृतछत्र धारण करून, सुश्रोणी व पद्मरागांनी विभूषित ती देवी प्रत्येकाला वेगवेगळे म्हणाली—“भिऊ नका.”

Verse 5

वसध्वं मम पार्श्वे तु भयं त्यक्त्वा क्षुधादिजम्

“माझ्या पार्श्वाशी वसा; भय—आणि क्षुधा इत्यादी—त्यागा.”

Verse 6

एवमुक्त्वा तदा देवी स्वप्नान्ते तान्महामुनीन् । जगामादर्शनं पश्चात्प्रविश्य जलमात्मिकम्

असे बोलून स्वप्नाच्या शेवटी ती देवी त्या महामुनींना अदृश्य झाली आणि आपल्या जलस्वरूपात प्रवेश करून लीन झाली.

Verse 7

ततः प्रभाते मुनयो मिथ ऊचुर्मुदन्विताः । तथा दृष्टा मया दृष्टा स्वप्ने देवी सुदर्शना

नंतर प्रभाती मुनि आनंदित होऊन एकमेकांना म्हणाले—“हो, मी पाहिली; स्वप्नात सुदर्शना देवी मी पाहिली.”

Verse 8

अभयं दत्तमस्माकं सिद्धिश्चाप्यचिरेण तु । प्रशस्तं दर्शनं तस्या नर्मदाया न संशयः

आम्हांला अभयदान मिळाले आहे, आणि सिद्धीही लवकरच प्राप्त होईल। नर्मदा देवीचे ते दर्शन अत्यंत प्रशस्त आहे—यात संशय नाही।

Verse 9

अथान्यदिवसे राजन्मत्स्यानां रूपमुत्तमम् । पश्यन्ति सपरीवाराः स्वकीयाश्रमसन्निधौ

मग दुसऱ्या दिवशी, हे राजन्, ते आपल्या परिजनांसह स्वतःच्या आश्रमाजवळ माशांची अत्युत्तम रूपे पाहू लागले।

Verse 10

तान्दृष्ट्वा विस्मयाविष्टा मत्स्यांस्तत्र महर्षयः । पूजयामासुरव्यग्रा हव्यकव्येन देवताः

ते मासे तेथे पाहून महर्षी विस्मयाने भरून गेले; आणि अव्यग्र होऊन त्यांनी देवतांचे हव्य-कव्याने पूजन केले।

Verse 11

तान्मत्स्यसङ्घान्सम्प्राप्य महादेव्याः प्रसादतः । सपुत्रदारभृत्यास्ते वर्तयन्ति पृथक्पृथक्

महादेवीच्या प्रसादाने त्या माशांचे थवे मिळवून ते पुत्र, पत्नी व सेवकांसह प्रत्येकजण वेगवेगळ्या रीतीने उपजीविका करू लागले।

Verse 12

दिने दिने तथाप्येवमाश्रमेषु द्विजातयः । मत्स्यानां सञ्चयं दृष्ट्वा विस्मिताश्चाभवंस्तदा

दिवसेंदिवस आश्रमांत द्विजाति लोकांनी माशांचा संचय पाहून तेव्हा ते अत्यंत विस्मित झाले।

Verse 13

अध्याय

अध्याय. (हे अध्याय-शीर्षक आहे.)

Verse 14

हृष्टपुष्टास्तदा सर्वे नर्मदातीरवासिनः । ऋषयस्ते भयं सर्वे तत्यजुः क्षुत्तृषोद्भवम्

तेव्हा नर्मदा-तीरी वसणारे सर्व ऋषी हर्षित व पुष्ट झाले; क्षुधा-तृषेतून उत्पन्न झालेले भय त्यांनी सर्वांनी त्यागले।

Verse 15

ते जपन्तस्तपन्तश्च तिष्ठन्ति भरतर्षभ । अर्चयन्ति पित्ःन्देवान्नर्मदातटमाश्रिताः

हे भरतश्रेष्ठा! नर्मदा-तटाचा आश्रय घेऊन ते तेथेच राहतात—जप करीत व तप करीत—आणि पितर व देव यांची अर्चना करतात।

Verse 16

तैर्जपद्भिस्तपद्भिश्च सततं द्विजसत्तमैः । भ्राजते सा सरिच्छ्रेष्ठा ताराभिर्द्यौर्ग्रहैरिव

सतत जप व तप करणाऱ्या त्या श्रेष्ठ द्विजांमुळे ती सरिच्छ्रेष्ठा नदी अशीच तेजस्वी दिसते, जशी आकाश तारां-ग्रहांनी उजळते।

Verse 17

तत्र तैर्बहुलैः शुभ्रैर्ब्राह्मणैर्वेदपरागैः । नर्मदा धर्मदा पूर्वं संविभक्ता यथाक्रमम्

तेथे अनेक शुद्ध, वेदपारंगत ब्राह्मणांनी धर्मदायिनी नर्मदेचे पूर्वी यथाक्रम विधिपूर्वक विभाजन व व्यवस्था केली होती।

Verse 18

ऋषिभिर्दशकोटिभिर्नर्मदातीरवासिभिः । विभक्तेयं विभक्ताङ्गी नर्मदा शर्मदा नृणाम्

नर्मदातीरी वसणाऱ्या दहा कोटी ऋषींनी या विभक्त-अंगिणी नर्मदेचे विभाग केले; नर्मदा मनुष्यांना कल्याण देणारी आहे.

Verse 19

यज्ञोपवीतैश्च शुभैरक्षसूत्रैश्च भारत । कूलद्वये महापुण्या नर्मदोदधिगामिनी

हे भारत! दोन्ही तीरांवर शुभ यज्ञोपवीत व अक्षसूत्रांनी युक्त, महापुण्या नर्मदा समुद्राकडे प्रवाहित होते.

Verse 20

पृथगायतनैः शुभ्रैर्लिङ्गैर्वालुकमृन्मयैः । भ्राजते या सरिच्छ्रेष्ठा नक्षत्रैरिव शर्वरी

ती श्रेष्ठ नदी वेगवेगळ्या शुभ्र आयतनांनी व वाळू-मृन्मय लिंगांनी अशी झळाळते, जशी नक्षत्रांनी उजळलेली रात्र.

Verse 21

एवं त ऋषयः सर्वे तर्पयन्तः सुरान्पित्ःन् । न्यवसन्नर्मदातीरे यावदाभूतसम्प्लवम्

अशा रीतीने सर्व ऋषी देव व पितरांना तृप्त करीत, भूतसम्प्लव म्हणजे महाप्रलय येईपर्यंत नर्मदातीरी वास करीत राहिले.

Verse 22

किंचिद्गते ततस्तस्मिन्घोरे वर्षशताधिके । अर्धरात्रे तदा कन्या जलादुत्तीर्य भारत

नंतर काही काळ गेल्यावर—शंभराहून अधिक भयाण वर्षांनंतर—अर्धरात्री, हे भारत, एक कन्या जलातून वर येऊन प्रकट झाली.

Verse 23

विद्युत्पुंजसमाभासा व्यालयज्ञोपवीतिनी । त्रिशूलाग्रकरा सौम्या तानुवाच ऋषींस्तदा

ती विद्युत्पुंजासारखी तेजस्विनी, सर्पाला यज्ञोपवीतासारखे धारण करणारी, सौम्य असूनही हातात त्रिशूलाची अग्रधार घेऊन—तेव्हा त्या ऋषींना म्हणाली।

Verse 24

आगच्छध्वं मुनिगणा विशध्वं मामयोनिजाम् । समेताः पुत्रदारैश्च ततः सिद्धिमवाप्स्यथ

हे मुनिगणांनो, या; माझ्या—अयोनिजा—स्वरूपात प्रवेश करा। पुत्र-दारांसह एकत्र झालात तर मग तुम्ही सिद्धी प्राप्त कराल।

Verse 25

यस्य यस्य हि या वाञ्छा तस्य तां तां ददाम्यहम् । विष्णुं ब्रह्माणमीशानमन्यं वा सुरमुत्तमम्

ज्याची ज्याची जी इच्छा, त्याला ती ती मी देते। विष्णूची प्राप्ती असो, ब्रह्म्याची असो, ईशान (शिव) असो, किंवा देवांतील अन्य कोणताही उत्तम देव असो।

Verse 26

तत्र सर्वान्नयिष्यामि प्रसन्ना वरदा ह्यहम् । प्राणायामपरा भूत्वा मां विशध्वं समाहिताः

तेथे मी तुम्हा सर्वांना नेईन, कारण मी प्रसन्न असून खरोखर वरदायिनी आहे। प्राणायामात तत्पर होऊन, समाहित चित्ताने माझ्यात प्रवेश करा (माझा आश्रय घ्या)।

Verse 27

सह पुत्रैश्च दारैश्च त्यक्त्वाश्रमपदानि च । कालक्षेपो न कर्तव्यः प्रलयोऽयमुपस्थितः

पुत्र-दारांसह, आश्रमपदे व जीवनस्थितीही सोडून—वेळ दवडू नका। हा प्रलय जवळ आला आहे।

Verse 28

संहारः सर्वभूतानां कल्पदाहः सुदारुणः । एकाहमभवं पूर्वं महाघोरे जनक्षये

सर्व भूतांचा संहार होतो—कल्पांताचा तो अत्यंत दारुण दाह. त्या महाघोर जनक्षयात पूर्वी मीच एकटी उरले होते.

Verse 29

शेषा नद्यः समुद्राश्च सर्व एव क्षयंगताः । वरदानान्महेशस्य तेनाहं न क्षयं गता

उरलेल्या सर्व नद्या आणि समुद्रही क्षयास गेले; पण महेश्वराच्या वरदानामुळे मी नाश पावले नाही.

Verse 30

अमृतः शाश्वतो देवः स्थाणुरीशः सनातनः । स पूजितः प्रार्थितो वा किं न दद्याद्द्विजोत्तमाः

अमृत, शाश्वत देव—स्थाणु, ईश, सनातन—त्याची पूजा केली वा प्रार्थना केली, हे द्विजोत्तमांनो, तो काय देत नाही?

Verse 31

एवमुक्त्वा ऋषीव्रेवा प्रविवेश जलं ततः । करात्तशूला सा देवी व्यालयज्ञोपवीतिनी

असे म्हणून रेवा ऋषींना सांगून मग जलात प्रविष्ट झाली. त्या देवीच्या हातात त्रिशूल होता आणि सर्प यज्ञोपवीतासारखा धारण केला होता.

Verse 32

ततस्ते तद्वचः श्रुत्वा विस्मयापन्नमानसाः । अभिवन्द्य च मां सर्वे क्षामयन्तः पुनः पुनः

मग तिचे वचन ऐकून त्यांची मने विस्मयाने भरली. सर्वांनी मला वंदन करून पुन्हा पुन्हा क्षमा मागितली.

Verse 33

क्षम्यतां नो यदुक्तं हि वसतां तव संश्रये । गृहांस्त्यक्त्वा महाभागाः सशिष्याः सहबान्धवाः

हे महाभाग! तुमच्या आश्रयात राहणाऱ्या आमच्याकडून जे काही बोलले गेले, ते क्षमा करावे. आम्ही घरे सोडून शिष्य व बांधवांसह येथे आलो आहोत.

Verse 34

जप्त्वा चैकाक्षरं ब्रह्म हृदि ध्यात्वा महेश्वरम् । स्नात्वा च मन्त्रपूताभिरथ चाद्भिर्जितव्रताः

एकाक्षर ब्रह्मबीजाचा जप करून, हृदयात महेश्वराचे ध्यान करून, आणि मंत्रपूत जलात स्नान करून ते जितव्रत—दृढ व्रती—झाले.

Verse 35

विविशुर्नर्मदातोयं सपक्षा इव पर्वताः । द्योतयन्तो दिशः सर्वाः कुशहस्ताः सहाग्रयः

ते पंखधारी पर्वतांसारखे नर्मदेच्या जलात उतरले. हातात कुश घेऊन, अग्रभाग उंचावून, जणू सर्व दिशा उजळवीत होते.

Verse 36

गतेषु तेषु राजेन्द्र अहमेकः स्थितस्तदा । अमरेशं समासाद्य पूजयन्नर्मदां नदीम्

हे राजेंद्र! ते निघून गेल्यावर मी तेथे एकटाच उरलो. अमरेशाजवळ जाऊन मी नर्मदा नदीची पूजा केली.

Verse 37

अनुभूताः सप्तकल्पा मायूराद्या मया नृप । प्रसादाद्वेधसः सर्वे रेवया सह भारत

हे नृप, हे भारत! वेधस (ब्रह्मा) यांच्या प्रसादाने मी रेवेसह मायूर इत्यादीपासून आरंभ होऊन सात कल्पांचा अनुभव घेतला आहे.

Verse 38

जन्मतोऽद्य दिनं यावन्न जानेऽस्याः पुरास्थितिम्

जन्मापासून आजच्या दिवसापर्यंत रेवाः (नर्मदा) पूर्वी कधी प्रतिष्ठित नव्हती असा काळ मला माहीत नाही।

Verse 39

इयं हि शांकरी शक्तिः कला शम्भोरिलाह्वया । नर्मदा दुरितध्वंसकारिणी भवतारिणी

ही शांकरी शक्ती आहे—शंभूचीच एक कला—‘इला’ या नावाने प्रसिद्ध. हीच नर्मदा पापनाशिनी व भवसागरातून तारिणी आहे।

Verse 40

यदाहमपि नाभूवं पुराकल्पेषु पाण्डव । चतुर्दशसु कल्पेषु तेष्वियं सुखसंस्थिता

हे पाण्डव! प्राचीन कल्पांत मी स्वतःही नव्हतो, तरी त्या चौदा कल्पांत ही (नर्मदा) सुखाने प्रतिष्ठित होती।

Verse 41

चतुर्दश पुरा कल्पा न मृता येषु नर्मदा । तानहं सम्प्रवक्ष्यामि देवी प्राह यथा मम

पूर्वी असे चौदा कल्प होते की ज्यांत नर्मदा ‘मेली’ नाही—म्हणजे लुप्त झाली नाही. देवीने मला जसे सांगितले तसे मी आता सांगतो।

Verse 42

कापिलं प्रथमं विद्धि प्राजापत्यं द्वितीयकम् । ब्राह्मं सौम्यं च सावित्रं बार्हस्पत्यं प्रभासकम्

पहिला ‘कापिल’, दुसरा ‘प्राजापत्य’; त्यानंतर ‘ब्राह्म’, ‘सौम्य’, ‘सावित्र’, ‘बार्हस्पत्य’ आणि ‘प्रभासक’ हे (कल्प) जाणावे।

Verse 43

माहेन्द्रमग्निकल्पं च जयन्तं मारुतं तथा । वैष्णवं बहुरूपं च ज्यौतिषं च चतुर्दशम्

माहेन्द्र, अग्निकल्प, जयंत व मारुत; तसेच वैष्णव, बहुरूप आणि ज्यौतिष—हा चौदावा (कल्प) जाणावा.

Verse 44

एते कल्पा मया ख्याता न मृता येषु नर्मदा । मायूरं पञ्चदशमं कौर्मं चैवात्र षोडशम्

हे ते कल्प मी सांगितले, ज्यांत नर्मदेचा क्षय झाला नाही. मायूर पंधरावा आणि येथे कौर्म सोळावा आहे.

Verse 45

बकं मात्स्यं च पाद्मं च वटकल्पं च भारत । एकविंशतिमं चैतं वाराहं सांप्रतीनकम्

हे भारत! बक, मात्स्य, पाद्म आणि वटकल्प हे (आहेत); आणि हा सध्याचा एकविसावा ‘वाराह’ नावाचा कल्प आहे.

Verse 46

इमे सप्त मया साकं रेवया परिशीलिताः । एकविंशतिकल्पास्तु नर्मदायाः शिवाङ्गतः

हे सात (कल्प) मी रेवेसह नीट परिशीलित केले आहेत. आणि नर्मदेचे एकविस कल्प शिवाच्या अंगातून उत्पन्न झालेले मानावेत.

Verse 47

संजाताया नृपश्रेष्ठ मया दृष्टा ह्यनेकशः । कथिता नृपतिश्रेष्ठ भूयः किं कथयामि ते

हे नृपश्रेष्ठ! तिच्या प्रकटतेवेळी मी तिला अनेकदा पाहिले आहे. हे राजश्रेष्ठ! मी सांगितलेच आहे; आता तुला पुन्हा काय सांगू?