Adhyaya 85

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र नर्मदायाः पुरातनम् । ब्रह्महत्याहरं तीर्थं वाराणस्या समं हि तत्

श्रीमार्कण्डेय म्हणाले—हे राजेंद्र! मग नर्मदेचे प्राचीन तीर्थ गाठावे। ते तीर्थ ब्रह्महत्येचे पाप हरते आणि खरोखरच वाराणसीसमान आहे।

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । आश्चर्यं कथ्यतां ब्रह्मन्यद्वृत्तं नर्मदातटे । वाराणस्या समं कस्मादेतत्कथय मे प्रभो

युधिष्ठिर म्हणाले—हे ब्रह्मन्! नर्मदातटी काय घडले ते हे आश्चर्य सांगावे. हे वाराणसीसमान का आहे? हे प्रभो, मला कथन करा।

Verse 3

निमग्नो दुःखसंसारे हृतराज्यो द्विजोत्तम । युष्मद्वाणीजलस्नातो निर्दुःखः सह बान्धवैः

हे द्विजोत्तम! जो दुःखमय संसारात निमग्न व राज्यहरित होता, तो तुमच्या वाणी-रूपी जलात स्नान करून तो बान्धवांसह दुःखरहित झाला।

Verse 4

श्रीमार्कण्डेय उवाच । साधु साधु महाबाहो सोमवंशविभूषण । पृष्टोऽस्मि दुर्लभं तीर्थं गुह्याद्गुह्यतरं परम्

श्री मार्कंडेय म्हणाले— साधु, साधु, हे महाबाहो, सोमवंशभूषणा! तू दुर्लभ तीर्थाविषयी विचारलेस— ते परम असून गुह्याहूनही अधिक गुह्य आहे।

Verse 5

आदौ पितामहस्तावत्समस्तजगतः प्रभुः । मनसा तस्य संजाता दशैव ऋषिपुंगवाः

आदौ पितामह— समस्त जगताचा प्रभू— यांनी केवळ मनानेच दहा श्रेष्ठ ऋषी उत्पन्न केले।

Verse 6

मरीचिमत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् । प्रचेतसं वसिष्ठं च भृगुं नारदमेव च

ते होते— मरीचि, अत्रि, अंगिरस, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, प्रचेतस (दक्ष), वसिष्ठ, भृगु आणि नारद।

Verse 7

जज्ञे प्राचेतसं दक्षं महातेजाः प्रजापतिः । दक्षस्यापि तथा जाताः पञ्चाशद्दुहिताः किल

प्रचेतसापासून महातेजस्वी प्रजापती दक्ष जन्मला. आणि म्हणतात, दक्षालाही पन्नास कन्या झाल्या।

Verse 8

ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश । तथैव स महाभागः सप्तविंशतिमिन्दवे

त्याने धर्माला दहा कन्या आणि कश्यपाला तेरा कन्या दिल्या; तसेच त्या महाभाग्यवानाने सोम (चंद्र) याला सत्तावीस कन्या अर्पण केल्या।

Verse 9

रोहिणी नाम या तासामभीष्टा साभवद्विधोः । शेषासु करुणां कृत्वा शप्तो दक्षेण चन्द्रमाः

त्यांमध्ये रोहिणी नामाची चंद्राची परम प्रिया झाली. उरलेल्या (उपेक्षित) पत्नींवर करुणा करून दक्षाने चंद्राला शाप दिला.

Verse 10

क्षयरोग्यभवच्चन्द्रो दक्षस्यायं प्रजापतेः । स च शापप्रभावेण निस्तेजाः शर्वरीपतिः

त्या प्रजापती दक्षाच्या शापामुळे चंद्राला क्षयरोग झाला. शापाच्या प्रभावाने रात्रिपती तेजहीन झाला.

Verse 11

गतः पितामहं सोमो वेपमानोऽमृतांशुमान् । पद्मयोने नमस्तुभ्यं वेदगर्भ नमोऽस्तु ते । शरणं त्वां प्रसन्नोऽस्मि पाहि मां कमलासन

कंपत, अमृतमय किरणांचा सोम पितामह ब्रह्म्याकडे गेला व म्हणाला— “हे पद्मयोनि, तुला नमस्कार; हे वेदगर्भ, तुला नमस्कार. मी तुझ्या शरण आलो आहे; प्रसन्न होऊन माझे रक्षण कर, हे कमलासन.”

Verse 12

ब्रह्मोवाच । निस्तेजाः शर्वरीनाथ कलाहीनश्च दृश्यसे । उद्विग्नमानसस्तात संजातः केन हेतुना

ब्रह्मा म्हणाले— “हे शर्वरीनाथ, तू तेजहीन आणि कलाहीन दिसतोस. वत्सा, तुझे मन व्याकुळ झाले आहे—हे कोणत्या कारणाने घडले?”

Verse 13

सोम उवाच । दक्षशापेन मे ब्रह्मन्निस्तेजस्त्वं जगत्पते । निर्हारश्चास्य शापस्य कथ्यतां मे पितामह

सोम म्हणाला— “हे ब्रह्मन्, हे जगत्पते! दक्षाच्या शापामुळे मी तेजहीन झालो आहे. हे पितामह, या शापातून मुक्तीचा उपाय मला सांगा.”

Verse 14

ब्रह्मोवाच । सर्वत्र सुलभा रेवा त्रिषु स्थानेषु दुर्लभा । ओङ्कारेऽथ भृगुक्षेत्रे तथा चैवौर्वसंगमे

ब्रह्मा म्हणाले—रेवा सर्वत्र सुलभ आहे; परंतु तीन स्थानी दुर्लभ आहे: ओंकार येथे, भृगुक्षेत्रात आणि ऊर्वा-रेवा संगमस्थळी।

Verse 15

तत्र गच्छ क्षपानाथ यत्र रेवान्तरं तटम् । त्वरितोऽसौ गतस्तत्र यत्र रेवौर्विसंगमः

तेथे जा, हे क्षपानाथ, जिथे रेवान्तराचा तीर आहे. तो त्वरेने तेथे गेला—जिथे रेवा व ऊर्वा यांचा संगम आहे।

Verse 16

काष्ठावस्थः स्थितः सोमो दध्यौ त्रिपुरवैरिणम् । यावद्वर्षशतं पूर्णं तावत्तुष्टो महेश्वरः

सोम काष्ठासारखा स्थिर राहून त्रिपुरवैरि शिवाचे ध्यान करू लागला. पूर्ण शंभर वर्षे झाल्यावर महेश्वर प्रसन्न झाले।

Verse 17

प्रत्यक्षः सोमराजस्य वृषासन उमापतिः । साष्टाङ्गं प्रणिपत्योच्चैर्जय शम्भो नमोऽस्तु ते

सोमराजासमोर वृषभासनावर विराजमान उमापती प्रत्यक्ष प्रकट झाले. सोमाने साष्टांग दंडवत् प्रणाम करून उच्चस्वरात म्हटले—“जय शंभो, नमोऽस्तु ते!”

Verse 18

जय शङ्कर पापहराय नमो जय ईश्वर ते जगदीश नमः । जय वासुकिभूषणधार नमो जय शूलकपालधराय नमः

जय शंकर, पापहर—नमो नमः। जय ईश्वर, जगदीश—प्रणाम. जय वासुकीभूषणधारी—नमस्कार. जय शूलकपालधारी—नमो नमः।

Verse 19

जय अन्धकदेहविनाश नमो जय दानववृन्दवधाय नमः । जय निष्कलरूप सकलाय नमो जय काल कामदहाय नमः

अंधकदेहविनाशकास जय जय, नमस्कार; दानववृंदवधकर्त्यास जय जय, नमस्कार। निष्कलरूप असूनही जो सकलरूपाने प्रकटतो त्यास जय जय, नमस्कार; काळस्वरूप, कामदाहकास जय जय, नमस्कार।

Verse 20

जय मेचककण्ठधराय नमो जय सूक्ष्मनिरञ्जनशब्द नमः । जय आदिरनादिरनन्त नमो जय शङ्कर किंकरमीश भज

मेचक (श्याम) कंठ धारण करणाऱ्यास जय जय, नमस्कार; सूक्ष्म, निरंजन, पवित्र शब्दस्वरूप प्रभूस जय जय, नमस्कार। जो आदि असूनही अनादी व अनंत आहे त्यास जय जय, नमस्कार; हे शंकर, हे ईश, मला आपला किंकर मान—मी तुझी भक्ती करतो।

Verse 21

एवं स्तुतो महादेवः सोमराजेन पाण्डव । तुष्टस्तस्य नृपश्रेष्ठ शिवया शङ्करोऽब्रवीत्

हे पांडवा, सोमराजाने अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर महादेव प्रसन्न झाले. तेव्हा शिवा (उमा) सहित शंकर त्या श्रेष्ठ राजास म्हणाले.

Verse 22

ईश्वर उवाच । वरं प्रार्थय मे भद्र यत्ते मनसि वर्तते । साधु साधु महासत्त्व तुष्टोऽहं तपसा तव

ईश्वर म्हणाले—हे भद्र, तुझ्या मनात जो वर आहे तो माझ्याकडे माग. साधु साधु, हे महासत्त्वा! तुझ्या तपाने मी संतुष्ट आहे.

Verse 23

सोम उवाच । दक्षशापेन दग्धोऽहं क्षीणसत्त्वो महेश्वर । शापस्योपशमं देव कुरु शर्म मम प्रभो

सोम म्हणाले—हे महेश्वरा, दक्षाच्या शापाने मी दग्ध झालो असून माझे सामर्थ्य क्षीण झाले आहे. हे देवा, त्या शापाचा उपशम कर; हे प्रभो, मला कल्याण व शांती दे.

Verse 24

ईश्वर उवाच । तव भक्तिगृहीतोऽहमुमया सह तोषितः । निष्पापः सोमनाथस्त्वं संजातस्तीर्थसेवनात्

ईश्वर म्हणाले—तुझ्या भक्तीने मी जिंकला गेलो आहे; उमेबरोबर मी प्रसन्न आहे. तीर्थसेवेमुळे तू निष्पाप झालास; म्हणूनच तू ‘सोमनाथ’ झाला आहेस.

Verse 25

इत्यूचे देवदेवेशः क्षणं ध्यात्वेन्दुना ततः । स्थापितं परमं लिङ्गं कामदं प्राणिनां भुवि । सर्वदुःखहरं तत्तु ब्रह्महत्याविनाशनम्

असे बोलून देवदेवेश्वरांनी क्षणभर ध्यान केले; मग इंदू (सोम) यांच्या द्वारा पृथ्वीवर परम लिंगाची स्थापना केली—जे प्राण्यांचे कामना-पूर्तिदायक, सर्व दुःखहर आणि ब्रह्महत्येच्या पापाचाही नाश करणारे आहे.

Verse 26

युधिष्ठिर उवाच । सोमनाथप्रभावं मे संक्षेपात्कथय प्रभो । दुःखार्णवनिमग्नानां त्राता प्राप्तो द्विजोत्तम

युधिष्ठिर म्हणाला—हे प्रभो, मला सोमनाथाचा प्रभाव संक्षेपाने सांगा. हे द्विजोत्तम, दुःखसागरात बुडालेल्यांचा त्राता म्हणून आपण आला आहात.

Verse 27

श्रीमार्कण्डेय उवाच । शृणु तीर्थप्रभावं ते संक्षेपात्कथयाम्यहम् । यद्वृत्तमुत्तरे कूले रेवाया उरिसंगमे

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—ऐक; या तीर्थाचा प्रभाव मी तुला संक्षेपाने सांगतो—रेवा (नर्मदा) नदीच्या उत्तरेकाठी ‘उरिसंगम’ येथे जे घडले ते.

Verse 28

शम्बरो नाम राजाभूत्तस्य पुत्रस्त्रिलोचनः । त्रिलोचनसुतः कण्वः स पापर्द्धिपरोऽभवत्

शंबर नावाचा एक राजा होता; त्याचा पुत्र त्रिलोचन. त्रिलोचनाचा पुत्र कण्व; तो पापवृद्धी व लाभ यांत आसक्त झाला.

Verse 29

वने नित्यं भ्रमन्सोऽथ मृगयूथं ददर्श ह । मृगयूथं हतं तत्तु त्रिलोचनसुतेन च

तो नित्य वनात भ्रमण करीत असता त्याने मृगांचा कळप पाहिला. तो मृगकळप त्रिलोचनाच्या पुत्र कण्वाने खरोखरच मारला होता.

Verse 30

मृगरूपी द्विजो मध्ये चरते निर्जने वने । स हतस्तेन सङ्गेन कण्वेन मुनिसत्तम

त्या निर्जन वनात त्यांच्या मध्ये एक द्विज मृगरूप धारण करून फिरत होता. त्या संगामुळेच, हे मुनिश्रेष्ठा, कण्वाने त्याचा वध केला.

Verse 31

ब्रह्महत्यान्वितः कण्वो निस्तेजा व्यचरन्महीम् । व्यचरंश्चैव सम्प्राप्तो नर्मदामुरिसंगमे

ब्रह्महत्येच्या दोषाने युक्त कण्व तेजहीन होऊन पृथ्वीवर भटकत राहिला; आणि भटकता-भटकता तो उरिसंगम येथे नर्मदेपाशी येऊन पोहोचला.

Verse 32

किंशुकाशोकबहले जम्बीरपनसाकुले । कदम्बपाटलाकीर्णे बिल्वनारङ्गशोभिते

ते वन किंशुक व अशोकांनी दाट झालेले, जंबीर व पनसांनी भरलेले; कदंब व पाटलांनी आच्छादित, आणि बिल्व व नारंगांनी शोभिवंत होते.

Verse 33

चिञ्चिणीचम्पकोपेते ह्यगस्तितरुछादिते । प्रभूतभूतसंयुक्तं वनं सर्वत्र शोभितम्

चिंचिणी व चंपकांनी युक्त, आणि अगस्ती वृक्षांच्या छायेखाली आच्छादित ते वन अनेक जीवांनी परिपूर्ण होऊन सर्वत्र शोभत होते.

Verse 34

चित्रकैर्मृगमार्जारैर्हिंस्रैः शम्बरशूकरैः । शशैर्गवयसंयुक्तैः शिखण्डिखरमण्डितम्

ते वन चित्रवर्ण मृगांनी व वनमांजरांनी, हिंस्र शंबरमृग व रानडुकरांनी भरलेले होते; त्यात ससे व गवयही होते, आणि मोर व गाढवांनी ते शोभून दिसत होते।

Verse 35

प्रविष्टस्तु वने कण्वस्तृषार्तः श्रमपीडितः । स्नातो रेवाजले पुण्ये सङ्गमे पापनाशने

त्या वनात प्रवेश करून कण्व मुनी तहानेने व्याकुळ व श्रमाने पीडित झाले; तेव्हा पापनाशक अशा त्या पुण्य संगमस्थानी रेवा नदीच्या पवित्र जलात त्यांनी स्नान केले।

Verse 36

अर्चितः परया भक्त्या सोमनाथो युधिष्ठिर । पपौ सुविमलं तोयं सर्वपापक्षयंकरम्

हे युधिष्ठिर! त्याने पराभक्तीने सोमनाथाचे पूजन केले आणि मग अतिशय निर्मळ असे जल प्राशन केले—जे सर्व पापांचा क्षय करणारे आहे।

Verse 37

फलानि च विचित्राणि चखाद सह किंकरैः । सुप्तः पादपच्छायायां श्रान्तो मृगवधेन च

त्याने सेवकांसह नानाविध फळे खाल्ली; आणि मृगवधाने थकून तो वृक्षछायेत झोपला।

Verse 38

तावत्तीर्थवरं विप्रः स्नानार्थं सङ्गमं गतः । मार्गगो ब्राह्मणो हर्षोद्युक्तस्तद्गतमानसः

तेवढ्यात एक विप्र स्नानासाठी श्रेष्ठ तीर्थ—त्या पवित्र संगमाकडे—गेला. मार्गाने जाताना तो ब्राह्मण हर्षाने उद्युक्त होता; त्याचे मन त्या तीर्थातच गुंतले होते।

Verse 39

अबला तमुवाचेदं तिष्ठ तिष्ठ द्विजोत्तम । त्रस्तो निरीक्षते यावद्दिशः सर्वा नरेश्वर

असहाय स्त्री त्याला म्हणाली— “थांब, थांब, हे द्विजोत्तम!” आणि ती भयभीत होऊन, हे नरेश्वर, सर्व दिशांकडे पाहत राहिली।

Verse 40

तावद्वृक्षसमारूढां स्त्रियं रक्ताम्बरावृताम् । रक्तमाल्यां तदा बालां रक्तचन्दनचर्चिताम् । रक्ताभरणशोभाढ्यां पाशहस्तां ददर्श ह

तेव्हा त्याने वृक्षावर चढलेली एक स्त्री पाहिली— लाल वस्त्रांनी आच्छादित; लाल माळेने अलंकृत तरुणी, लाल चंदनाने लेपित; लाल आभूषणांच्या शोभेने उजळलेली, आणि हातात पाश धारण केलेली।

Verse 41

स्त्र्युवाच । संदेशं श्रूयतां विप्र यदि गच्छसि सङ्गमे । मद्भर्ता तिष्ठते तत्र शीघ्रमेव विसर्जय

स्त्री म्हणाली— “हे विप्र, माझा संदेश ऐका. तू जर संगमाला जात असशील, तर तिथे माझा पती आहे; हे त्याला लवकरच सांगून टाक.”

Verse 42

एकाकिनी च ते भार्या तिष्ठते वनमध्यगा । इत्याकर्ण्य गतो विप्रः सङ्गमं सुरदुर्लभे

“आणि तुझी पत्नी एकटी वनाच्या मध्यभागी आहे”— हे ऐकून तो विप्र देवांनाही दुर्लभ अशा संगमास गेला।

Verse 43

वृक्षच्छायान्वितः कण्वो ब्राह्मणेनावलोकितः । उवाच तं प्रति तदा वचनं ब्राह्मणोत्तमः

वृक्षाच्या छायेत बसलेला कण्व त्या ब्राह्मणाने पाहिला; तेव्हा त्या ब्राह्मणोत्तमाने त्याच्याशी वचन उच्चारले।

Verse 44

ब्राह्मण उवाच । वनान्तरे मया दृष्टा बाला कमललोचना । रक्ताम्बरधरा तन्वी रक्तचन्दनचर्चिता

ब्राह्मण म्हणाला—वनाच्या अंतरात मी कमळनेत्री एक बाला पाहिली. ती सडपातळ, लाल वस्त्रे परिधान केलेली व लाल चंदनाने लेपित होती.

Verse 45

रक्तमाल्या सुशोभाढ्या पाशहस्ता मृगेक्षणा । वृक्षारूढावदद्वाक्यं मद्भर्ता प्रेष्यतामिति

लाल माळेने भूषित, अतिशय शोभायुक्त, हातात पाश धारण केलेली व मृगनयना ती वृक्षावर आरूढ होऊन म्हणाली—“माझ्या पतीकडे (हा संदेश) पाठवा.”

Verse 46

कण्व उवाच । कस्मिन्स्थाने तु विप्रेन्द्र विद्यते मृगलोचना । कस्य सा केन कार्येण सर्वमेतद्वदाशु मे

कण्व म्हणाला—हे विप्रश्रेष्ठ! ती मृगनयना कोणत्या स्थानी आहे? ती कोणाची आहे आणि कोणत्या कार्यासाठी येथे आहे? हे सर्व मला त्वरेने सांग.

Verse 47

ब्राह्मण उवाच । सङ्गमादर्धक्रोशे सा उद्यानान्ते हि विद्यते । वचनाद्ब्रह्मणस्यैषा न ज्ञाता पार्थिवेन तु

ब्राह्मण म्हणाला—संगमापासून अर्ध क्रोश अंतरावर ती उद्यानाच्या टोकाशी आहे. ब्रह्मदेवाच्या वचनामुळे ती राजाला ज्ञात होत नाही.

Verse 48

तदा स कण्वभूपालः स्वकं दूतं समादिशत् कण्व उवाच । गच्छ त्वं पृच्छतां तां क्वागता क्वच गमिष्यसि । प्रेषितस्त्वरितो दूतो गतो नारीसमीपतः

तेव्हा राजा कण्वाने आपल्या दूताला आज्ञा केली—“जा, तिला विचार: ‘तू कुठून आलीस आणि कुठे जाणार आहेस?’” पाठवलेला दूत त्वरेने त्या स्त्रीजवळ गेला.

Verse 49

वृक्षस्थां ददृशो बालामुवाच नृपसत्तम । मन्नाथः पृच्छति त्वां तु कासि त्वं क्व गमिष्यसि

वृक्षावर बसलेली ती कन्या पाहून दूत म्हणाला— “हे नृपश्रेष्ठ, माझे स्वामी विचारतात— तू कोण आहेस आणि कुठे जाणार आहेस?”

Verse 50

कन्योवाच । गुरुरात्मवतां शास्ता राजा शास्ता दुरात्मनाम् । इह प्रच्छन्न पापानां शास्ता वैवस्वतो यमः

कन्या म्हणाली— “आत्मसंयमी जनांसाठी गुरुच शास्ता, दुरात्म्यांसाठी राजा शास्ता; पण येथे लपलेल्या पापांचा खरा दंडकर्ता विवस्वानपुत्र यमच आहे।”

Verse 51

ब्रह्महत्या च संजाता मृगरूपधरद्विजात् । मया युक्तोऽपि ते राजा मुक्तस्तीर्थप्रभावतः

“मृगरूप धारण केलेल्या एका द्विजामुळे ब्रह्महत्येचे पाप उत्पन्न झाले; तरीही तुमचा राजा—माझ्याशी जोडला असूनही—या तीर्थप्रभावाने मुक्त झाला आहे।”

Verse 52

अर्धक्रोशान्तरान्मध्ये ब्रह्महत्या न संविशेत् । सोमनाथप्रभावोऽयं वाराणस्याः समः स्मृतः

“अर्धक्रोशाच्या अंतरात ब्रह्महत्या प्रवेश करू शकत नाही. हा सोमनाथाचा प्रभाव असून तो वाराणसीसमान मानला आहे।”

Verse 53

गच्छ त्वं प्रेष्यतां राजा शीघ्रमत्र न संशयः । गतो भृत्यस्ततः शीघ्रं वेपमानः सुविह्वलः

“जा; राजाला लवकर येथे पाठव—यात संशय नाही।” असे ऐकून तो सेवक थरथरत, अत्यंत व्याकुळ होऊन, शीघ्र निघून गेला।

Verse 54

समस्तं कथयामास यद्वृत्तं हि पुरातनम् । तस्य वाक्यादसौ राजा पतितो धरणीतले

जे प्राचीन वृत्तांत घडले होते ते सर्व त्याने सविस्तर सांगितले। त्याचे वचन ऐकताच तो राजा भूमीवर कोसळला।

Verse 55

भृत्य उवाच । कस्मात्त्वं शोचसे नाथ पूर्वोपात्तं शुभाशुभम् । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य राजा वचनमब्रवीत्

भृत्य म्हणाला—“नाथा, पूर्वी प्राप्त झालेले शुभ-अशुभ यासाठी तुम्ही का शोक करता?” हे ऐकून राजा उत्तर देऊ लागला।

Verse 56

प्राणत्यागं करिष्यामि सोमनाथसमीपतः । शीघ्रमानीयतां वह्निरिन्धनानि बहूनि च

“मी सोमनाथाच्या सान्निध्यात प्राणत्याग करीन। लवकर अग्नी आणि पुष्कळ इंधन आणा.”

Verse 57

आनीतं तत्क्षणात्सर्वं भृत्यैस्तद्वशवर्तिभिः । स्नानं कृत्वा शुभे तोये सङ्गमे पापनाशने

त्याच्या आज्ञेत राहणाऱ्या भृत्यांनी क्षणात सर्व आणून दिले। मग पापनाशक संगमाच्या शुभ जलात स्नान करून (तो पुढे गेला).

Verse 58

अर्चितः परया भक्त्या सोमनाथो महीभृता । त्रिःप्रदक्षिणतः कृत्वा ज्वलन्तं जातवेदसम्

राजाने परम भक्तीने सोमनाथाचे पूजन केले। मग ज्वलंत जातवेद (अग्नी)ची तीनदा प्रदक्षिणा केली.

Verse 59

प्रविष्टः कण्वराजासौ हृदि ध्यात्वा जनार्दनम् । पीताम्बरधरं देवं जटामुकुटधारिणम्

कण्वराज अग्नीत प्रविष्ट झाला आणि हृदयात जनार्दनाचे ध्यान करू लागला—पीतांबरधारी, जटामुकुटधारी परमदेवाचे।

Verse 60

श्रिया युक्तं सुपर्णस्थं शङ्खचक्रगदाधरम् । सुरारिसूदनं दध्यौ सुगतिर्मे भवत्विति

त्याने श्रीसहित, गरुडारूढ, शंख-चक्र-गदाधारी, देवशत्रूंचा संहारक विष्णूचे ध्यान केले—“मला सुगती लाभो.”

Verse 61

पपात पुष्पवृष्टिस्तु साधु साधु नृपात्मज । आश्चर्यमतुलं दृष्ट्वा निरीक्ष्य च परस्परम्

हे राजपुत्रा! पुष्पवृष्टी झाली आणि “साधु, साधु” असा जयघोष उठला. ते अतुल आश्चर्य पाहून सर्वांनी एकमेकांकडे विस्मयाने पाहिले.

Verse 62

मृतं तैः पावके भृत्यैर्हृदि ध्यात्वा गदाधरम् । विमानस्थास्ततः सर्वे संजाताः पाण्डुनन्दन

हे पांडुनंदना! तो अग्नीत देहत्याग करून गेला; आणि भृत्यांनीही हृदयात गदाधराचे ध्यान केले. त्यानंतर ते सर्व विमानस्थ झाले.

Verse 63

निष्पापास्ते दिवं याताः सोमनाथप्रभावतः । ब्राह्मणे सङ्गमे तत्र ध्यायमाने वृषध्वजम्

ते निष्पाप होऊन सोमनाथाच्या प्रभावाने स्वर्गास गेले; त्या संगमस्थळी तेथे एक ब्राह्मण वृषध्वज (शिव) याचे ध्यान करीत होता.

Verse 64

श्रीमार्कण्डेय उवाच । सोमनाथप्रभावोऽयं शृणुष्वैकमना विधिम् । अष्टम्यां वा चतुर्दश्यां सर्वकालं रवेर्दिने

श्री मार्कंडेय म्हणाले—हा सोमनाथाचा प्रभाव आहे. एकाग्रचित्ताने विधी ऐक—अष्टमी किंवा चतुर्दशीला, कोणत्याही वेळी, रविवारी.

Verse 65

विशेषाच्छुक्लपक्षे चेत्सूर्यवारेण सप्तमी । उपोष्य यो नरो भक्त्या रात्रौ कुर्वीत जागरम्

विशेषतः शुक्लपक्षात जर रविवारी सप्तमी येईल, तर जो पुरुष भक्तीने उपवास करून रात्री जागरण करील.

Verse 66

पञ्चामृतेन गव्येन स्नापयेत्परमेश्वरम् । श्रीखण्डेन ततो गुण्ठ्य पुष्पधूपादिकं ददेत्

गव्य पंचामृताने परमेश्वरास स्नान घालावे. नंतर श्रीखंड (चंदन) लावून पुष्प, धूप इत्यादी अर्पण करावे.

Verse 67

घृतेन बोधयेद्दीपं नृत्यं गीतं च कारयेत् । सोमवारे तथाष्टम्यां प्रभाते पूजयेद्द्विजान्

तुपाने दीप प्रज्वलित करावा आणि नृत्य-गीत घडवावे. सोमवारी तसेच अष्टमीला सकाळी द्विजांचे पूजन करावे.

Verse 68

जितक्रोधानात्मवतः परनिन्दाविवर्जितान् । सर्वाङ्गरुचिराञ्छस्तान् स्वदारपरिपालकान्

ते क्रोधजयी, आत्मसंयमी व परनिंदा टाळणारे असावेत; शिष्ट, आचरणाने रम्य, आणि आपल्या धर्मपत्नीचे रक्षण करणारे असावेत.

Verse 69

गायत्रीपाठमात्रांश्च विकर्मविरतान् सदा । पुनर्भूवृषलीशूद्री चरेयुर्यस्य मन्दिरे

जे केवळ गायत्रीपाठमात्र करतात, तरीही सदैव निषिद्ध कर्मांपासून विरत राहतात—ज्याच्या घरी पुनर्भू, वृषली व शूद्री स्त्रियाही निर्दोषपणे वावरू शकतात।

Verse 70

दूरतोऽसौ द्विजस्त्याज्य आत्मनः श्रेय इच्छता । हीनाङ्गानतिरिक्ताङ्गान् येषां पूर्वापरं न हि

जो स्वतःचे कल्याण इच्छितो, त्याने अशा ‘द्विजा’ला दूरूनच टाळावे—जे अंगहीन किंवा अतिरिक्त/विकृत अंगांचे असतील, आणि ज्यांना योग्य क्रम व शिष्टाचाराचे भान नसेल।

Verse 71

व्रते श्राद्धे तथा दाने दूरतस्तान् विवर्जयेत् । आयसी तरुणी तुल्या द्विजाः स्वाध्यायवर्जिताः

व्रत, श्राद्ध तसेच दानकर्मात अशांना दूर ठेवावे। वेदस्वाध्यायवर्जित द्विज लोखंडी तरुणीसारखे—दिसायला रम्य, पण फलहीन।

Verse 72

आत्मानं सह याज्येन पातयन्ति न संशयः । शाल्मलीनावतुल्याः स्युः षट्कर्मनिरता द्विजाः

ते स्वतःसह यजमानालाही अधःपात करतात—यात संशय नाही। जे द्विज केवळ षट्कर्मात रत असतात, ते शाल्मलीच्या कापसासारखे—फुगलेले, पण वजनहीन।

Verse 73

दातारं च तथात्मानं तारयन्ति तरन्ति च । श्राद्धं सोमेश्वरे पार्थ यः कुर्याद्गतमत्सरः

ते दात्यालाही आणि स्वतःलाही तारतात व भवसागर पार करतात। हे पार्थ, जो मत्सर त्यागून सोमेश्वर येथे श्राद्ध करतो, तो हे तारक पुण्य प्राप्त करतो।

Verse 74

प्रेतास्तस्य हि सुप्रीता यावदाभूतसम्प्लवम् । अन्नं वस्त्रं हिरण्यं च यो दद्यादग्रजन्मने

त्याचे पितर प्रलयापर्यंत अत्यंत तृप्त राहतात। जो अग्रजन्मा ब्राह्मणास अन्न, वस्त्र व सुवर्ण दान करतो, तो त्यांना ही चिरस्थायी तृप्ती प्राप्त करून देतो।

Verse 75

स याति शाङ्करे लोक इति मे सत्यभाषितम् । हयं यो यच्छते तत्र सम्पूर्णं तरुणं सितम्

तो शाङ्कर लोकास जातो—हे माझे सत्य वचन आहे। आणि जो तेथे पूर्ण, तरुण, शुभ्र अश्व दान करतो, तोही तेच श्रेष्ठ फळ प्राप्त करतो।

Verse 76

रक्तं वा पीतवर्णं वा सर्वलक्षणसंयुतम् । कुङ्कुमेन विलिप्ताङ्गावग्रजन्महयावपि

दानाचा अश्व लाल किंवा पिवळ्या वर्णाचा, सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त असावा। तसेच अग्रजन्मा ब्राह्मण व अश्व—दोघांच्याही अंगांना कुंकुमाचा लेप करावा।

Verse 77

स्रग्दामभूषितौ कार्यौ सितवस्त्रावगुण्ठितौ । अङ्घ्रिः प्रदीयतां स्कन्धे मदीये हयमारुह

त्यांना पुष्पमाला व पुष्पदामांनी अलंकृत करावे आणि शुभ्र वस्त्रांनी आच्छादित करावे। माझ्या खांद्यावर पाऊल ठेवून अश्वावर आरूढ हो.

Verse 78

आरूढे ब्राह्मणे ब्रूयाद्भास्करः प्रीयतामिति । स याति शांकरं लोकं सर्वपापविवर्जितः

ब्राह्मण आरूढ झाल्यावर म्हणावे—‘भास्कर प्रसन्न होवो।’ तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन शाङ्कर लोकास प्राप्त होतो।

Verse 79

उपरागे तु सोमस्य तीर्थं गत्वा जितेन्द्रियः । सत्यलोकाच्च्युतश्चापि राजा भवति धार्मिकः

चंद्रग्रहणकाळी तीर्थास जाऊन इंद्रिये जिंकणारा, सत्यलोकातून च्युत झाला तरी धर्मनिष्ठ राजा होतो।

Verse 80

तस्य वासः सदा राजन्न नश्यति कदाचन । दीर्घायुर्जायते पुत्रो भार्या च वशवर्तिनी

हे राजन्, त्याचे निवासस्थान कधीही नष्ट होत नाही; त्याला दीर्घायुषी पुत्र होतो आणि पत्नीही आज्ञाधारक व पतिव्रता होते।

Verse 81

जीवेद्वर्षशतं साग्रं सर्वदुःखविवर्जितः । सोपवासो जितक्रोधो धेनुं दद्याद्द्विजन्मने

तो सर्व दुःखांपासून मुक्त होऊन पूर्ण शंभर वर्षे जगतो। उपवास करून व क्रोध जिंकून, द्विजास (ब्राह्मणास) धेनूदान करावे।

Verse 82

सवत्सां क्षीरसंयुक्तां श्वेतवस्त्रावलोकिताम् । शबलां पीतवर्णां च धूम्रां वा नीलकर्बुराम्

वासरासह, दूध देणारी व श्वेत वस्त्राने आच्छादित—शबल, पीतवर्णी, धूम्रवर्णी किंवा नीलकर्बुरा—अशी गाय दान करावी।

Verse 83

कपिलां वा सवत्सां च घण्टाभरणभूषिताम् । रूप्यखुरां कांस्यदोहां स्वर्णशृङ्गीं नरेश्वर

किंवा, हे नरेश्वर, वासरासह कपिला गाय—घंटा व अलंकारांनी भूषित, रौप्यमढित खुरांची, कांस्य दोहनपात्रासह, आणि सुवर्णमंडित शिंगांची—दान करावी।

Verse 84

श्वेतया वर्धते वंशो रक्ता सौभाग्यवर्धिनी । शबला पीतवर्णा च दुःखघ्न्यौ संप्रकीर्तिते

श्वेत गायीचे दान केल्याने वंश वाढतो; लाल गायीने सौभाग्य वृद्धिंगत होते. चित्री (शबला) व पिवळ्या वर्णाची गाय—या दोन्ही दुःखनाशिनी म्हणून सांगितल्या आहेत.

Verse 85

। अध्याय

अध्याय समाप्त.

Verse 86

पक्षान्तेऽथ व्यतीपाते वै धृतौ रविसंक्रमे । दिनक्षये गजच्छायां ग्रहणे भास्करस्य च

पक्षाच्या शेवटी, व्यतीपात योगी, धृति योगी, रविसंक्रमणी, दिवसाच्या क्षयी, ‘गजच्छाया’ काळी तसेच सूर्यग्रहणातही—हे काळ तीर्थकर्मांस विशेष फलदायी आहेत.

Verse 87

ये व्रजन्ति महात्मानः सङ्गमे सुरदुर्लभे । मृदावगुण्ठयित्वा तु चात्मानं सङ्गमे विशेत्

जे महात्मे देवदुर्लभ अशा संगमास जातात, त्यांनी मातीने आपले शरीर आच्छादून (विनय व शुद्धीने) मग संगमात प्रवेश करावा.

Verse 88

हृदयान्तर्जले जाप्या प्राणायामोऽथवा नृप । गायत्री वैष्णवी चैव सौरी शैवी यदृच्छया । तेऽपि पापैः प्रमुच्यन्त इत्येवं शङ्करोऽब्रवीत्

हे नृपा! हृदयातील ‘अंतर्जल’ घेऊन केलेला जप असो वा प्राणायाम; तसेच गायत्री—वैष्णवी, सौरी किंवा शैवी—जर श्रद्धेने सहजभावे केली, तर असे लोकही पापांतून मुक्त होतात. असे शंकर म्हणाले.

Verse 89

जगतीं सोमनाथस्य यस्तु कुर्यात्प्रदक्षिणाम् । प्रदक्षिणीकृता तेन सप्तद्वीपा वसुंधरा

जो सोमनाथाच्या पवित्र जगतीची प्रदक्षिणा करतो, त्याने जणू सप्तद्वीपांसह संपूर्ण वसुंधरेची प्रदक्षिणा केल्यासारखे होते।

Verse 90

ब्रह्महत्या सुरापानं गुरुदारनिषेवणम् । भ्रूणहा स्वर्णहर्ता च मुच्यन्ते नात्र संशयः

ब्रह्महत्या, सुरापान, गुरुपत्नीसेवन, भ्रूणहत्या आणि सुवर्णहरण—या पापांनी ग्रस्तही येथे मुक्त होतात; यात संशय नाही।

Verse 91

तीर्थाख्यानमिदं पुण्यं यः शृणोति जितेन्द्रियः । व्याधितो मुच्यते रोगी चारोगी सुखमाप्नुयात्

जो जितेंद्रिय होऊन हे पुण्य तीर्थाख्यान ऐकतो, तो रोगी असेल तर रोगातून मुक्त होतो; आणि निरोग असेल तर सुख प्राप्त करतो।

Verse 92

यत्ते संदह्यते चेतः शृणु तन्मे युधिष्ठिर । नैकापि नृप लोकेऽस्मिन् भ्रूणहत्या सुदुस्त्यजा

हे युधिष्ठिर! जे तुझे अंतःकरण जाळते, ते माझ्याकडून ऐक। हे नृप! या लोकी भ्रूणहत्येसारखे सोडणे कठीण असे पाप दुसरे नाही।

Verse 93

किमु षड्विंशतिं पार्थ प्राप याः क्षणदाकरः । सोऽपि तीर्थमिदं प्राप्य तपस्तप्त्वा सुदुश्चरम्

हे पार्थ! क्षणदाकराने जे सव्वीस (दोष/पाप) प्राप्त केले, त्याचे काय सांगावे? तोही हे तीर्थ प्राप्त करून अत्यंत दुश्चर तप करून शुद्ध झाला।

Verse 94

विमुक्तः सर्वपापेभ्यः शीतरश्मिरभूत्सुखी । श्रूयते नृप पौराणी गाथा गीता महर्षिभिः

सर्व पापांतून मुक्त होऊन शीतकिरणांचा सोम (चंद्र) सुखी झाला. हे नृपा, महर्षींनी गायिलेली ही प्राचीन पौराणिक गाथा ऐकू येते.

Verse 95

लिङ्गं प्रतिष्ठितं ह्येकं दशभ्रूणहनं भवेत् । अतो लिङ्गत्रयं सोमः स्थापयामास भारत

खरोखरच एक प्रतिष्ठित लिंग दहा भ्रूणहत्येच्या प्रायश्चित्तासमान फल देतो. म्हणून, हे भारत, सोमाने तीन लिंगांची स्थापना केली.

Verse 96

रेवौरिसंगमे ह्याद्यं द्वितीयं भृगुकच्छके । ततः सिद्धिं परां प्राप्य प्रभासे तु तृतीयकम्

पहिले (कर्म/व्रत) रेवा व समुद्र यांच्या संगमावर; दुसरे भृगुकच्छ येथे. त्यानंतर परम सिद्धी प्राप्त करून तिसरे प्रभास येथे आहे.

Verse 97

इति ते कथितं सर्वं तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् । धर्म्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं संशुद्धिकृन्नृणाम्

अशा रीतीने तुला या तीर्थाचे सर्व उत्तम माहात्म्य सांगितले—जे धर्म, यश, आयुष्य, स्वर्ग आणि मनुष्यांची अंतःशुद्धी करणारे आहे.

Verse 98

पुत्रार्थी लभते पुत्रान्निष्कामः स्वर्गमाप्नुयात् । मुच्यते सर्वपापेभ्यस्तीर्थं कृत्वा परं नृप

पुत्राची इच्छा असणारा पुत्र प्राप्त करतो; निष्काम पुरुष स्वर्ग प्राप्त करतो. आणि हे नृपा, हे परम तीर्थ करून मनुष्य सर्व पापांतून मुक्त होतो.

Verse 99

एतत्ते सर्वमाख्यातं सोमनाथस्य यत्फलम् । श्रुत्वा पुत्रमवाप्नोति स्नात्वा चाष्टौ न संशयः

सोमनाथाचे जे फळ आहे ते सर्व तुला सांगितले. हे ऐकून पुत्रप्राप्ती होते आणि तेथे स्नान केल्याने अष्टगुण पुण्य मिळते—यात संशय नाही.