Adhyaya 17
या अध्यायात मुनी मार्कंडेय राजाला प्रलयाचे अत्यंत तीव्र व भयावह स्वरूप सांगतात. परमेश्वर प्रकट जगताचा संहार करीत आहेत आणि देव-ऋषी त्यांची स्तुती करीत आहेत, असे वर्णन येते. विशेषतः महादेवाच्या दक्षिण मुखाचे भीषण रूप उभे राहते—ज्वलंत नेत्र, प्रचंड दात, सर्पचिन्हांनी युक्त देह आणि ग्रास करणारी जीभ—ज्यात जगत् नद्यांच्या समुद्रात विलीन होण्याप्रमाणे लय पावते. त्या मुखातून प्रचंड ज्वाळा निघतात आणि नंतर द्वादश आदित्यांचे तेज प्रकट होऊन पृथ्वी, पर्वत, समुद्र व अधोलोक दग्ध करते; सप्त पाताळे व नागलोकही तापाने व्यापले जातात. अखेरीस सर्वत्र दाह व पर्वतरांगांचे विघटन होत असतानाही रेवा-नर्मदा नष्ट होत नाही, असे विशेष स्मरण करून तीर्थकेंद्रित पवित्र भूगोलाची महिमा दृढ केली आहे।
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । एवं संस्तूयमानस्तु ब्रह्माद्यैर्मुनिपुंगवैः । ब्रह्मलोकगतैस्तत्र संजहार जगत्प्रभुः
श्री मार्कण्डेय म्हणाले—ब्रह्मलोकास गेलेल्या ब्रह्मा आदि मुनिश्रेष्ठांनी अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर, जगत्प्रभूंनी ते प्रकट रूप तेव्हा संहरले.
Verse 2
स तद्भीमं महारौद्रं दक्षिणं वक्त्रमव्ययम् । महादंष्ट्रोत्कटारावं पातालतलसंनिभम्
तेव्हा (प्रभूंनी) आपले दक्षिण मुख प्रकट केले—अव्यय, भीषण, अत्यंत रौद्र; महादंष्ट्रांनी युक्त, प्रचंड गर्जना करणारे, पाताळतलासारखे।
Verse 3
विद्युज्ज्वलनपिङ्गाक्षं भैरवं लोमहर्षणम् । महाजिह्वं महादंष्ट्रं महासर्पशिरोधरम्
त्या भैरवाचे पिंगल नेत्र विद्युत् व अग्नीप्रमाणे जळत होते; तो अंगावर काटा आणणारा—महाजिह्वा, महादंष्ट्र आणि मस्तकी महासर्प धारण करणारा।
Verse 4
महासुरशिरोमालं महाप्रलयकारणम् । ग्रसत्समुद्रनिहितवातवारिमयं हविः
तो महासुरांच्या शिरांची माळ धारण करणारा, महाप्रलयाचे कारण; आणि समुद्रात निहित वायू व जलरूप हवीही तो ग्रास करी।
Verse 5
वडवामुखसङ्काशं महादेवस्य तन्मुखम् । जिह्वाग्रेण जगत्सर्वं लेलिहानमपश्यत
त्याने महादेवाचे ते मुख पाहिले—वडवामुखाग्नीप्रमाणे; जिभेच्या अग्रभागाने जणू सर्व जगत् चाटून घेत होते।
Verse 6
योजनानां सहस्राणि सहस्राणां शतानि च । दिशो दश महाघोरा मांसमेदोवसोत्कटाः
हजारो-लाखो योजनांपर्यंत दहा दिशा महाभयंकर दिसू लागल्या—मांस, मेद व वसाने दाट भरलेल्या।
Verse 7
तस्य दंष्ट्रा व्यवर्धत शतशोऽथ सहस्रशः । सासुरान्सुरगन्धर्वान् सयक्षोरगराक्षसान्
मग त्याच्या दंष्ट्रा शेकडो व हजारोने वाढू लागल्या; असुर, देव, गंधर्व, यक्ष, नाग व राक्षस—सर्वांवरच त्या भयप्रद रीतीने प्रबळ झाल्या।
Verse 8
तस्य दंष्ट्राग्रसंलग्नान्स ददर्श पितामहः । दन्तयन्त्रान्तसंविष्टं विचूर्णितशिरोधरम्
पितामह (ब्रह्मा) यांनी पाहिले—ते दंष्ट्रांच्या टोकांवर अडकलेले; दातांच्या यंत्रात पिसून त्यांच्या मस्तक-मान चुरडून गेलेल्या।
Verse 9
जगत्पश्यामि राजेन्द्र विशन्तं व्यादिते मुखे । नानातरङ्गभङ्गाङ्गा महाफेनौघसंकुलाः । यथा नद्यो लयं यान्ति समुद्रं प्राप्य सस्वनाः
‘राजेंद्र! मला दिसते की सर्व जगत् त्या विस्फारित मुखात प्रवेश करत आहे; जसे अनेक तरंगांनी तुटक झालेल्या अंगांसह, महाफेनप्रवाहांनी भरलेल्या नद्या गजरत समुद्राला मिळून त्यात लय पावतात।’
Verse 10
तथा ततं विश्वमिदं समस्तमनेकजीवार्णवदुर्विगाह्यम् । विवेश रुद्रस्य मुखं विशालं ज्वलत्तदुग्रं घननादघोरम्
तसेच हे सर्वव्यापी समस्त विश्व—असंख्य जीवांनी भरलेल्या महासागरासारखे दुर्गम—रुद्राच्या विशाल मुखात प्रवेशले; ते ज्वलंत, उग्र व घनगर्जनेने भयाण होते।
Verse 11
ज्वालास्ततस्तस्य मुखात्सुघोराः सविस्फुलिङ्गा बहुलाः सधूमाः । अनेकरूपा ज्वलनप्रकाशाः प्रदीपयन्तीव दिशोऽखिलाश्च
त्यानंतर त्याच्या मुखातून अत्यंत घोर ज्वाळा उसळल्या—ठिणग्यांनी युक्त, बहुसंख्य, धुरकट, नानारूप व अग्निप्रभेने दीप्त—जणू सर्व दिशांना उजळवीत होत्या।
Verse 12
ततो रविज्वालसहस्रमालि बभूव वक्त्रं चलजिह्वदंष्ट्रम् । महेश्वरस्याद्भुतरूपिणस्तदा स द्वादशात्मा प्रबभूव एकः
मग अद्भुतरूप महेश्वराचे मुख सहस्र सूर्यसदृश ज्वाळांच्या माळेने अलंकृत झाले; त्याच्या जिभा व दाढा हालत्या होत्या. त्या वेळी तो एकच ईश्वर द्वादशात्मा होऊन प्रकट झाला।
Verse 13
ततस्ते द्वादशादित्या रुद्रवक्त्राद्विनिर्गताः । आश्रित्य दक्षिणामाशां निर्दहन्तो वसुंधराम्
त्यानंतर ते द्वादश आदित्य रुद्राच्या मुखातून बाहेर पडून दक्षिण दिशेचा आश्रय घेऊन पृथ्वीला दग्ध करू लागले।
Verse 14
भौमं यज्जीवनं किंचिन्नानावृक्षतृणालयम् । शुष्कं पूर्वमनावृष्ट्या सकलाकुलभूतलम्
पृथ्वीवरील जे काही जीवन होते—नानाविध वृक्ष व तृणांचे आश्रयस्थान—ते पूर्वीच्या अनावृष्टीने आधीच सुकून गेले होते, आणि सारा भूतल व्याकुळ झाला होता।
Verse 15
तद्दीप्यमानं सहसा सूर्यैस्तै रुद्रसम्भवैः । धूमाकुलमभूत्सर्वं प्रणष्टग्रहतारकम्
रुद्रसम्भव त्या सूर्यांनी सहसा प्रज्वलित होताच सर्वत्र धुराने आच्छादले गेले, आणि ग्रह-तारे दृष्टीआड झाले।
Verse 16
जज्वाल सहसा दीप्तं भूमण्डलमशेषतः । ज्वालामालाकुलं सर्वमभूदेतच्चराचरम्
सहसा संपूर्ण भूमंडळ सर्वत्र अखंडपणे धगधगू लागले; हे सारे चराचर जग ज्वाळांच्या माळांनी वेढले गेले।
Verse 17
। अध्याय
अध्याय—हे अध्याय-शीर्षकाचे सूचक चिन्ह आहे।
Verse 18
विशालतेजसा दीप्ता महाज्वालासमाकुलाः । ददहुर्वै जगत्सर्वमादित्या रुद्रसम्भवाः
अतिविशाल तेजाने दीप्त आणि महाज्वाळांनी वेढलेले रुद्रसम्भव आदित्य खरोखरच संपूर्ण जग दग्ध करू लागले।
Verse 19
आदित्यानां रश्मयश्च संस्पृष्टा वै परस्परम् । एवं ददाह भगवांस्त्रैलोक्यं सचराचरम्
आदित्यांच्या किरणांनी परस्परांना स्पर्श करून एकरूपता घेतली; अशा प्रकारे भगवंताने चराचरसहित त्रैलोक्य दग्ध केले।
Verse 20
सप्तद्वीपप्रमाणस्तु सोऽग्निर्भूत्वा महेश्वरः । सप्तद्वीपसमुद्रान्तां निर्ददाह वसुंधराम्
अग्निरूप होऊन महेश्वर सात द्वीपांच्या प्रमाणाइतका विस्तारला आणि सात-द्वीपांच्या समुद्रांनी वेढलेल्या वसुंधरेला जाळून टाकले।
Verse 21
सुमेरुमन्दरान्तां च निर्दहुर्वसुधां तदा । भित्त्वा तु सप्तपातालं नागलोकं ततोऽदहत्
तेव्हा त्याने सुमेरू व मंदरापर्यंतची वसुंधरा जाळली; आणि सप्त पाताळ भेदून नंतर नागलोकही दग्ध केला।
Verse 22
भूम्यधः सप्तपातालान्निर्दहंस्तारकैः सह । चचाराग्निः समन्तात्तु निर्दहन्वै युधिष्ठिर
भूमीखाली सप्त पाताळे तारकांसह दग्ध करीत ती अग्नी सर्व दिशांनी फिरत राहिली—हे युधिष्ठिर—आणि सर्व काही भस्म करीत गेली।
Verse 23
धम्यमान इवाङ्गारैर्लोहरात्रिरिव ज्वलन् । तथा तत्प्राज्वलत्सर्वं संवर्ताग्निप्रदीपितम्
जणू निखाऱ्यांनी फुंकरून पेटविल्यासारखे, लोखंडासारख्या काळ्या रात्रीप्रमाणे जळत—संवर्ताग्नीने प्रदीप्त झालेले सर्व काही भडकून उठले।
Verse 24
निर्वृक्षा निस्तृणा भूमिर्निर्निर्झरसरः सरित् । विशीर्णशैलशृङ्गौघा कूर्मपृष्ठोपमाभवत्
पृथ्वी वृक्षहीन, तृणहीन झाली; झरे, सरोवरे व नद्या नाहीशा झाल्या। तुटलेल्या पर्वतशिखरांचे ढिग राहिले आणि ती कासवाच्या पाठीसारखी भासली।
Verse 25
ज्वालामालाकुलं कृत्वा जगत्सर्वं चिदामकम् । महारूपधरो रुद्रो व्यतिष्ठत महेश्वरः
ज्वालांच्या माळांनी सर्व जग व्यापून, संपूर्ण विश्व भस्ममय केले. तेव्हा विराट् व भयंकर रूप धारण केलेले रुद्र—महेश्वर—प्रकट होऊन स्थिर झाले.
Verse 26
समातृगणभूयिष्ठा सयक्षोरगराक्षसा । ततो देवी महादेवं विवेश हरिलोचना
तेव्हा मातृगणांनी वेढलेली, यक्ष-उरग-राक्षसांसह कमलनेत्री देवी महादेवामध्ये प्रविष्ट झाली.
Verse 27
निर्वाणं परमापन्ना शान्तेव शिखिनः शिखा । जगत्सर्वं हि निर्दग्धं त्रिभिर्लोकैः सहानघ
ती परम निर्वाणास प्राप्त झाली—जशी अग्नीची ज्वाला शांत होते. हे निष्पाप! त्रिलोकीसह सर्व जग दग्ध झाले.
Verse 28
रुद्रप्रसादान्मुक्त्वा मां नर्मदां चाप्ययोनिजाम् । युगानामयुतं देवो मया चाद्य बुभक्षणात्
रुद्रकृपेने मला—आणि अयोनिजा नर्मदेलाही—मुक्त ठेवून, त्या देवाने दहा हजार युगांपर्यंत आम्हांला भक्षण केले नाही; आणि आजही तो तिला गिळत नाही.
Verse 29
पुरा ह्याराधितः शूली तेनाहमजरामरः । अघमर्षणघोरं च वामदेवं च त्र्यम्बकम्
पूर्वी शूलधारी प्रभूची आराधना झाली; त्या आराधनेने मी अजर-अमर झालो—अघमर्षण, घोर, वामदेव आणि त्र्यम्बक या पवित्र रूप-मंत्रांनी.
Verse 30
ऋषभं त्रिसुपर्णं च दुर्गां सावित्रमेव च । बृहदारण्यकं चैव बृहत्साम तथोत्तरम्
त्याने ऋषभ, त्रिसुपर्ण, दुर्गासूक्त व सावित्री (गायत्री) यांचा जप केला; तसेच बृहदारण्यक उपनिषद्, बृहत्साम आणि ‘उत्तर’ (पूरक साम) यांचेही पठण केले।
Verse 31
रौद्रीं परमगायत्रीं शिवोपनिषदं तथा । यथा प्रतिरथं सूक्तं जप्त्वा मृत्युंजयं तथा
त्याने रौद्री, परम-गायत्री आणि शिवोपनिषद् यांचाही जप केला; तसेच प्रतिरथ-सूक्ताचे पठण करून मृत्युंजय मंत्राचाही उच्चार केला।
Verse 32
सरित्सागरपर्यन्ता वसुधा भस्मसात्कृता । वर्जयित्वा महाभागां नर्मदाममृतोपमाम्
नद्या-सागरांसह सारी वसुधा भस्मसात झाली; परंतु अमृतासमान महाभागा नर्मदा वगळून।
Verse 33
महेन्द्रो मलयः सह्यो हेमकूटोऽथ माल्यवान् । विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः
महेन्द्र, मलय, सह्य, हेमकूट, माल्यवान, विन्ध्य आणि पारियात्र—हे सात प्रसिद्ध ‘कुलपर्वत’ आहेत।
Verse 34
द्वादशादित्यनिर्दग्धाः शैलाः शीर्णशिलाः पृथक् । भस्मीभूतास्तु दृश्यन्ते न नष्टा नर्मदा तदा
द्वादश आदित्यांनी दग्ध झालेले पर्वत, तुटलेल्या शिळांसह वेगवेगळे उभे होते; ते भस्मरूप दिसत होते—परंतु त्या वेळी नर्मदा नष्ट झाली नाही।
Verse 35
हिमवान्हेमकूटश्च निषधो गन्धमादनः । माल्यवांश्च गिरिश्रेष्ठो नीलः श्वेतोऽथ शृङ्गवान्
हिमवान व हेमकूट, निषध व गंधमादन; पर्वतश्रेष्ठ माल्यवान, तसेच नील, श्वेत आणि शृंगवानही।
Verse 36
एते पर्वतरा जानो देवगन्धर्वसेविताः । युगान्ताग्निविनिर्दग्धाः सर्वे शीर्णमहाशिलाः
हे पर्वतराज देव-गंधर्वांनी सेविलेले होते; युगांताच्या अग्नीने दग्ध होऊन सर्वांच्या महाशिला भग्न-चूर्ण झाल्या।
Verse 37
एवं मया पुरा दृष्टो युगान्ते सर्वसंक्षयः । वर्जयित्वा महापुण्यां नर्मदां नृपसत्तम
अशा रीतीने मी पूर्वी युगांतीचा सर्वसंक्षय पाहिला; परंतु, हे नृपश्रेष्ठ, महापुण्या नर्मदेला वर्जून (उरले सर्व नष्ट झाले)।