Adhyaya 93
या अध्यायात मार्कंडेय युधिष्ठिराला रेवा-तटावर (नर्मदा-किनारी) असलेल्या प्रसिद्ध कल्होडी-तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. हे तीर्थ भारतात पापनाशक व गंगेसमान शुद्धिकारक म्हणून विख्यात आहे; सामान्य मनुष्यांसाठी ते दुर्गम असल्याने त्याची अपूर्व पवित्रता अधोरेखित होते. ‘हे पुण्य तीर्थ आहे’ असे शूलिन (शिव) यांनी म्हटले—या विधानाने तीर्थाची प्रतिष्ठा दृढ होते; तसेच जाह्नवी (गंगा) पशुरूपाने तेथे स्नानास आली, अशी आख्यायिका त्याच्या कीर्तीचे कारण म्हणून दिली आहे. पौर्णिमेला तीन रात्रींचे व्रत करावे आणि रज-तम, क्रोध, दंभ/दाखवापणा व मत्सर यांचा त्याग करावा, असा विधी आहे. तीन दिवस दररोज तीन वेळा, वासरासह गायीचे दूध मधात मिसळून तांब्याच्या पात्रातून देवाचा अभिषेक करीत ‘ॐ नमः शिवाय’ मंत्रजप करावा. फलश्रुतीत स्वर्गप्राप्ती व दिव्य स्त्रीसंग सांगितला आहे; तसेच योग्य स्नान करून मृतांच्या निमित्त दान दिल्यास पितर तृप्त होतात. विशेष दान म्हणून पांढरी वासरासह गाय वस्त्रालंकारांनी सजवून, सुवर्णासहित, शुद्ध व गृहधर्मनिष्ठ ब्राह्मणास दान केल्यास शांभव-लोक प्राप्त होतो असे म्हटले आहे.
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र कल्होडीतीर्थमुत्तमम् । विख्यातं भारते लोके गङ्गायाः पापनाशनम्
श्री मार्कण्डेय म्हणाले—हे राजेंद्र! मग उत्तम कल्होडी-तीर्थास जावे; ते भारतभूमीत विख्यात असून गंगेप्रमाणे पापनाशक आहे।
Verse 2
दुर्लभं मनुजैः पार्थ रेवातटसमाश्रितम् । प्राणिनां पापनाशाय ऊषरं पुष्करं तथा
हे पार्था! मनुष्यांस हे दुर्लभ आहे, कारण ते रेवा-तटावर स्थित आहे; प्राण्यांच्या पापनाशासाठी येथे ऊषर व पुष्कर अशी पवित्र तीर्थजलेही आहेत।
Verse 3
तत्तु तीर्थमिदं पुण्यमित्येवं शूलिनो वचः । जाह्नवी पशुरूपेण तत्र स्नानार्थमागता
“हे तीर्थ अत्यंत पुण्य आहे”—असे शूलधारी (शिव) म्हणाले. तेव्हा जाह्नवी (गंगा) पशुरूप धारण करून तेथे स्नानार्थ आली.
Verse 4
अतस्तद्विश्रुतं लोके कल्होडीतीर्थमुत्तमम् । त्रिरात्रं कारयेत्तत्र पूर्णिमायां युधिष्ठिर
म्हणून ते उत्तम कल्होडी-तीर्थ जगात प्रसिद्ध झाले. हे युधिष्ठिरा, पौर्णिमेला तेथे तीन रात्रींचे व्रत करावे.
Verse 5
रजस्तमस्तथा क्रोधं दम्भं मात्सर्यमेव च । एतांस्त्यजति यः पार्थ तेनाप्तं मोक्षजं फलम्
हे पार्था, जो रज-तम, क्रोध, दंभ आणि मत्सर यांचा त्याग करतो, तो त्या त्यागानेच मोक्षदायी फल प्राप्त करतो.
Verse 6
पयसा स्नापयेद्देवं त्रिसन्ध्यं च त्र्यहं तथा । पयो गोसम्भवं सद्यः सवत्सा जीवपुत्रिणी
तीनही संध्याकाळी देवाला दुधाने स्नान घालावे आणि असे तीन दिवस करावे. दूध ताजे दुहिलेले गायीचे असावे—वासरासह आणि जिवंत पिल्ले असलेल्या गायीचे.
Verse 7
कृत्वा तत्ताम्रजे पात्रे क्षौद्रेण चैव योजिते । ॐ नमः श्रीशिवायेति स्नानं देवस्य कारयेत्
ते तांब्याच्या पात्रात घेऊन त्यात मध मिसळावे; आणि “ॐ नमः श्रीशिवाय” असा जप करीत देवाचे स्नान करावे.
Verse 8
स याति त्रिदशस्थानं नाकस्त्रीभिः समावृतः । यस्तत्र विधिवत्स्नात्वा दानं प्रेतेषु यच्छति
तो त्रिदशांच्या धामास जातो व अप्सरांनी वेढलेला असतो—जो तेथे विधिपूर्वक स्नान करून प्रेत-पितरांच्या निमित्त दान देतो।
Verse 9
शुक्लां गां दापयेत्तत्र प्रीयतां मे पितामहाः । ब्राह्मणे शौचसम्पन्ने स्वदारनिरते सदा
तेथे श्वेत गाय दान द्यावी—‘माझे पितामह प्रसन्न होवोत’ असा भाव ठेवून; शौचाचारसम्पन्न व सदैव स्वपत्नी-निष्ठ ब्राह्मणास.
Verse 10
सवत्सां वस्त्रसंयुक्तां हिरण्योपरि संस्थिताम् । सत्त्वयुक्तो ददद्राजञ्छाम्भवं लोकमाप्नुयात्
हे राजन्, जो शुद्ध अंतःकरणाने बछड्यासह, वस्त्रालंकृत व सुवर्णावर स्थापित गाय दान करतो, तो शंभूचा लोक प्राप्त करतो।
Verse 93
। अध्याय
इति अध्याय।