Adhyaya 192

Verse 1

मार्कण्डेय उवाच । तस्यैवानन्तरं तात देवतीर्थमनुत्तमम् । दृष्ट्वा तु श्रीपतिं पापैर्मुच्यते मानवो भुवि

मार्कण्डेय म्हणाले—तात! त्यानंतर लगेचच अनुपम देवतीर्थ आहे. तेथे श्रीपतीचे दर्शन होताच पृथ्वीवरील मनुष्य पापांतून मुक्त होतो.

Verse 2

महर्षेस्तस्य जामाता भृगोर्देवो जनार्दनः

त्या महर्षींचे जावई देव जनार्दन आहेत; तेच भृगूंचेही नातेवाईक आहेत.

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच । कोऽयं श्रियः पतिर्देवो देवानामधिपो विभुः । कथं जन्माभवत्तस्य देवेषु त्रिषु वा मुने

युधिष्ठिर म्हणाले—हा श्रीपती देव कोण आहे, जो देवांचा अधिपती व सर्वव्यापी आहे? मुने! त्याचा जन्म कसा झाला—देवांच्या तीन वर्गांत की अन्यथा?

Verse 4

सम्बन्धी च कथं जातो भृगुणा सह केशवः । एतद्विस्तरतो ब्रह्मन् वक्तुमर्हसि भार्गव

आणि केशव भृगूंसोबत नातेवाईक कसे झाले? हे ब्रह्मन्, हे भार्गव! हे सर्व विस्ताराने सांगावे.

Verse 5

मार्कण्डेय उवाच । संक्षेपात्कथयिष्यामि साध्यस्य चरितं महत् । न हि विस्तरतो वक्तुं शक्ताः सर्वे महर्षयः

मार्कण्डेय म्हणाले—साध्याचे हे महान चरित्र मी संक्षेपाने सांगतो. कारण विस्ताराने सांगण्यास सर्व महर्षी समर्थ नसतात.

Verse 6

नारायणस्य नाभ्यब्जाज्जातो देवश्चतुर्मुखः । तस्य दक्षोऽङ्गजो राजन् दक्षिणाङ्गुष्ठसम्भवः

नारायणाच्या नाभिकमळातून चतुर्मुख देव (ब्रह्मा) उत्पन्न झाला. हे राजन्, त्याच्यापासून दक्ष जन्मला—जो उजव्या अंगठ्यातून प्रकट झाला.

Verse 7

धर्मः स्तनान्तात्संजातस्तस्य पुत्रोऽभवत्किल । नारायणसहायोऽसावजोऽपि भरतर्षभ

हे भरतश्रेष्ठ, असे म्हणतात की स्तनाच्या अंतभागातून धर्म उत्पन्न झाला आणि त्याचा पुत्र अजा झाला—तो अजा नारायणाच्या सहाय्याने युक्त होता.

Verse 8

मरुत्वती वसुर्ज्ञाना लम्बा भानुमती सती । संकल्पा च मुहूर्ता च साध्या विश्वावती ककुप्

मरुत्वती, वसु, ज्ञाना, लम्बा, भानुमती, सती, संकल्पा, मुहूर्ता, साध्या, विश्वावती आणि ककुप्—ही (पत्नींची) नावे आहेत.

Verse 9

धर्मपत्न्यो दशैवैता दाक्षायण्यो महाप्रभाः । तासां साध्या महाभागा पुत्रानजनयन्नृप

या दहा तेजस्वी दाक्षायणी कन्या धर्माच्या पत्नी आहेत. हे नृप, त्यांपैकी महाभागा साध्येने पुत्रांना जन्म दिला.

Verse 10

नरो नारायणश्चैव हरिः कृष्णस्तथैव च । विष्णोरंशांशका ह्येते चत्वारो धर्मसूनवः

नर व नारायण, तसेच हरि व श्रीकृष्ण—हे चौघेही विष्णूचे अंशांश असून धर्माचे पुत्र आहेत।

Verse 11

तथा नारायणनरौ गन्धमादनपर्वते । आत्मन्यात्मानमाधाय तेपतुः परमं तपः

अशा रीतीने नारायण व नर गंधमादन पर्वतावर, आत्म्यात आत्मा स्थिर करून, परम तप करू लागले।

Verse 12

ध्यायमानावनौपम्यं स्वं कारणमकारणम् । वासुदेवमनिर्देश्यमप्रतर्क्यमनन्तरम्

ते वासुदेवाचे ध्यान करीत होते—जो अनुपम, स्वतः आदिकारण असूनही कारणातीत; अवर्णनीय, तर्कातीत व अनंत आहेत।

Verse 13

योगयुक्तौ महात्मानावास्थितावुरुतापसौ । तयोस्तपःप्रभावेण न तताप दिवाकरः

योगयुक्त असे ते दोन्ही महात्मे महान तपस्वी स्थिर उभे राहिले; त्यांच्या तपाच्या प्रभावाने सूर्यही तापला नाही.

Verse 14

ववाह शङ्कितो वायुः सुखस्पर्शो ह्यशङ्कितः । शिशिरोऽभवदत्यर्थं ज्वलन्नपि विभावसुः

वारा जणू संकुचित होऊन वाहू लागला, तरी त्याचा स्पर्श सुखद व निर्भय होता; आणि जळणारी अग्निही अत्यंत शीतल झाली.

Verse 15

सिंहव्याघ्रादयः सौम्याश्चेरुः सह मृगैर्गिरौ । तयोर्गौरिव भारार्ता पृथिवी पृथिवीपते

सिंह, व्याघ्र इत्यादीही सौम्य झाले आणि पर्वतावर मृगांसह संचार करू लागले. तरीही, हे पृथ्वीपते, त्यांच्या भाराने पृथ्वी जणू ओझ्याने दबलेल्या गायीप्रमाणे व्याकुळ झाली।

Verse 16

चेरुश्च भूधराश्चैव चुक्षुभे च महोदधिः । देवाश्च स्वेषु धिष्ण्येषु निष्प्रभेषु हतप्रभाः । बभूवुरवनीपाल परमं क्षोभमागताः

पर्वतही हालू लागले आणि महोदधीही प्रचंड क्षोभला. देवगण आपल्या-आपल्या धामांत, ज्यांची प्रभा मावळली होती, स्वतःही तेजहीन होऊन—हे अवनीपाल—अत्यंत व्याकुळ झाले।

Verse 17

देवराजस्तथा शक्रः संतप्तस्तपसा तयोः । युयोजाप्सरसस्तत्र तयोर्विघ्नचिकीर्षया

तेव्हा देवांचा राजा शक्र (इंद्र) त्या दोघांच्या तपाने संतप्त होऊन, त्यांच्या तपात विघ्न घडविण्याच्या हेतूने तेथे अप्सरांना नेमू लागला।

Verse 18

इन्द्र उवाच । रम्भे तिलोत्तमे कुब्जे घृताचि ललिते शुभे । प्रम्लोचे सुभ्रु सुम्लोचे सौरभेयि महोद्धते

इंद्र म्हणाला—हे रंभा, तिलोत्तमा, कुब्जा, घृताची, ललिता, शुभे; हे प्रम्लोचा, सुभ्रु, सुम्लोचा, सौरभेयी आणि महोद्धता!

Verse 19

अलम्बुषे मिश्रकेशि पुण्डरीके वरूथिनि । विलोकनीयं बिभ्राणा वपुर्मन्मथबोधनम्

हे अलंबुषा, मिश्रकेशी, पुंडरीका, वरूथिनी—तुम्ही दर्शनास रम्य असे रूप धारण करता, जे मन्मथ (कामदेव) यालाही जागृत करणारे आहे।

Verse 20

गन्धमादनमासाद्य कुरुध्वं वचनं मम । नरनारायणौ तत्र तपोदीक्षान्वितौ द्विजौ

गंधमादनास जाऊन माझे वचन पाळा। तेथे द्विज ऋषी नर-नारायण तपोदीक्षेसह तपश्चर्येत रत आहेत।

Verse 21

तेपाते धर्मतनयौ तपः परमदुश्चरम् । तावस्माकं वरारोहाः कुर्वाणौ परमं तपः

धर्माचे ते दोन्ही पुत्र अत्यंत दुश्चर तप करीत आहेत। हे वरारोहा, ते आमच्याच कारणाने परम तपश्चर्या करीत आहेत।

Verse 22

कर्मातिशयदुःखार्तिप्रदावायतिनाशनौ । तद्गच्छत न भीः कार्या भवतीभिरिदं वचः

अतिशय कर्मफलामुळे उत्पन्न झालेल्या दीर्घ दुःख-पीडांचा ते नाश करतात. म्हणून जा; तुम्ही भय करू नका—हे माझे वचन आहे.

Verse 23

स्मरः सहायो भविता वसन्तश्च वराङ्गनाः । रूपं वयः समालोक्य मदनोद्दीपनं परम् । कन्दर्पवशमभ्येति विवशः को न मानवः

हे वरांगना, स्मर (कामदेव) आणि वसंत तुमचे सहाय्यक होतील. रूप व यौवन—मदनाला परम उद्दीपित करणारे—पाहून कोण मनुष्य विवश होऊन कंदर्पाच्या वशात येत नाही?

Verse 24

मार्कण्डेय उवाच । इत्युक्त्वा देवराजेन मदनेन समं तदा । जग्मुरप्सरसः सर्वा वसन्तश्च महीपते

मार्कण्डेय म्हणाले—देवराजाने असे सांगितल्यावर, हे महीपते, तेव्हा सर्व अप्सरा मदनासह आणि वसंतासह निघून गेल्या.

Verse 25

गन्धमादनमासाद्य पुंस्कोकिलकुलाकुलम् । चचार माधवो रम्यं प्रोत्फुल्लवनपादपम्

पुंस्कोकिलांच्या कूजनाने गजबजलेल्या गंधमादनास येऊन माधव (वसंत) त्या रम्य वनात संचार करू लागला; तेथे वृक्ष नवकुसुमांनी प्रफुल्लित झाले होते।

Verse 26

प्रववौ दक्षिणाशायां मलयानुगतोऽनिलः । भृङ्गमालारुतरवै रमणीयमभूद्वनम्

दक्षिण दिशेकडून मलयवाऱ्याची सुगंधधारा घेऊन अनिल वाहू लागला; भुंग्यांच्या माळेच्या गुंजारवाने वन अत्यंत रमणीय झाले।

Verse 27

गन्धश्च सुरभिः सद्यो वनराजिसमुद्भवः । किन्नरोरगयक्षाणां बभूव घ्राणतर्पणः

क्षणात वनराईतून सुरभि मधुर सुगंध प्रकट झाला; तो किन्नर, नाग व यक्ष यांच्या घ्राणेंद्रियास तृप्त करणारा ठरला।

Verse 28

वराङ्गनाश्च ताः सर्वा नरनारायणावृषी । विलोभयितुमारब्धा वागङ्गललितस्मितैः

त्या सर्व वरांगना नर-नारायण या वृषभसदृश ऋषींना मोहविण्यास, ललित स्मित व चपल वाणी-भंगिमांनी प्रयत्न करू लागल्या।

Verse 29

जगौ मनोहरं काचिन्ननर्त तत्र चाप्सराः । अवादयत्तथैवान्या मनोहरतरं नृप

एकीने मधुर गीत गायिले; तेथे अप्सरा नृत्य करू लागल्या; आणि दुसरीने, हे नृपा, त्याहूनही मनोहर वाद्य वाजविले।

Verse 30

हावैर्भावैः सृतैर्हास्यैस्तथान्या वल्गुभाषितैः । तयोः क्षोभाय तन्वङ्ग्यश्चक्रुरुद्यममङ्गनाः

हावभाव, ओघवती हसू आणि मधुर वचनांनी त्या सुकुमार देहाच्या स्त्रियांनी त्या दोघांचे मन क्षोभविण्याचा प्रयत्न केला।

Verse 31

तथापि न तयोः कश्चिन्मनसः पृथिवीपते । विकारोऽभवदध्यात्मपारसम्प्राप्तचेतसोः

तथापि, हे पृथ्वीपते, ज्यांची चेतना अध्यात्माच्या परपार पोहोचली होती त्या दोघांच्या मनात कोणताही विकार उत्पन्न झाला नाही।

Verse 32

निवातस्थौ यथा दीपावकम्पौ नृप तिष्ठतः । वासुदेवार्पणस्वस्थे तथैव मनसी तयोः

जसे वाऱ्याविना ठिकाणी ठेवलेले दोन दीप अचल राहतात, हे नृप, तसेच वासुदेवाला अर्पणभावाने स्थिर झालेले त्यांचे मन होते।

Verse 33

पूर्यमाणोऽपि चाम्भोभिर्भुवमन्यां महोदधिः । यथा न याति संक्षोभं तथा तन्मानसं क्वचित्

जसा इतर भूमींच्या पाण्याने भरला तरी महासागर क्षोभ पावत नाही, तसा त्यांचा मन कधीही व्याकुळ झाला नाही।

Verse 34

सर्वभूतहितं ब्रह्म वासुदेवमयं परम् । मन्यमानौ न रागस्य द्वेषस्य च वशंगतौ

सर्वभूतहितकारी, वासुदेवमय परम ब्रह्म असेच मानून ते दोघे राग-द्वेषाच्या अधीन झाले नाहीत।

Verse 35

स्मरोऽपि न शशाकाथ प्रवेष्टुं हृदयं तयोः । विद्यामयं दीपयुतमन्धकार इवालयम्

स्मर (कामदेव)ही त्यांच्या हृदयात प्रवेश करू शकला नाही—जसे विद्यादीपाने उजळलेल्या घरात अंधार शिरू शकत नाही।

Verse 36

पुष्पोज्ज्वलांस्तरुवरान् वसन्तं दक्षिणानिलम् । ताश्चैवाप्सरसः सर्वाः कन्दर्पं च महामुनी

महामुनींनी पुष्पांनी उजळलेले श्रेष्ठ वृक्ष, वसंतऋतु, दक्षिणेची मृदु वारा—आणि त्या सर्व अप्सरा तसेच कंदर्प (कामदेव) यांनाही पाहिले।

Verse 37

यच्चारब्धं तपस्ताभ्यामात्मानं गन्धमादनम् । ददर्शातेऽखिलं रूपं ब्रह्मणः पुरुषर्षभ

हे पुरुषश्रेष्ठ! जेव्हा त्या दोघांनी तप आरंभले, तेव्हा त्यांनी आपल्या अंतःकरणात परब्रह्माचे अखिल रूप पाहिले—गंधमादन पर्वतासारखे अचल।

Verse 38

दाहाय नामलो वह्नेर्नापः क्लेदाय चाम्भसः । तद्द्रव्यमेव तद्द्रव्यविकाराय न वै यतः

अग्नी केवळ नावामुळे दाहासाठी नाही, पाणीही केवळ नावामुळे ओलाव्यासाठी नाही; कारण द्रव्य स्वतःच द्रव्यविकाराचे खरे कारण नसते।

Verse 39

ततो विज्ञाय विज्ञाय परं ब्रह्म स्वरूपतः । मधुकन्दर्पयोषित्सु विकारो नाभवत्तयोः

म्हणून परब्रह्माचे यथार्थ स्वरूप जाणून, मधु, कंदर्प व रमणी उपस्थित असतानाही त्यांच्या ठायी कोणताही विकार झाला नाही।

Verse 40

ततो गुरुतरं यत्नं वसन्तमदनौ नृप । चक्राते ताश्च तन्वङ्ग्यस्तत्क्षोभाय पुनःपुनः

तेव्हा, हे नृप, वसंत व मदन यांनी अधिकच कठोर प्रयत्न केला; आणि त्या सुकुमार-अंगिनी स्त्रियाही त्यांना क्षोभ पावावे म्हणून पुन्हा पुन्हा यत्न करू लागल्या।

Verse 41

अथ नारायणो धैर्यं संधायोदीर्णमानसः । ऊरोरुत्पादयामास वराङ्गीमबलां तदा

मग नारायणांनी धैर्य एकवटून, मन दृढ संकल्पाने उन्नत करून, त्या वेळी आपल्या ऊरूपासून एक परम सुंदर-अंगिनी स्त्री प्रकट केली।

Verse 42

त्रैलोक्यसुन्दरीरत्नमशेषमवनीपते । गुणैर्लाघवमभ्येति यस्याः संदर्शनादनु

हे अवनीपते, ती त्रैलोक्यातील सुंदर्यांमध्ये रत्नासारखी होती; तिचे दर्शन होताच इतर सर्वांची शोभा व गुण जणू हलके पडत।

Verse 43

तां विलोक्य महीपाल चकम्पे मनसानिलः । वसन्तो विस्मयं यातः स्मरः सस्मार किंचन

तिला पाहून, हे महीपाल, मनाचा वारा थरथरला; वसंत विस्मयाने स्तब्ध झाला आणि स्मर जणू काही आठवू लागला—पराभव ओळखल्यासारखा।

Verse 44

रम्भातिलोत्तमाद्याश्च वैलक्ष्यं देवयोषितः । न रेजुरवनीपाल तल्लक्ष्यहृदयेक्षणाः

हे अवनीपाल, रंभा, तिलोत्तमा इत्यादी देवांगना लज्जित झाल्या; तिच्याकडेच नजर व हृदय लावूनही त्यांची शोभा पुन्हा उजळली नाही।

Verse 45

ततः कामो वसन्तश्च पार्थिवाप्सरसश्च ताः । प्रणम्य भगवन्तौ तौ तुष्टुवुर्मुनिसत्तमौ

तेव्हा काम, वसंत आणि त्या अप्सरा त्या दोन्ही भगवद्रूप मुनिश्रेष्ठांना प्रणाम करून त्यांची स्तुती करू लागल्या।

Verse 46

वसन्तकामाप्सरस ऊचुः । प्रसीदतु जगद्धाता यस्य देवस्य मायया । मोहिताः स्म विजानीमो नान्तरं विद्यते द्वयोः

वसंत, काम आणि अप्सरा म्हणाल्या—“जगद्धाता प्रसन्न होवोत; त्या देवाच्या मायेमुळे आम्ही मोहित झालो होतो. आता आम्ही जाणले—त्या दोघांत काहीही भेद नाही।”

Verse 47

प्रसीदतु स वां देवो यस्य रूपमिदं द्विधा । धामभूतस्य लोकानामनादेरप्रतिष्ठतः

ज्याचा एकच स्वरूप येथे द्विधा प्रकट झाले आहे, जो अनादी असून लोकांचे धाम आहे, तरीही स्वतः निराधार—तो देव आपणा दोघांवर प्रसन्न होवो।

Verse 48

नरनारायणौ देवौ शङ्खचक्रायुधावुभौ । आस्तां प्रसादसुमुखावस्माकमपराधिनाम्

शंख-चक्र धारण करणारे नर-नारायण हे दोन्ही देव, आम्ही अपराधी असलो तरी कृपामुखाने आमच्या समोर विराजमान राहोत।

Verse 49

निधानं सर्वविद्यानां सर्वपापवनानलः । नारायणोऽतो भगवान् सर्वपापं व्यपोहतु

नारायण भगवान सर्वविद्यांचे निधान आणि सर्व पापरूपी वन जाळणारा दावानल आहे; म्हणून तो सर्व पापे दूर करो।

Verse 50

शार्ङ्गचिह्नायुधः श्रीमानात्मज्ञानमयोऽनघः । नरः समस्तपापानि हतात्मा सर्वदेहिनाम्

शार्ङ्गाची चिन्हे व आयुधे धारण करणारा, श्रीमान्, आत्मज्ञानमय व निष्पाप नरा सर्व पापांचा नाश करतो आणि सर्व देहधाऱ्यांतील अधम आत्म्याला जिंकतो।

Verse 51

जटाकलापबद्धोऽयमनयोर्नः क्षमावतोः । सौम्यास्यदृष्टिः पापानि हन्तुं जन्मार्जितानि वै

जटाकलापाने बद्ध असे हे दोघे आमच्यावर सदैव क्षमाशील आहेत; त्यांच्या सौम्य मुखदृष्टीने जन्मोजन्मीचे संचित पाप नष्ट होवोत।

Verse 52

तथात्मविद्यादोषेण योऽपराधः कृतो महान् । त्रैलोक्यवन्द्यौ यौ नाथौ विलोभयितुमागताः

आत्मविद्येच्या दोषामुळे जो मोठा अपराध झाला असेल तो क्षम्य होवो; कारण त्रैलोक्यवंद्य असे ते दोन्ही नाथ कृपा देण्यासाठी येथे आले आहेत।

Verse 53

प्रसीद देव विज्ञानधन मूढदृशामिव । भवन्ति सन्तः सततं स्वधर्मपरिपालकाः

प्रसीद, हे देव, हे विज्ञानधन! मूढदृष्टी लोकांना संत नेहमीच स्वधर्माचे सतत पालन करणारे असेच भासतात।

Verse 54

दृष्ट्वैतन्नः समुत्पन्नं यथा स्त्रीरत्नमुत्तमम् । त्वयि नारायणोत्पन्ना श्रेष्ठा पारवती मतिः

आमच्यात हे असे उत्पन्न झाले आहे जसे स्त्रियांमध्ये उत्तम रत्न; हे नारायण, तुझ्यात पार्वतीसदृश श्रेष्ठ व कल्याणमयी मती उदयास आली आहे।

Verse 55

तेन सत्येन सत्यात्मन्परमात्मन्सनातन । नारायण प्रसीदेश सर्वलोकपरायण

त्या सत्याच्या बळावर—हे सत्यात्मन्, हे परमात्मन्, हे सनातन नारायण! प्रसन्न व्हा; हे प्रभो, आपणच सर्व लोकांचे आश्रय व परम ध्येय आहात.

Verse 56

प्रसन्नबुद्धे शान्तात्मन्प्रसन्नवदनेक्षण । प्रसीद योगिनामीश नर सर्वगताच्युत

हे प्रसन्नबुद्धे, हे शान्तात्मन्, ज्यांचे मुख व नेत्र कृपापूर्ण आहेत—हे योगिनां ईश! हे नर, सर्वव्यापी अच्युत! प्रसन्न व्हा.

Verse 57

नमस्यामो नरं देवं तथा नारायणं हरिम् । नमो नराय नम्याय नमो नारायणाय च

आम्ही देवस्वरूप नरास तसेच हरि—नारायणास नमस्कार करतो। वंदनीय नरास नमो; आणि नारायणासही नमो.

Verse 58

प्रसन्नानामनाथानां तथा नाथवतां प्रभो । शं करोतु नरोऽस्माकं शं नारायण देहि नः

हे प्रभो! जे प्रसन्न जनांवर, अनाथांवर तसेच नाथवतांवरही कृपाळू आहेत—नर आमचे मंगल करो; आणि हे नारायण, आम्हांस कल्याण दे.

Verse 59

मार्कण्डेय उवाच । एवमभ्यर्चितः स्तुत्या रागद्वेषादिवर्जितः । प्राहेशः सर्वभूतानां मध्ये नारायणो नृप

मार्कण्डेय म्हणाले—अशा प्रकारे स्तुतीने पूजिला गेलेला, राग-द्वेषादि रहित, सर्वभूतांचा ईश्वर म्हणाला: ‘हे नृपा! नारायण सर्व प्राण्यांच्या मध्यभागी वास करतो.’

Verse 60

नारायण उवाच । स्वागतं माधवे कामे भवत्वप्सरसामपि । यत्कार्यमागतानां च इहास्माभिस्तदुच्यताम्

नारायण म्हणाले—हे माधवा, स्वागत आहे; हे कामा, तुझेही स्वागत; आणि हे अप्सरांनो, तुमचेही स्वागत. ज्या कार्यासाठी तुम्ही येथे आला आहात, ते आम्हांस येथेच स्पष्ट सांगावे.

Verse 61

यूयं संसिद्धये नूनमस्माकं बलशत्रुणा । संप्रेषितास्ततोऽस्माकं नृत्ययोगादिदर्शनम्

निश्चितच आमच्या सिद्धीला विघ्न आणण्यासाठी आमच्या बलवान शत्रूने तुम्हांस पाठविले आहे; म्हणूनच आमच्या समोर नृत्य, मोहक युक्ती इत्यादी दाखविण्यास तुम्ही आला आहात.

Verse 62

न वयं गीतनृत्येन नाङ्गचेष्टादिभाषितैः । लुब्धा वै विषयैर्मन्ये विषया दारुणात्मकाः

आम्ही गीत-नृत्याने, देहहावभावांनी वा चपळ भाषणाने लुब्ध होत नाही. माझ्या मते विषयभोग स्वभावतःच अत्यंत दारुण आहेत.

Verse 63

शब्दादिसङ्गदुष्टानि यदा नाक्षाणि नः शुभाः । तदा नृत्यादयो भावाः कथं लोभप्रदायिनः

जेव्हा शब्दादि विषयांच्या संसर्गाने आमच्या इंद्रिया दूषित होऊन शुभ राहत नाहीत, तेव्हा नृत्यादि भाव कसे काय लोभ देणारे ठरतील?

Verse 64

ते सिद्धाः स्म न वै साध्या भवतीनां स्मरस्य च । माधवस्य च शाक्रोऽपि स्वास्थ्यं यात्वविशङ्किताः

आम्ही सिद्ध आहोत; तुम्ही वा स्मर (काम) आम्हांस जिंकू शकत नाही. माधव निःशंक होऊन स्वस्थ राहो; शक्र (इंद्र)ही निर्भय होऊन निघून जावो.

Verse 65

योऽसौ परश्च परमः पुरुषः परमेश्वरः । परमात्मा समस्तस्य स्थावरस्य चरस्य च

तोच परात्पर परम पुरुष, परमेश्वर आहे; स्थावर व चर अशा सर्वांचा तोच परमात्मा आहे।

Verse 66

उत्पत्तिहेतुरेते च यस्मिन्सर्वं प्रलीयते । सर्वावासीति देवत्वाद्वासुदेवेत्युदाहृतः

या सर्वांची उत्पत्तीचा हेतु तोच, आणि त्याच्यातच सर्वांचे प्रलय होते. देवत्वाने सर्वांमध्ये वास करणारा म्हणून तो ‘वासुदेव’ म्हणून प्रसिद्ध आहे।

Verse 67

वयमंशांशकास्तस्य चतुर्व्यूहस्य मानिनः । तदादेशितवार्त्मानौ जगद्बोधाय देहिनाम्

आम्ही त्या प्रभूच्या चतुर्व्यूहाचे अतिसूक्ष्म अंश आहोत. देहधारी जीवांना जगत्-तत्त्वाचा बोध व्हावा म्हणून आम्ही त्याने आदेशिलेल्या मार्गानेच चालतो।

Verse 68

तत्सर्वभूतं सर्वेशं सर्वत्र समदर्शिनम् । कुतः पश्यन्तौ रागादीन्करिष्यामो विभेदिनः

जेव्हा आम्ही त्याला सर्वभूतस्वरूप, सर्वेश्वर आणि सर्वत्र समदर्शी पाहतो, तेव्हा रागादी विकार कसे येतील? आम्ही भेद करणारे कसे होऊ?

Verse 69

वसन्ते मयि चेन्द्रे च भवतीषु तथा स्मरे । यदा स एव भूतात्मा तदा द्वेषादयः कथम्

वसंतात, माझ्यात, इंद्रात, तुमच्यात दिव्यांगनांत आणि स्मरातही—जेव्हा तोच एक सर्वभूतांचा अंतरात्मा आहे, तेव्हा द्वेषादी कसे उत्पन्न होतील?

Verse 70

तन्मयान्यविभक्तानि यदा सर्वेषु जन्तुषु । सर्वेश्वरेश्वरो विष्णुः कुतो रागादयस्ततः

जेव्हा सर्व प्राण्यांत सर्व काही त्याच्याच स्वरूपाने व्यापलेले व खरेतर अविभक्त असते, आणि विष्णु सर्वेश्वरांचा ईश्वर असतो, तेव्हा रागादि विकार कुठून उत्पन्न होतील?

Verse 71

ब्रह्माणमिन्द्रमीशानमादित्यमरुतोऽखिलान् । विश्वेदेवानृषीन् साध्यान्वसून्पितृगणांस्तथा

तोच ब्रह्मा, तोच इंद्र, तोच ईशान; तोच आदित्य आणि सर्व मरुत; तोच विश्वेदेव, ऋषी, साध्य, वसु आणि तसेच पितृगणांचे समुदाय आहे.

Verse 72

यक्षराक्षसभूतादीन्नागान्सर्पान्सरीसृपान् । मनुष्यपक्षिगोरूपगजसिंहजलेचरान्

तोच यक्ष, राक्षस, भूत इत्यादी; तोच नाग, सर्प व सरिसृप; तोच मनुष्य, पक्षी, गोरूप पशु, हत्ती, सिंह आणि जलचर प्राणीही आहे.

Verse 73

मक्षिकामशकान्दंशाञ्छलभाञ्जलजान् कृमीन् । गुल्मवृक्षलतावल्लीत्वक्सारतृणजातिषु

तोच माशी, डास, दंशक कीटक, टोळ, जलज जीव व कृमी; तोच झुडपे, वृक्ष, लता व वल्ली; तोच साल, गाभा आणि सर्व प्रकारच्या तृणजातीतही वास करतो.

Verse 74

यच्च किंचिददृश्यं वा दृश्यं वा त्रिदशाङ्गनाः । मन्यध्वं जातमेकस्य तत्सर्वं परमात्मनः

हे त्रिदशांगनांनो! जे काही—अदृश्य असो वा दृश्य—तुम्ही ‘जन्मलेले’ असे मानता, ते सर्व एकाच परमात्म्यापासूनच उत्पन्न झाले आहे, असे जाणावे.

Verse 75

जायमानः कथं विष्णुमात्मानं परमं च यत् । रागद्वेषौ तथा लोभं कः कुर्यादमराङ्गनाः

हे अमरांगनांनो! विष्णूच आत्मा आणि परम तत्त्व आहे, तर जन्म घेणारा राग-द्वेष व लोभ कसा उत्पन्न करील?

Verse 76

सर्वभूतमये विष्णौ सर्वगे सर्वधातरि । निपात्य तं पृथग्भूते कुतो रागादिको गुणः

सर्वभूतमय, सर्वव्यापी व सर्वाधार अशा विष्णूमध्ये वेगळेपणाची कल्पना टाकून दिल्यावर रागादि गुण कुठून उत्पन्न होतील?

Verse 77

एवमस्मासु युष्मासु सर्वभूतेषु चाबलाः । तन्मथैकत्वभूतेषु रागाद्यवसरः कुतः

हे कोमलांगनांनो! आमच्यात, तुमच्यात आणि सर्व प्राण्यांत तोच एक आत्मा आहे, आणि सर्वांचे सार एकच आहे; मग रागादिंना अवकाश कुठे?

Verse 78

सम्यग्दृष्टिरियं प्रोक्ता समस्तैक्यावलोकिनी । पृथग्विज्ञानमात्रैव लोकसंव्यवहारवत्

हीच सम्यक् दृष्टी सांगितली आहे—जी सर्वांचे एकत्व पाहते. वेगळेपणाचे ज्ञान हे केवळ बोधाची पद्धत असून ते लोकव्यवहारापुरतेच उपयुक्त आहे.

Verse 79

भूतेन्द्रियान्तः करणप्रधानपुरुषात्मकम् । जगद्वै ह्येतदखिलं तदा भेदः किमात्मकः

हे अखिल जगत् भूत, इंद्रिये, अंतःकरण, प्रधान आणि पुरुष यांच्याच स्वरूपाचे आहे. असे असता ‘भेद’ खरे तर कोणत्या स्वरूपाचा उरतो?

Verse 80

भवन्ति लयमायान्ति समुद्रसलिलोर्मयः । न वारिभेदतो भिन्नास्तथैवैक्यादिदं जगत्

समुद्रातील जललहरी उत्पन्न होतात व लयास जातात; पण जलभेदाने त्या भिन्न नाहीत. तसेच एकत्वातूनच हे जगत् भासते.

Verse 81

यथाग्नेरर्चिषः पीताः पिङ्गलारुणधूसराः । तथापि नाग्नितो भिन्नास्तथैतद्ब्रह्मणो जगत्

जशी अग्नीची ज्वाला पिवळी, पिंगळ, अरुण किंवा धूसर दिसते, तरी ती अग्नीपासून वेगळी नाही; तसेच हे जगत् ब्रह्मापासून भिन्न नाही.

Verse 82

भवतीभिश्च यत्क्षोभमस्माकं स पुरंदरः । कारयत्यसदेतच्च विवेकाचारचेतसाम्

‘तुमच्यामुळे’ आमच्यात जो क्षोभ उठतो, तो पुरंदर (इंद्र) करवितो; पर विवेकाचारात स्थित चित्तांना हेही असत् आहे.

Verse 83

भवन्त्यः स च देवेन्द्रो लोकाश्च ससुरासुराः । समुद्राद्रिवनोपेता मद्देहान्तरगोचराः

तुम्हीही, तो देवेन्द्र (इंद्र)ही, आणि देव-असुरांसह सर्व लोक—समुद्र, पर्वत व वनांसह—हे सर्व माझ्या देहाच्या अंतर्गत विस्तारातच गोचर आहेत.

Verse 84

यथेयं चारुसर्वाङ्गी भवतीनां मयाग्रतः । दर्शिता दर्शयिष्यामि तथा चैवाखिलं जगत्

जशी ही चारुसर्वांगी रूपरचना मी तुमच्या समोर दाखविली, तशीच मी अखिल जगत् देखील त्याच प्रकारे प्रकट करून दाखवीन.

Verse 85

प्रयातु शक्रो मा गर्वमिन्द्रत्वं कस्य सुस्थिरम् । यूयं च मा स्मयं यात सन्ति रूपान्विताः स्त्रियः

शक्र (इंद्र) जावो दे; त्याने गर्व करू नये—कोणाचे ‘इंद्रत्व’ सदा स्थिर असते? आणि तुम्हीही अभिमान करू नका; रूपवती स्त्रिया अनेक आहेत.

Verse 86

किं सुरूपं कुरूपं वा यदा भेदो न दृश्यते । तारतम्यं सुरूपत्वे सततं भिन्नदर्शनात्

जेव्हा भेदच दिसत नाही, तेव्हा ‘सुंदर’ वा ‘कुरूप’ काय? सौंदर्यातील तारतम्य सतत भिन्न दृष्टीमुळेच उत्पन्न होते.

Verse 87

भवतीनां स्मयं मत्वा रूपौदार्यगुणोद्भवम् । मयेयं दर्शिता तन्वी ततस्तु शममेष्यथ

तुमचा अभिमान रूप, औदार्य व गुणांपासून उत्पन्न झाला आहे असे जाणून मी ही सुकुमार कन्या तुम्हाला दाखविली; आता तुम्ही निश्चयच शांत व्हाल.

Verse 88

यस्मान्मदूरोर्निष्पन्ना त्वियमिन्दीवरेक्षणा । उर्वशी नाम कल्याणी भविष्यति वराप्सराः

ही इंदीवर-नेत्रा कन्या माझ्या ऊरूपासून उत्पन्न झाली आहे; म्हणून ही कल्याणी ‘उर्वशी’ या नावाने प्रसिद्ध होईल आणि अप्सरांमध्ये श्रेष्ठ ठरेल.

Verse 89

तदियं देवराजस्य नीयतां वरवर्णिनी । भवत्यस्तेन चास्माकं प्रेषिताः प्रीतिमिच्छता

म्हणून ही श्रेष्ठवर्णिनी कन्या देवराजाकडे नेली जावो; आणि तुम्हीही त्यांना प्रसन्न करण्याच्या इच्छेने आमच्याकडून पाठविल्या आहात.

Verse 90

वक्तव्यश्च सहस्राक्षो नास्माकं भोगकारणात् । तपश्चर्या न वाप्राप्यफलं प्राप्तुमभीप्सता

सहस्राक्ष (इंद्र) यास सांगावे की हे आमच्या भोगासाठी नाही; तसेच तपश्चर्या व व्रतांनी अप्राप्त फळ मिळविण्याच्या इच्छेनेही आम्ही प्रवृत्त झालो नाही.

Verse 91

सन्मार्गमस्य जगतो दर्शयिष्ये करोम्यहम् । तथा नरेण सहितो जगतः पालनोद्यतः

मी या जगताला सन्मार्ग दाखवीन व तो प्रस्थापित करीन; आणि एका मानव-राजासह जगताच्या पालन-रक्षणासाठी तत्पर राहीन.

Verse 92

यदि कश्चित्तवाबाधां करोति त्रिदशेश्वर । तमहं वारयिष्यामि निवृत्तो भव वासव

हे त्रिदशेश्वर! जर कोणी तुला बाधा करील, तर मी त्याला आवरीन; म्हणून हे वासव, तू निवृत्त हो.

Verse 93

कर्तासि चेत्त्वमाबाधां न दुष्टस्येह कस्यचित् । तं चापि शास्ता तदहं प्रवर्तिष्याम्यसंशयम्

परंतु तू येथे कोणत्याही अदुष्ट, निरपराधाला बाधा केलीस, तर तुझ्याही दंडाची व्यवस्था मी निःसंशय प्रवर्तीन.

Verse 94

एतज्ज्ञात्वा न सन्तापस्त्वया कार्यो हि मां प्रति । उपकाराय जगतामवतीर्णोऽस्मि वासव

हे जाणून तू माझ्याविषयी खेद वा संताप करू नकोस; हे वासव, मी जगतांच्या उपकारासाठी अवतीर्ण झालो आहे.

Verse 95

या चेयमुर्वशी मत्तः समुद्भूता पुरंदर त्रेताग्निहेतुभूतेयं एवं प्राप्य भविष्यति

हे पुरंदर! ही उर्वशी माझ्यापासून उत्पन्न झाली आहे; पुढे ती त्रेताग्नींच्या कारणरूपाशी संबंधित होऊन, अशाच प्रकारे परम गतीस प्राप्त होईल।

Verse 192

अध्याय

अध्याय. (हा केवळ विभाग दर्शविणारा शीर्षक-चिन्ह आहे.)