Adhyaya 49

Verse 1

मार्कण्डेय उवाच । अन्धकं तु निहत्याथ देवदेवो महेश्वरः । उमया सहितो रुद्रः कैलासमगमन्नगम्

मार्कण्डेय म्हणाले—अंधकाचा वध करून देवदेव महेश्वर रुद्र उमेच्या सहित कैलास पर्वतास गेले।

Verse 2

आगताश्च ततो देवा ब्रह्माद्याश्च सवासवाः । हृष्टास्तुष्टाश्च ते सर्वे प्रणेमुः पार्वतीपतिम्

त्यानंतर ब्रह्मा आदि सर्व देव, इंद्रासह, तेथे आले। सर्वजण हर्षित व संतुष्ट होऊन पार्वतीपती महेश्वरास प्रणाम करू लागले।

Verse 3

ईश्वर उवाच । उपाविशन्तु ते सर्वे ये केचन समागताः । निहतो दानवो ह्येष गीर्वाणार्थे पितामह

ईश्वर म्हणाले—येथे जे कोणी जमले आहेत ते सर्वजण आसनस्थ व्हा। हे पितामह! देवांच्या हितासाठी हा दानव निहत झाला आहे.

Verse 4

रक्तेन तस्य मे शूलं निर्मलं नैव जायते । शुभव्रततपोजप्यरतो ब्रह्मन्मया हतः

त्याच्या रक्ताने माझा शूल मुळीच निर्मळ होत नाही। हे ब्रह्मन्! तो शुभ व्रत, तप आणि जप यात रत होता, तरीही माझ्याच हातून निहत झाला.

Verse 5

कर्तुमिच्छाम्यहं सम्यक्तीर्थयानं चतुर्मुख । आगच्छन्तु मया सार्द्धं ये यूयमिह संगताः

हे चतुर्मुखा! मला विधिपूर्वक तीर्थयात्रा करावयाची आहे। येथे जे तुम्ही सर्व जमला आहात, ते माझ्यासोबत या.

Verse 6

इत्युक्त्वा देवदेवेशः प्रभासं प्रतिनिर्ययौ । प्रभासाद्यानि तीर्थानि गङ्गासागरमध्यतः

असे बोलून देवदेवेश्वर प्रभासकडे प्रस्थान केले। मग गंगा व सागर यांच्या मधल्या प्रदेशातील प्रभास आदि तीर्थांचे दर्शन-सेवन केले.

Verse 7

अवगाह्यापि सर्वाणि नैर्मल्यं नाभवन्नृप । नर्मदायां ततो गत्वा देवो देवैः समन्वितः

हे नृपा! सर्व तीर्थांत स्नान करूनही निर्मळता प्राप्त झाली नाही. तेव्हा देवांसह देवाधिदेव नर्मदेच्या तिरी गेले.

Verse 8

उत्तरं दक्षिणं कूलमवागाहत्प्रियव्रतः । गतस्तु दक्षिणे कूले पर्वते भृगुसंज्ञितम्

प्रियव्रताने उत्तर व दक्षिण अशा दोन्ही काठांवर स्नान केले. मग तो दक्षिण काठी भृगु-नावाच्या पर्वताकडे गेला.

Verse 9

तत्र स्थित्वा महादेवो देवैः सह महीपते । भ्रान्त्वा भ्रान्त्वा चिरं श्रान्तो निर्विण्णो निषसाद ह

हे महीपते! तेथे देवांसह महादेव थांबले. पुन्हा पुन्हा भ्रमण करून दीर्घकाळाने थकून व विरक्त होऊन ते बसले.

Verse 10

मनोहारि यतः स्थानं सर्वेषां वै दिवौकसाम् । तीर्थं विशिष्टं तन्मत्वा स्थितो देवो महेश्वरः

कारण ते स्थान सर्व दिवौकसांना मनोहर होते; म्हणून ते विशिष्ट तीर्थ आहे असे जाणून देव महेश्वर तेथे स्थिर झाले.

Verse 11

गिरिं विव्याध शूलेन भिन्नं तेन रसातलम् । निर्मलं चाभवच्छूलं न लेपो दृश्यते क्वचित्

त्यांनी त्रिशूलाने पर्वत भेदला; तो रसातळापर्यंत फाटला. तरीही त्रिशूल निर्मळच राहिला—कुठेही मलिनतेचा लेश दिसला नाही.

Verse 12

देवैराह्वानिता तत्र महापुण्या च भारती । पर्वतान्निःसृता तत्र महापुण्या सरस्वती

तेथे देवांच्या आवाहनाने महापुण्या भारती प्रकट झाली; आणि पर्वतापासून महापुण्या सरस्वतीही निःसृत होऊन वाहू लागली।

Verse 13

द्वितीयः सङ्गमस्तत्र यथा वेण्यां सितासितः । तत्र ब्रह्मा स्वयं देवो ब्रह्मेशं लिङ्गमुत्तमम्

तेथे दुसरा संगम आहे—जसा प्रयागच्या वेणीमध्ये शुभ्र व श्याम प्रवाहांचा संगम होतो. त्याच ठिकाणी स्वयं देव ब्रह्म्याने ‘ब्रह्मेश’ नावाचे परम उत्तम लिंग प्रतिष्ठापिले।

Verse 14

संस्थापयामास पुण्यं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम् । तस्य याम्ये दिशो भागे स्वयं देवो जनार्दनः

त्यांनी ते परम पवित्र, सर्व दुःखांचा नाश करणारे उत्तम लिंग प्रतिष्ठापिले. आणि त्याच्या दक्षिण दिशेच्या भागात स्वयं देव जनार्दन (विष्णु) विराजमान आहेत।

Verse 15

तिष्ठते च सदा तत्र विष्णुपादाग्रसंस्थिता । अम्भसो न भवेन्मार्गः कुण्डमध्यस्थितस्य च

तेथे ती सदा विष्णूच्या चरणांच्या अग्रभागी स्थित असते. आणि जो कुण्डाच्या मध्यभागी उभा राहतो, त्याच्यासाठी पाण्याला बाहेर जाण्याचा मार्ग उरत नाही।

Verse 16

शूलाग्रेण कृता रेखा ततस्तोयं वहेन्नृप । तत्तोयं च गतं तत्र यत्र रेवा महानदी

हे नृपा! त्रिशूलाच्या अग्रभागाने एक रेषा काढली; त्यातून पाणी वाहू लागले. आणि ते पाणी तेथे गेले जिथे महानदी रेवा प्रवाहित होते।

Verse 17

जललिङ्गं महापुण्यं चकतीर्थं नृपोत्तम । शूलभेदे च देवेशः स्नानं कुर्याद्यथाविधि

हे नृपोत्तम! जललिंग अत्यंत पुण्यदायक आहे—हेच चकतीर्थ. आणि शूलभेद येथे देवेशाची विधिपूर्वक पूजा करून यथाविधि स्नान करावे।

Verse 18

आत्मानं मन्यते शुद्धं न किंचित्कल्मषं कृतम् । तस्यैवोत्तरकाष्ठायां देवदेवो जगद्गुरुः

तो स्वतःला शुद्ध मानतो, जणू काही पाप केलेच नाही. आणि त्याच तीर्थाच्या उत्तर भागी देवदेव, जगद्गुरू विराजमान आहेत।

Verse 19

आत्मना देवदेवेशः शूलपाणिः प्रतिष्ठितः । सर्वतीर्थेषु तत्तीर्थं सर्वदेवमयं परम्

तेथे देवदेवेश शूलपाणि शिव स्वतःच्या तेजाने प्रतिष्ठित आहेत. सर्व तीर्थांमध्ये तेच तीर्थ परम आहे, कारण ते सर्वदेवमय आहे।

Verse 20

सर्वपापहरं पुण्यं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम् । तत्र तीर्थे प्रतिष्ठाप्य देवदेवं जगद्गुरुः

ते तीर्थ सर्व पापांचा नाश करणारे, परम पुण्यदायक व सर्व दुःखांचा घ्न करणारे उत्तम आहे. त्या तीर्थात जगद्गुरूंनी देवदेवाची प्रतिष्ठा केली।

Verse 21

रक्षापालांस्ततो मुक्त्वा शतं साष्टविनायकान् । क्षेत्रपालाः शतं साष्टं तद्रक्षन्ति प्रयत्नतः

मग रक्षापाल नेमून एकशे आठ विनायकांची स्थापना केली. एकशे आठ क्षेत्रपाल त्या पवित्र क्षेत्राचे प्रयत्नपूर्वक रक्षण करतात।

Verse 22

विघ्नास्तस्योपजायन्ते यस्तत्र स्थातुमिच्छति । केचित्कुटुम्बात्ततासु व्याग्राः केचित्कृषीषु च

जो तेथे राहू इच्छितो त्याच्यासाठी विघ्ने उत्पन्न होतात. काहींना कुटुंबाकडून क्लेश होतो, काहींना नदीकाठावर व्याघ्रासारखा भय, तर काहींना शेती‑शिवारातून अडथळे येतात.

Verse 23

केचित्सभां प्रकुर्वन्ति केचिद्द्रव्यार्जने रताः । परोक्षवादं कुर्वन्ति केऽपि हिंसारताः सदा

काही जण सभा‑विवादांत गुंततात; काही धनार्जनात आसक्त असतात. काही परोक्ष निंदा करतात, तर काही सदैव हिंसेत रत राहतात.

Verse 24

परदाररताः केचित्केचिद्वृत्तिविहिंसकाः । अन्ये केचिद्वदन्त्येवं कथं तीर्थेषु गम्यते

काही परस्त्रीसक्त असतात, काही स्वतःची योग्य उपजीविका नष्ट करतात. आणि काही असे म्हणतात—‘तीर्थांना जाणे तरी कसे शक्य आहे?’

Verse 25

क्षुधया पीड्यते भार्या पुत्रभृत्यादयस्तदा । मोहजालेषु योज्यन्ते एवं देवगणैर्नराः

तेव्हा पत्नी, पुत्र, सेवक इत्यादी भुकेने पीडित होतात. अशा रीतीने मनुष्य मोहजाळ्यात गुंतविले जातात—देवगणांनी (नियमनासाठी) असे घडविले आहे.

Verse 26

पापाचाराश्च ये मर्त्याः स्नानं तेषां न जायते । संरक्षन्ति च तत्तीर्थं देवभृत्यगणाः सदा

पापाचारी मर्त्यांना तेथे स्नानफळ प्राप्त होत नाही. आणि देवभृत्यगण त्या तीर्थाचे सदैव रक्षण करतात.

Verse 27

धन्याः पुण्याश्च ये मर्त्यास्तेषां स्नानं प्रजायते । सरस्वत्या भोगवत्या देवनद्या विशेषतः

जे धन्य व पुण्यशील मर्त्य आहेत, त्यांच्यासाठी तेथे स्नान निश्चयाने घडते—विशेषतः सरस्वती, भोगवती आणि देवनदी या पवित्र नद्यांत।

Verse 28

अयं तु सङ्गमः पुण्यो यथा वेण्यां सितासितः । दृष्ट्वा तीर्थं तु ते सर्वे गीर्वाणा हृष्टचेतसः

हा संगम पुण्य आहे—जसा वेणीमध्ये शुभ्र व श्याम तंतू एकत्र मिसळतात. ते तीर्थ पाहताच सर्व गीर्वाण (देवगण) हर्षितचित्त झाले।

Verse 29

देवस्य सन्निधौ भूत्वा वर्णयामासुरुत्तमम् । इदं तीर्थं तु देवेश गयातीर्थेन ते समम्

देवाच्या सन्निधानी उभे राहून त्यांनी त्या उत्तम माहात्म्याचे वर्णन केले—“हे देवेश! हे तीर्थ पुण्यफळात प्रसिद्ध गया-तीर्थास सम आहे।”

Verse 30

गुह्याद्गुह्यतमं तीर्थं न भूतं न भविष्यति । शूलपाणिः समभ्यर्च्य इन्द्राद्यैरप्सरोगणैः

हे तीर्थ गुह्याहूनही गुह्यतम आहे; पूर्वी नव्हते, पुढेही होणार नाही. तेथे शूलपाणी (शिव) यांची इंद्रादि व अप्सरागणांनी विधिवत् पूजा होते।

Verse 31

यक्षकिन्नरगन्धर्वैर्दिक्पालैर्लोकपैरपि । नृत्यगीतैस्तथा स्तोत्रैः सर्वैश्चापि सुरासुरैः

यक्ष, किन्नर, गंधर्व; दिक्पाल व लोकपालही—नृत्य-गीत तसेच स्तोत्रांनी—सर्व देव व असुरही (तेथे त्यांची आराधना करतात)।

Verse 32

पूज्यमानो गणैः सर्वैः सिद्धैर्नागैर्महेश्वरः । देवेन भेदितं तत्र शूलाग्रेण नराधिप

हे नराधिपा! सर्व गण, सिद्ध आणि नाग महेश्वराची पूजा करीत असता, तेथे देवाने आपल्या त्रिशूलाच्या अग्राने तो प्रदेश विदीर्ण केला।

Verse 33

त्रिधा यत्रेक्ष्यतेऽद्यापि ह्यावर्तः सुरपूरितः । कुण्डत्रयं नरव्याघ्र महत्कलकलान्वितम्

जिथे आजही देवसंपन्न तो आवर्त त्रिधा रूपाने दिसतो; हे नरव्याघ्रा! तेथे तीन कुण्डे आहेत, महान कलकलध्वनीने निनादित।

Verse 34

सर्वपापक्षयकरं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम् । तत्र तीर्थे तु यः स्नाति उपवासपरायणः

ते तीर्थ परम उत्तम आहे—सर्व पापांचा क्षय करणारे आणि सर्व दुःखांचा नाश करणारे। जो तेथे उपवासपरायण होऊन स्नान करतो, तो ते फल प्राप्त करतो।

Verse 35

दीक्षामन्त्रविहीनोऽपि मुच्यते चाब्दिकादघात् । ये पुनर्विधिवत्स्नान्ति मन्त्रैः पञ्चभिरेव च

दीक्षा व मंत्र नसला तरीही तो तेथे वर्षभराच्या पापातून मुक्त होतो. पण जे विधिपूर्वक नेमके पाच मंत्रांनी पुन्हा स्नान करतात, ते विशेष फल प्राप्त करतात।

Verse 36

वेदोक्तैः पञ्चभिर्मन्त्रैः सहिरण्यघटैः शुभैः । अक्षरैर्दशभिश्चैव षड्भिर्वा त्रिभिरेव वा

वेदोक्त पाच मंत्रांसह, शुभ सुवर्णकलशांसहित; तसेच दशाक्षरी, षडाक्षरी किंवा त्र्यक्षरी मंत्रांनीही ही विधी केली जाते।

Verse 37

पृथग्भूतैर्द्विजातीनां तीर्थे कार्यं नराधिप । ब्रह्मक्षत्रविशां वापि स्त्रीशूद्राणां तथैव च

हे नराधिप! तीर्थस्थानी द्विजांचे कर्म वेगवेगळे करावे; तसेच ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य—आणि त्याचप्रमाणे स्त्रिया व शूद्र यांचेही।

Verse 38

पुरुषाणां त्रयीं ध्यात्वा स्नानं कुर्याद्यथाविधि । दशाक्षरेण मन्त्रेण ये पिबन्ति जलं नराः

पुरुषांनी वेदत्रयीचे ध्यान करून यथाविधी स्नान करावे; जे पुरुष दशाक्षरी मंत्राने जल प्राशन करतात, ते शास्त्रसंमत आचरण करतात।

Verse 39

ते गच्छन्ति परं लोकं यत्र देवो महेश्वरः । केदारे च यथा पीतं रुद्रकुण्डे तथैव च

ते परम लोकास जातात, जिथे देव महेश्वर विराजमान आहेत; केदारात जसे जल प्राशनाचे फल मिळते, तसेच रुद्रकुंडातही।

Verse 40

पञ्चरेफसमायुक्तं क्षकारं सुरपूजितम् । ओङ्कारेण समायुक्तमेतद्वेद्यं प्रकीर्तितम्

पाच ‘र’ ने युक्त, देवांनी पूजिलेला ‘क्ष’ अक्षर—ओंकारासह संयुक्त—हेच जाणण्याजोगे पवित्र सूत्र म्हणून सांगितले आहे।

Verse 41

यस्तत्र कुरुते स्नानं विधियुक्तो जितेन्द्रियः । तिलमिश्रेण तोयेन तर्पयेत्पितृदेवताः

जो तेथे विधियुक्त व जितेंद्रिय होऊन स्नान करतो, त्याने तिळमिश्रित जलाने पितर व देवतांचे तर्पण करावे।

Verse 42

कुलानां तारयेद्विंशं दशपूर्वान्दशापरान् । गयादिपञ्चस्थानेषु यः श्राद्धं कुरुते नरः

जो मनुष्य गया इत्यादी पाच पवित्र स्थानी श्राद्ध करतो, तो आपल्या कुलातील वीस पिढ्यांचा उद्धार करतो—दहा पूर्वी व दहा पुढील।

Verse 43

स तत्र फलमाप्नोति शूलभेदे न संशयः । यस्तत्र विधिना युक्तो दद्याद्दानानि भक्तितः

तो तेथे शूलभेदात ते फळ निःसंशय प्राप्त करतो. आणि जो तेथे विधिपूर्वक भक्तीने दाने देतो, तोही पुण्याचा भागी होतो.

Verse 44

तुदक्षयं फलं तत्र सुकृतं दुष्कृतं तथा । गयाशिरो यथा पुण्यं पितृकार्येषु सर्वदा

तेथे फळ अक्षय असते—सुकृतातून आलेले असो वा दुष्कृत-शमनार्थ असो. जसे पितृकार्यांत गयाशिर सदैव पुण्यदायक, तसेच हे स्थानही आहे.

Verse 45

शूलभेदं तथा पुण्यं स्नानदानादितर्पणैः । भक्त्या ददाति यस्तत्र काञ्चनं गां महीं तिलान्

स्नान, दान व तर्पण इत्यादींनी शूलभेदही अत्यंत पुण्यदायक आहे. जो तेथे भक्तीने सुवर्ण, गाय, भूमी किंवा तीळ दान करतो, तो महान पुण्य मिळवतो.

Verse 46

आसनोपानहौ शय्यां वराश्वान् क्षत्रियस्तथा । वस्त्रयुग्मं च धान्यं च गृहं पूर्णं प्रयत्नतः

प्रयत्नपूर्वक आसन, पादुका, शय्या, उत्तम घोडे, तसेच क्षत्रिय (सेवक/अनुचर) यांचेही दान करावे; तसेच वस्त्रयुग्म, धान्य आणि पूर्ण सुसज्ज घर द्यावे.

Verse 47

सयोक्त्रं लाङ्गलं दद्यात्कृष्टां चैव वसुंधराम् । दानान्येतानि यो दद्याद्ब्राह्मणे वेदपारगे

जुव्यासह नांगर, लांगळ आणि नांगरलेली/कृषित भूमीही दान द्यावी. जो वेदपारंगत ब्राह्मणास ही दाने देतो, तो महान पुण्य प्राप्त करतो.

Verse 48

श्रोत्रिये कुलसम्पन्ने शुचिष्मति जितेन्द्रिये । श्रुताध्ययनसम्पन्ने दम्भहीने क्रियान्विते । त्रयोदशाहःस्वेकैकं त्रयोदशगुणं भवेत्

जो श्रोत्रिय, कुलसंपन्न, शुचि, जितेंद्रिय, श्रुति-अध्ययनसंपन्न, दंभहीन व सदाचारयुक्त असेल—त्रयोदशाहकाळात त्याला दिलेले प्रत्येक दान फळाने तेरापटीने वाढते.

Verse 49

। अध्याय

अध्याय—(हे अध्याय-चिन्ह/समाप्ती-सूचक आहे)।