Adhyaya 194

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । तच्छ्रुत्वानान्तदेवेन विश्वरूपमुदाहृतम् । देवराजस्तथा देवाः परं विस्मयमागताः

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—अनंतदेवाने विश्वरूपाचे वर्णन केलेले ऐकून देवराज इंद्र व इतर देव परम विस्मयास प्राप्त झाले।

Verse 2

दृष्ट्वा चाप्सरसं पुण्यामुर्वशीं कमलाननाम् । संत्रस्तो विस्मितश्चाभूदिन्द्रो राजश्रिया वृतः

कमलमुखी पुण्य अप्सरा उर्वशीला पाहून इंद्र—राजवैभवाने वेढलेला असूनही—भयाने व्याकुळ झाला आणि विस्मयाने भरून गेला।

Verse 3

न किंचिदुत्तरं वाक्यमुक्तवाञ्जोषमास्थितः । इति वृत्तान्तभूतं हि नारायणविचेष्टितम्

त्याने उत्तरार्थ एकही शब्द उच्चारला नाही; तो मौनच राहिला। हे सर्व खरेच नारायणाच्या दिव्य लीलेचेच वृत्तान्तरूप वर्णन होते।

Verse 4

भृगोः खात्यां समुत्पन्ना लक्ष्मीः श्रुत्वा तु वै नृप । वैश्वरूपं परं रूपं विस्मिताचिन्तयत्तदा

हे नृपा! भृगूच्या कन्या ख्यातीपासून उत्पन्न झालेल्या लक्ष्मीने त्या परम वैश्वरूपाचे वृत्त ऐकून विस्मित होऊन तेव्हा गहन चिंतन केले।

Verse 5

केनोपायेन स स्यान्मे भर्ता नारायणः प्रभुः । व्रतेन तपसा वापि दानेन नियमेन च

‘कोणत्या उपायाने ते प्रभु नारायण माझे पती होतील—व्रताने, तपाने, दानाने, की नियमपालनाने?’

Verse 6

वृद्धानां सेवनेनाथ देवताराधनेन वा । इति चिन्तापरां कन्यां सती ज्ञात्वा युधिष्ठिर

‘किंवा वृद्धांची सेवा करून, अथवा देवतांची आराधना करून?’—हे युधिष्ठिरा, अशा चिंतेत मग्न असलेल्या त्या कन्येला सतीने ओळखले.

Verse 7

प्राह प्राप्तो मया भर्ता शङ्करस्तपसा किल । प्रजापतिश्च गायत्र्या ह्यन्याभिरभिवाञ्छिताः

ती म्हणाली—खरोखर मी तपस्येने शंकराला पती म्हणून प्राप्त केले; आणि गायत्रीने प्रजापतीची प्राप्ती होते—तसेच इतर साधनांनी इतर अभिलषित फल मिळतात।

Verse 8

तपसैव हि ते प्राप्यस्तस्मात्तच्चर सुव्रते । तपस्त्वं हि महच्चोग्रं सर्ववाञ्छितदायकम्

तो केवळ तपस्येनेच प्राप्त होतो; म्हणून, हे सुव्रते, तेच आचर. तप हे महान व उग्र असून सर्व अभिलषित देणारे आहे।

Verse 9

मार्कण्डेय उवाच । सागरान्तं समासाद्य लक्ष्मीः परपुरंजय । चचार विपुलं कालं तपः परमदुश्चरम्

मार्कण्डेय म्हणाले—हे परपुरंजय! समुद्राच्या टोकास जाऊन लक्ष्मीने फार काळ अत्यंत दुश्चर असे तप आचरले।

Verse 10

स्थाणुवत्संस्थिता साभूद्दिव्यं वर्षसहस्रकम् । तत इन्द्रादयो देवाः शङ्खचक्रगदाधराः

ती एक हजार दिव्य वर्षे स्तंभासारखी अचल उभी राहिली. मग शंख-चक्र-गदा धारण करणारे इंद्रादी देव (तेथे) आले।

Verse 11

भूत्वा जग्मुस्तदर्थं ते सा तु पृष्टवती सुरान् । विश्वरूपं वैष्णवं यत्तद्दर्शयत माचिरम्

ते त्या हेतूने (तो रूप धारण करून) तेथे गेले. पण तिने देवांना विचारले—“विलंब नको; ते वैष्णव विश्वरूप मला दाखवा.”

Verse 12

विलक्षा व्रीडिता देवा गत्वा नारायणं तदा । अब्रुवन् वैश्वरूपं नो शक्ता दर्शयितुं वयम्

गोंधळलेले व लज्जित देव तेव्हा नारायणाकडे गेले व म्हणाले— “आम्ही वैश्वरूप दाखविण्यास समर्थ नाही.”

Verse 13

ततो यथेष्टं ते जग्मुः स च विष्णुरचिन्तयत् । उग्ररूपा स्थिता देवी देहं दहति भार्गवी

मग ते आपल्या इच्छेप्रमाणे निघून गेले. आणि विष्णूंनी विचार केला— “उग्ररूपाने उभी असलेली देवी भार्गवी तपाच्या तेजाने आपलाच देह दग्ध करीत आहे.”

Verse 14

तां तस्मात्तत्र गत्वाहं वरं दत्त्वा तु वाञ्छितम् । पुनस्तपः करिष्यामि दर्शयिष्यामि वा पुनः । वैष्णवं विश्वरूपं यद्दुर्दश्यं देवदानवैः

म्हणून मी तिथे जाऊन तिला इच्छित वर देईन. मग पुन्हा तप करीन आणि वैष्णव विश्वरूप पुन्हा दाखवीन— जे देव-दानवांनाही दुर्दर्श्य आहे.

Verse 15

मार्कण्डेय उवाच । ततो गत्वा हृषीकेशः सागरान्तस्थितां श्रियम् । प्राह तुष्टोऽस्मि ते देवि वरं वृणु यथेप्सितम्

मार्कण्डेय म्हणाले— मग हृषीकेश समुद्रकाठी स्थित श्रीदेवीकडे गेले आणि प्रसन्न होऊन म्हणाले— “देवि, मी तुझ्यावर संतुष्ट आहे; तुला हवा तसा वर माग.”

Verse 16

श्रीरुवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव प्रपन्नाया जनार्दन । तदा दर्शय यद्दृष्टमप्सरोभिस्तवानघ

श्री म्हणाली— “हे देव, हे जनार्दन! शरण आलेल्या माझ्यावर तू प्रसन्न असशील, तर हे निष्पाप, अप्सरांनी जे रूप पाहिले ते मला दाखव.”

Verse 17

विश्वरूपमनन्तं च भूतभावन केशव । गन्धमादनमासाद्य कृतं यच्च तपस्त्वया

हे केशवा, भूतभावना! मला तुझे विश्वरूप व अनंत रूप दाखव—गंधमादनास जाऊन तू जे तप केलेस, त्यासंबंधी तो दिव्य दर्शन।

Verse 18

तद्वदस्व विभो विष्णो न मिथ्या यदि केशव । श्रद्दधामि न चैवाहं रूपस्यास्य कथंचन

म्हणून, हे सर्वव्यापी विष्णो, हे केशवा—हे खोटे नसेल तर मला सांग. माझी श्रद्धा आहे; पण या रूपाचे खरे स्वरूप मला कसेही उमगत नाही.

Verse 19

बहुभिर्यक्षरक्षोभिर्मायाचारिप्रचारिभिः । छन्दिता मम जानद्भिर्भावमन्तर्गतं हरौ

अनेक यक्ष-राक्षसांनी—मायाचारी भटकत व फसवणूक पसरवत—मला फसवले; तरीही त्यांना माहीत होते की माझा अंतःस्थ भाव हरितच स्थिर आहे.

Verse 20

भूत्वा विष्णुस्वरूपास्ते चक्रिणश्च चतुर्भुजाः । सुव्रीडिता गताः सर्वे विश्वरूपो सहायतः

ते विष्णुसमान रूप धारण करून—चक्रधारी, चतुर्भुज होऊन—अतिशय लज्जित होऊन सर्व निघून गेले; आणि विश्वरूप प्रभू सहाय्यक-रक्षक म्हणून उभे राहिले.

Verse 21

मार्कण्डेय उवाच । नारायणोऽथ भगवाञ्छङ्खचक्रगदाभृतम् । तया तथोक्तस्तद्रूपं मुक्त्वा वै सुरपूजितम्

मार्कण्डेय म्हणाले—तेव्हा शंख-चक्र-गदा धारण करणारे भगवान नारायण, तिच्या त्या वचनाने तसे संबोधित होताच, देवपूजित ते रूप सोडून दिले.

Verse 22

रूपं परं यथोक्तं वै विश्वरूपमदर्शयत् । दर्शयित्वा वचः प्राह पञ्चरात्रविधानतः

त्यांनी सांगितल्याप्रमाणे परम रूप—विश्व-रूप—दर्शनास आणले. ते दाखवून मग पाञ्चरात्र-विधानानुसार वचन उच्चारले.

Verse 23

योऽर्चयिष्यति मां नित्यं स पूज्यः स च पूजितः । धनधान्यसमायुक्तः सर्वभोगसमन्वितः

जो मला नित्य अर्चन करतो तोच पूज्य होतो आणि पूजिला जातो. तो धन-धान्याने समृद्ध होऊन सर्व योग्य भोगांनी युक्त होतो.

Verse 24

मूलं हि सर्वधर्माणां ब्रह्मचर्यं परं तपः । तेनाहं तत्र स्थास्यामि मूलश्रीपतिसंज्ञितः

ब्रह्मचर्य हे सर्व धर्मांचे मूळ आहे; तेच परम तप आहे. म्हणून मी तेथे ‘मूलश्रीपति’ या नावाने प्रसिद्ध होऊन वास करीन.

Verse 25

मूलश्रीः प्रोच्यते ब्राह्मी ब्रह्मचर्यस्वरूपिणी । सर्वयोगमयी पुण्या सर्वपापहरी शुभा

‘मूलश्री’ हिला ‘ब्राह्मी’ असे म्हणतात—ती ब्रह्मचर्यस्वरूपिणी आहे. ती सर्वयोगमयी, पुण्य, शुभ आणि सर्व पापांचा नाश करणारी आहे.

Verse 26

पतिस्तस्याः प्रभुरहं वरदः प्राणिनां प्रिये । रेवाजले नरः स्नात्वा योऽर्चयेन्मां यतव्रतः

हे प्रिये! मी तिचा पति व प्रभू आहे, प्राण्यांना वर देणारा. जो पुरुष रेवा-जळात स्नान करून संयमित व्रताने माझे पूजन करील—

Verse 27

मूलश्रीपतिनामानं वाञ्छिते प्राप्नुयात्फलम् । दानानि तत्र यो दद्यान्महादानानि च प्रिये

‘मूलश्रीपति’ या नामाने इच्छित फळ प्राप्त होते. आणि जो तेथे दान देतो, हे प्रिये, तो महादानही करतो.

Verse 28

सहस्रगुणितं पुण्यमन्यस्थानादवाप्यते । दृष्टं त्वया तत्र देशे सम्यक्चैवावधारितम् । तदर्चित्वा परान् कामानाप्स्यसि त्वं न संशयः

इतर ठिकाणच्या पुण्यापेक्षा तेथे मिळणारे पुण्य सहस्रगुण होते. तू तो देश पाहिलास आणि नीट समजून घेतलास. तेथे त्याची पूजा केल्यास तू परम अभिलाषा प्राप्त करशील—संशय नाही.

Verse 29

वरं वृणीष्व देवेशि वाञ्छितं दुर्लभं सुरैः । दुर्गसंसारकान्तारपतितैः परमेश्वरि

हे देवेशी, देवांनाही दुर्लभ असा इच्छित वर माग. हे परमेश्वरी, दुर्गम संसाररूपी कान्तारात पडलेल्यांसाठी (तारक कृपा दे).

Verse 30

श्रीरुवाच । नारायण जगद्धातर्नारायण जगत्पते । नारायण परब्रह्म नारायणपरायण

श्री म्हणाली—हे नारायण, जगाचा धाता; हे नारायण, जगाचा स्वामी; हे नारायण, परब्रह्म—मी नारायणालाच परम आश्रय मानते.

Verse 31

प्रसीद पाहि मां भक्त्या सम्यक्सर्गे नियोजय । प्रियो ह्यसि प्रियाहं ते यथा स्यां तत्तथा कुरु

प्रसन्न व्हा; भक्तीने माझे रक्षण कर आणि सृष्टीच्या व्यवस्थेत मला यथायोग्य नेम. तू मला प्रिय आहेस आणि मी तुला प्रिया आहे—म्हणून जशी मी असावी तशीच कर.

Verse 32

गृहं धर्मार्थकामानां कारणं देव संमतम् । तदास्थायाश्रमं पुण्यं मां श्रेयसि नियोजय

हे देव! गृहस्थाश्रम हा धर्म, अर्थ व काम यांचा कारणभूत—देवसंमत—आहे. म्हणून तो पुण्य आश्रम स्थापन करून मला परम श्रेयाच्या मार्गी नियोजित करा.

Verse 33

नारायण उवाच । नारायणगिरा देवि विज्ञप्तोऽस्मि यतस्त्वया । नारायणगिरिर्नाम तेन मेऽत्र भविष्यति

नारायण म्हणाले—हे देवी! तू ‘नारायण’ या नामोच्चारयुक्त वाणीने मला विनविले आहेस. म्हणून येथे माझ्या नावाने ‘नारायणगिरी’ नावाचा पवित्र पर्वत होईल.

Verse 34

नारायणस्मृतौ याति दुरितं जन्मकोटिजम् । यस्माद्गिरति तस्माच्च गिरिरित्येव शब्दितम्

नारायणस्मरणाने कोट्यवधी जन्मांचे साचलेले पाप नष्ट होते. आणि कारण हा (पर्वत) ते दुरित ‘गिरति’—म्हणजे गिळून टाकतो—म्हणून त्याला ‘गिरी’ म्हणतात.

Verse 35

तस्मात्सर्वाश्रयो देवि गिरिः पर्वतराङ्भवेत् । सुरासुरमनुष्याणां यथाहमपि चाश्रयः

म्हणून, हे देवी! हा गिरी सर्वांचा आश्रय होऊन पर्वतांमध्ये श्रेष्ठ ठरेल—जसा मीही देव, असुर व मनुष्यांचा आश्रय आहे.

Verse 36

य एतत्पूजयिष्यन्ति मण्डलस्थं परं मम । नारायणगिरिर्नाम देवरूपं शुभेक्षणे

हे शुभलोचने! जे या पवित्र मण्डलात स्थित माझ्या परम रूपाची पूजा करतील, ते ‘नारायणगिरी’ नावाच्या या देवस्वरूप तीर्थाचेच पूजन करतील.

Verse 37

ते दिव्यज्ञानसम्पन्ना दिव्यदेहविचेष्टिताः । दिव्यं लोकमवाप्स्यन्ति दिव्यभोगसमन्विताः

ते दिव्य ज्ञानाने संपन्न व दिव्य देहाच्या शक्तींनी युक्त होऊन, दिव्य भोगांसह दिव्य लोकास प्राप्त होतील।

Verse 38

मार्कण्डेय उवाच । तयोरेवं संवदतोर्देवा इन्द्रपुरोगमाः । समागता वनोद्देशं सागरान्ते महर्षयः

मार्कण्डेय म्हणाले—ते दोघे असे बोलत असता, इंद्राच्या नेतृत्वाखाली देवगण, हे महर्षींनो, सागरकाठीच्या वनप्रदेशात येऊन पोहोचले।

Verse 39

ततो भृगुं देवराजो नारायणविचिन्तितम् । वव्रे ज्ञात्वा तु तत्कन्यां धर्मात्मा स ददौ च ताम्

मग देवांचा राजा इंद्राने नारायणाने मनोनीत केलेल्या भृगूंना वर म्हणून निवडले। हे जाणून त्या धर्मात्म्याने आपली कन्या त्यांना विवाहार्थ दिली।

Verse 40

धर्मोऽपि विधिवद्वत्स विवाहं समकारयत् । देवदेवस्य राजर्षे देवतार्थे समाहितः

आणि धर्मानेही, हे वत्सा, विधिपूर्वक विवाह घडवून आणला—हे राजर्षे—देवतांच्या हेतूस व देवदेवाच्या कार्यास मन एकाग्र करून।

Verse 41

युधिष्ठिर उवाच । धर्मो विवाहमकरोद्विधिवद्यत्त्वयोदितम् । को विधिस्तत्र का दत्ता दक्षिणा भृगुणापि च

युधिष्ठिर म्हणाले—तुम्ही सांगितले की धर्माने विधिपूर्वक विवाह केला. तेथील विधी कोणती होती, आणि भृगूंनी कोणती दक्षिणा दिली?

Verse 42

विवाहयज्ञे समभूत्स्रुक्स्रुवग्रहणे च कः । ऋत्विजः के सदस्याश्च तस्यासन् द्विजसत्तम

त्या विवाहयज्ञात स्रुक्-स्रुव ग्रहणाचे कार्य कोण करीत होता? तेथील ऋत्विज कोण होते आणि विद्वान् सदस्य कोण होते, हे द्विजश्रेष्ठ?

Verse 43

किं तस्यावभृथं त्वासीत्तत्सर्वं वद विस्तरात् । त्वद्वाक्यामृतपानेन तृप्तिर्मम न विद्यते

त्या यज्ञाचे अवभृथ-स्नान कसे होते? ते सर्व विस्ताराने सांगा. तुमच्या वचनामृताचे पान करूनही माझी तृप्ती होत नाही.

Verse 44

मार्कण्डेय उवाच । नारायणविवाहस्य यज्ञस्य च युधिष्ठिर । तपसस्तस्य देवस्य सम्यगाचरणस्य च

मार्कण्डेय म्हणाले—हे युधिष्ठिर! नारायणाच्या विवाहाविषयी व त्या यज्ञाविषयी, तसेच त्या दिव्य पुरुषाच्या तपश्चर्येविषयी व सम्यक् आचरणाविषयी (ऐक).

Verse 45

वक्तुं समर्थो न गुणान्ब्रह्मापि परमेश्वरः । तथाप्युद्देशतो वच्मि शृणु भूत्वा समाहितः

त्याचे गुण पूर्णपणे सांगण्यास परमेश्वर ब्रह्मादेखील समर्थ नाहीत. तरीही मी संक्षेपाने निर्देशरूपे सांगतो; एकाग्रचित्त होऊन ऐक.

Verse 46

ब्रह्मा सप्तर्षयस्तत्र स्रुक्स्रुवग्रहणे रताः । अग्नीञ्जुहुविरे राजन्वेदिर्धात्री ससागरा

तेथे ब्रह्मा आणि सप्तर्षी स्रुक्-स्रुव ग्रहणात रत होते. हे राजन्! त्यांनी अग्नींत आहुती अर्पिली; समुद्रांसह पृथ्वीच वेदी झाली.

Verse 47

ददुः समुद्रा रत्नानि ब्रह्मर्षिभ्यो नृपोत्तम । धनदोऽपि ददौ वित्तं सर्वब्राह्मणवाञ्छितम्

हे नृपोत्तम! समुद्रांनी ब्रह्मर्षींना रत्ने दिली; आणि धनद कुबेरानेही सर्व ब्राह्मणांना अभिष्ट असे धन प्रदान केले।

Verse 48

विश्वकर्माऽपि देवानां ब्रह्मर्षीणां परंतप । वेश्मानि सुविचित्राणि सर्वरत्नमयानि च

हे परंतप! विश्वकर्म्याने देव आणि ब्रह्मर्षींसाठी अत्यंत विचित्र, सर्वरत्नमय अशी वेश्मेही निर्माण केली।

Verse 49

कृत्वा प्रदर्शयामास देवेन्द्राय यशस्विने । शतक्रतुस्ततो विप्रान्कापिष्ठलपुरोगमान्

असे करून त्याने यशस्वी देवेन्द्र इंद्राला ते दाखविले; मग शतक्रतु इंद्राने कापिष्ठलाच्या नेतृत्वाखालील विप्रांना ते दर्शविले।

Verse 50

शौनकादींश्च पप्रच्छ बष्कलाञ्छागलानपि । आत्रेयानपि राजेन्द्र वृणुध्वमभिवाञ्छितम्

हे राजेंद्र! त्याने शौनकादी, बष्कल, छागल आणि आत्रेय यांना विचारले—“जे अभिवांछित असेल ते निवडा।”

Verse 51

दृष्ट्वा ते चित्ररत्नानि प्राहुः सर्वेश्वरेश्वरम् । देवानां च ऋषीणां च सङ्गमोऽयं सुपुण्यकृत्

ती चित्ररत्ने पाहून ते सर्वेश्वरेश्वरास म्हणाले—“देव आणि ऋषी यांचा हा संगम अत्यंत पुण्यकारक आहे।”

Verse 52

अस्मिन्पुण्ये सुरेशान वस्तुं वाञ्छामहे सदा । शतक्रतुः प्राह पुनर्वासो वात्र भविष्यति । सत्यधर्मरता यूयं यावत्कालं भविष्यथ

हे सुरेश्वर! या पुण्यस्थानी आम्हांस सदैव वास करावासा वाटतो. शतक्रतू पुन्हा म्हणाला—जोपर्यंत तुम्ही सत्य व धर्मनिष्ठ राहाल, तोपर्यंत येथे तुमचा पुनःपुन्हा निवास होईल.

Verse 53

मार्कण्डेय उवाच । पृष्टं यद्राजशार्दूल के मखे होत्रिणोऽभवन् । तत्प्रोच्यमानमधुना शृणु भूत्वा समाहितः

मार्कण्डेय म्हणाले—हे राजशार्दूल! त्या यज्ञात कोण होत्री ऋत्विज होते, असे तू विचारलेस. आता ते मी सांगतो; चित्त एकाग्र करून ऐक.

Verse 54

सनत्कुमारप्रमुखाः सदस्यास्तस्य चाभवन् । औद्गात्रमत्र्यङ्गिरसौ मरीचिश्च चकार ह

त्या यज्ञसभेत सनत्कुमारप्रमुख सदस्य होते. उद्गाता कर्म अत्रि व अङ्गिरस यांनी केले, आणि मरीचिनेही ते केले.

Verse 55

हौत्रं धर्मवसिष्ठौ च ब्रह्मत्वं सनको मुनिः । षट्त्रिंशद्ग्रामसाहस्रं प्रादात्तेभ्यः शतक्रतुः

होत्रकर्म धर्म व वसिष्ठ यांनी केले, आणि ब्रह्मत्वाचा पद मुनि सनक यांनी धारण केला. शतक्रतूने त्यांना छत्तीस हजार गावे दान दिली.

Verse 56

लक्ष्मीर्भर्त्रा च संयुक्ताभवत्तत्कृतवान्प्रभुः । ब्रह्मणो जुह्वतो वह्निं यावद्देशस्थितैः सुरैः

त्या कर्माने प्रभूंनी ही सिद्धी घडविली—लक्ष्मी आपल्या भर्त्यासह संयुक्त झाली. आणि ब्रह्मा आहुती देत असता, देशोदेशी स्थित देवांनी त्या पावन अग्नीचे साक्षीपण केले.

Verse 57

दृष्टं ललाटं देशोऽसौ ललाट इति संज्ञितः । स देशः श्रीपतेः क्षेत्रपुण्यं देवर्षिसेवितम्

तो प्रदेश ललाटासारखा दिसला म्हणून त्यास ‘ललाट’ अशी संज्ञा मिळाली। ती भूमी श्रीपतीचे पुण्यक्षेत्र असून देव-ऋषींनी सेविलेली आहे।

Verse 58

सर्वाश्चर्यमयं दिव्यं दिव्यसिद्धिसमन्वितम् । ब्राह्मणानां ततः पङ्क्तिं निवेशयितुमुद्यता

तेथे सर्व काही आश्चर्यमय, दिव्य आणि दिव्य सिद्धींनी युक्त होते। मग ब्राह्मणांना पंक्तीत बसविण्यास ते उद्यत झाले।

Verse 59

लक्ष्मीः श्रीपतिनामानमाह देवं वचस्तदा श्रीरुवाच । य एते ब्राह्मणाः शिष्या भृग्वादीनां यतव्रताः

तेव्हा लक्ष्मीने श्रीपती नामक देवास संबोधून म्हटले—“हे ब्राह्मण भृगु आदी ऋषींचे शिष्य असून संयमित व्रतांनी युक्त आहेत।”

Verse 60

तान्निवेशयितुमिच्छामि त्वत्प्रसादादधोक्षज । मरीच्यादयः सुरेन्द्रेण स्थापिता गरुडध्वज

हे अधोक्षज! तुझ्या कृपेने मी त्यांना येथे स्थापन करू इच्छिते। हे गरुडध्वज! मरीची आदी ऋषी सुरेंद्राने त्यांच्या स्थानांवर स्थापिले होते।

Verse 61

नैष्ठिकव्रतिनो विप्रा बहवोऽत्र यतव्रताः । प्राजापत्ये व्रते ब्राह्मे केचिदत्र व्यवस्थिताः । तानहं स्थापयिष्यामि त्वत्प्रसादादधोक्षज

येथे अनेक विप्र नैष्ठिक व्रतधारी व संयमी आहेत। काही प्राजापत्य व्रतात, काही ब्राह्म-व्रतात स्थित आहेत। हे अधोक्षज! तुझ्या कृपेने मी त्यांना यथोचित येथे स्थापन करीन।

Verse 62

मार्कण्डेय उवाच । ततः कौतूहलधरो भगवान्वृषभध्वजः । पप्रच्छ व्रतिनः सर्वान्वृत्तिभेदे व्यवस्थितान्

मार्कण्डेय म्हणाले—त्यानंतर कुतूहलाने परिपूर्ण भगवान वृषभध्वजांनी विविध वृत्ती व आचारांत स्थित असलेल्या सर्व व्रतधारी जनांना प्रश्न विचारला।

Verse 63

नारदोऽपि महादेवमुपेत्य च सतीपतिम् । प्राह कृष्णाजिनधरो नैष्ठिका ब्राह्मणा ह्यमी

नारदही सतीपती महादेवांकडे जाऊन, कृष्णाजिन धारण करून म्हणाले—“हे ब्राह्मण निःसंशय नैष्ठिक आहेत, आजीवन व्रतात दृढ आहेत।”

Verse 64

अमी कार्याः सुवस्त्रेण छन्नगुह्या द्विजोत्तमाः । प्राजापत्याश्चतुर्विंशसहस्राणि नरेश्वर

या श्रेष्ठ द्विजांना उत्तम वस्त्रे द्यावीत व गुप्तांग नीट झाकलेले असावेत। प्राजापत्य व्रत पाळणारे हे चोवीस हजार आहेत, हे नरेश्वर।

Verse 65

ब्रह्मचर्यव्रतस्थानां व्रतब्रह्मविचारिणाम् । द्वादशैषां सहस्राणि सन्ति वै वृषभध्वज

आणि ब्रह्मचर्यव्रतात स्थित, व्रतधर्म व ब्रह्मचिंतन करणारे हे बारा हजार आहेत, हे वृषभध्वज।

Verse 66

नारदस्य वचः श्रुत्वा देवा देवर्षयोऽपि च । साधु साध्वित्यमन्यन्त नोचुः केचन किंचन

नारदांचे वचन ऐकून देव व देवर्षीही “साधु, साधु” असे म्हणत अनुमोदन करू लागले; कोणीही काही आक्षेप बोलला नाही।

Verse 67

समाह्वयत्ततो लक्ष्मीस्तान् विप्रान् भक्तिसंयुता । उवाच चरणान्गृह्य प्रसादः क्रियतां मयि

तेव्हा भक्तियुक्त लक्ष्मीने त्या विप्रांना बोलाविले आणि त्यांच्या चरणांना धरून म्हणाली— “माझ्यावर प्रसाद करा, माझ्यावर कृपा करा।”

Verse 68

षट्त्रिंशच्च सहस्राणि वेश्मनामत्र संस्थितिः । विश्वकर्मकृतानां तु तेषु तिष्ठन्तु वोऽखिलाः

येथे छत्तीस हजार घरांची वस्ती आहे। विश्वकर्म्याने घडविलेल्या त्या गृहांत तुम्ही सर्वजण निवास करा।

Verse 69

ते तथेति प्रतिज्ञाय स्थिताः संप्रीतमानसाः । धनधान्यसमृद्धाश्च वाञ्छितप्राप्तिलक्षणाः । सर्वकामसमृद्धाश्च ह्यनारम्भेषु कर्मणाम्

ते “तथेति” म्हणत मान्य करून आनंदित मनाने तेथे राहिले। धन-धान्याने समृद्ध झाले, इच्छित फलप्राप्तीचे लक्षण लाभले, आणि मोठा परिश्रम न करता सर्व कामनांनी परिपूर्ण झाले।

Verse 70

इति संस्थाप्य तान् विप्रान् सा स्थिता पर्यपालयत् । चतुर्धा तु स्थितो विष्णुः श्रिया देव्याः प्रिये रतः

अशा रीतीने त्या विप्रांना स्थापन करून ती तेथेच राहून त्यांचे पालन-पोषण करीत राहिली। आणि विष्णूही देवी श्रीच्या प्रिय सान्निध्यात रमून चतुर्विध रूपाने तेथे स्थित राहिला।

Verse 71

एवं वैवाहिकमखे निवृत्ते ऋषयस्तु तम् । ऊचुश्चावभृथस्नानं कुत्र कुर्मो जनार्दन

अशा प्रकारे विवाहयज्ञ संपल्यावर ऋषींनी जनार्दनास म्हटले— “हे जनार्दन, अवभृथस्नान आम्ही कुठे करावे?”

Verse 72

इति श्रुत्वा तु वचनं श्रीपतिः पादपङ्कजात् । मुमोच जाह्नवीतोयं रेवामध्यगमं शुचि

हे वचन ऐकून श्रीपतीने आपल्या चरणकमळांतून पवित्र जाह्नवी (गंगा) जल सोडले; ती निर्मळ धारा रेवेच्या मध्यभागी जाऊन मिळाली।

Verse 73

हरेः पादोदकं दृष्ट्वा निःसृतं मुनयस्तु ते । विस्मिताः समपद्यन्त जानन्तस्तस्य गौरवम्

हरिचे चरणोदक बाहेर येताना पाहून ते मुनि त्याचे माहात्म्य जाणून विस्मयाने थक्क झाले।

Verse 74

रुद्रेण सहिताः सर्वे देवता ऋषयस्तथा । संकथा विस्मिताश्चक्रुर्विधुन्वन्तः शिरांसि च

रुद्रासह सर्व देवता व ऋषी विस्मयाने परस्पर बोलू लागले आणि आश्चर्याने मस्तके हलवू लागले।

Verse 75

ऋषय ऊचुः । ब्रूहि शम्भो किमत्रायं अकस्माद्वारिसम्भवः । विष्णोः पादाम्बुजोत्थश्च सम्मोहकरणः परः

ऋषी म्हणाले—हे शंभो, येथे हा जल अकस्मात् कसा उत्पन्न झाला? आणि विष्णूच्या चरणकमळांतून तो कसा निघाला, जो सर्वांना आश्चर्य व पवित्र मोहात टाकीत आहे?

Verse 76

ईश्वर उवाच । पादोदकमिदं विष्णोरहं जानामि वै सुराः । दशाश्वमेधावभृथैः स्नानमत्रातिरिच्यते

ईश्वर म्हणाले—हे देवांनो, हे निश्चयच विष्णूचे चरणोदक आहे, असे मी जाणतो. येथे स्नान करणे दहा अश्वमेधांच्या अवभृथ-स्नानापेक्षाही अधिक फलदायी आहे।

Verse 77

युष्माभिः श्रीपतिः पूज्यः स्नानं चावभृथं कुतः । भविष्यतीति तेनाशु इदं वोऽर्थे विनिर्मितम्

तुमच्याकडून श्रीपतीची पूजा व्हावी; मग वेगळ्या अवभृथ-स्नानाची काय गरज? हे आवश्यक ठरेल असे जाणून त्यांनी तुमच्या हितासाठी त्वरित ही व्यवस्था निर्माण केली।

Verse 78

स्नात्वात्र त्रिदशेशाना यत्फलं सम्प्रपद्यते । वक्तुं न केनचिद्याति ततः किमुत्तरं वचः

हे देवेशांनो! येथे स्नान केल्याने जे फळ मिळते ते कोणालाही यथार्थ सांगता येत नाही; जे वाणीपलीकडे आहे, त्याविषयी पुढे काय बोलावे?

Verse 79

मार्कण्डेय उवाच । एवमुक्त्वा तु ते सर्वे स्नानं कृत्वा यथागतम् । जग्मुर्देवा महेशानपुरोगा भरतर्षभ

मार्कण्डेय म्हणाले—असे बोलून ते सर्वजण स्नान करून, जसे आले तसेच परत गेले; हे भरतश्रेष्ठा! महेशान (शिव) अग्रभागी असताना देव निघून गेले।

Verse 80

ब्राह्मणाश्च ततः सर्वे स्ववेश्मान्येव भेजिरे । देवतीर्थे महाराज सर्वपापप्रणाशने

त्यानंतर सर्व ब्राह्मणही, हे महाराजा, आपल्या-आपल्या घरी परत गेले—देवतीर्थात (स्नान/दर्शन करून), जे सर्व पापांचा नाश करणारे आहे।

Verse 194

अध्याय

अध्याय. (पाठ-शीर्षक)